Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy

Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy Dược dân tộc học các cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người dao tiền ở xã yên ninh, huyện phú lương tỉnh thái nguyên khóa luận dược sĩ nguyễn thị thủy

NGUYEN THI THUY

DƯỢC DÂN TỘC HỌC CÁC CÂY THUỐC CHỮA BỆNH NGOÀI DA CUA NGƯỜI DAO TIÊN Ở XÃ YÊN NINH

HUYỆN PHÚ LƯƠNG-TỈNH THÁI NGUYÊN

KHÓA LUẬN TÓT NGHIỆP DƯỢC SĨ ĐẠI HỌC KHÓA 59 (2004 — 2009)

Người hướng dẫn: TS Trần Văn Ơn

ThS Vũ Vân Anh

Nơi thực hiện: Bộ môn Thực Vật - Trường Đại

hoe Dugc Ha Noi

Xã Yên Ninh (Phú Luong-Thdi Nguyên) =

Thời gian thực hiện: Ø5⁄2006-05/2009/27” ` L 93 ` (

LOI CAM ON

Đề có được bản khóa luận tốt nghiệp này, trước hết tôi xin bày tỏ lòng kính

trọng và biết ơn sâu sắc TS Trần Văn Ơn, người thầy đã trực tiếp hướng dẫn khoa

học cho tôi trong thời gian thực hiện đề tài

Tôi xin chân thành cảm ơn sự quan tâm giúp đỡ của ThS Vũ Vân Anh DS Phạm Hà Thanh Tùng và các cán bộ bộ môn Thực vật Trường Đại học Dược Hà

Nội trong suốt quá trình tham gia thực nghiệm khoa học tại bộ môn

Trong quá trình nghiên cứu tại cộng đồng, tôi đã nhận được sự quan tâm giúp

đỡ tạo điều kiện nghiên cứu thuận lợi của Ủy ban Nhân dân xã Yên Ninh và sự hợp tác cung cấp thông tin của các thầy lang trong xã, đặc biệt là gia đình bà Triệu Thị

Lá Trong thời gian nghiên cứu, tôi cũng đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của

SV Nghiêm Đức Trọng Tôi xin được gửi lời cảm ơn chân thành tới tất cả những

người đã giúp đỡ tôi thực hiện đề tài khoa học này

Nhân địp này, tôi cũng xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới tất cả các thầy cô giáo cùng các cán bộ của Trường Đại học Dược Hà Nội đã giúp đỡ cung cấp cho tôi những kiến thức quý báu trong quá trình nghiên cứu học tập tại trường Tôi xin cảm ơn gia đình và bạn bè đã luôn bên cạnh động viên giúp đỡ tôi

Mặc dù còn gặp nhiều khó khăn về vật chất, thời gian, cũng như trình độ có hạn, nhưng với sự giúp đỡ nhiệt tình và có hiệu quả trên, tôi đã hoàn thành khóa luận này đúng thời hạn

Hà Nội, ngày 15 tháng 05 năm 2009

Sinh viên

~

Nguyễn Thị Thủy

Mặc lình ngan Mẫu trắng Pseudomonas aeruginosa Phân đoạn

DANH MUC CAC BANG

1 Bang 1 Phân bố số loài cây thuốc trong các họ thực vật 24

2 Bảng2 Danh mục 20 cây thuốc chữa bệnh ngoài da được 25

người Dao tiền sử đụng có độ tin cậy cao

3 Bảng3 Đường kính trung bình vòng vô khuẩn, vô nắm 29

của 6 cây thuốc sau 24h

4 Bảng4 Kết quả thử định tính hóa học 2 cây thuốc 33

> Bảng5 Kết quả chiết phân đoạn của 2 cây Xà phòng m'hây 32

và Đẻng sui

6 Bang6 Tác dụng của các phân đoạn trên 3 chủng thử 32

DANH MUC CAC HINH

I1 Hìnhl Một số hình ảnh tại khu vực nghiên cứu 1

2 Hinh2 Sơ đồ qui trình chiết dịch toàn phần 17

3 Hinh3 Sơ đồ qui trình chiết phân đoạn 19

4 Hình4 Sơ đồ qui trình thử hoạt tính kháng vi sinh vật 22

5 Hinh5 Bộ phận dùng (trái) và cách dùng (phải) cây thuốc 27

chữa bệnh ngoài da của người Dao tiền ở Yên Ninh

6 Hình6ó 6 cây thuốc được chọn để thử hoạt tính kháng visinh 28

vật

7 Hình7 Biểu đồ so sánh tác dụng kháng khuẩn, kháng nắm của 30

dịch chiết cồn các cây thuốc

8 Hình8 Hình ảnh vòng kháng P a của phân đoạn n-butanol 33

(1), nước ót (2) của Đẻng sui, phân đoạn cthylacetat (3) của Xà phòng m'hây; vòng kháng Š a của phân đoạn ethylacetat của Đẻng sui (4), phân đoạn nước ot của Xà phòng mˆhây: vòng kháng C a của phân đoạn n-butanol của Xà phòng m"hây

9 Hinh9 So sanh kha nang kháng P a của các phân đoạn với 34

Gentamycin

10 Hình 1O So sánh khả năng khang C a của các phân đoạn với 34

Nystatin

11 Hình lI Hình ảnh vòng kháng ? a của phân đoạn n-butannol, 35

nước ót của Đẻng sui; vòng kháng C a của phân đoạn n-butanol của Xà phòng m°hây có đôi chứng

Điều kiện tự nhiên

Điều kiện kinh tế - xã hội

Người Dao Tiền ở xã Yên Ninh

NGƯỜI DAO TIÈN

Người Dao ở Việt Nam

Người Dao Tiền

DA VÀ BỆNH NGOÀI ĐA

Da

Bệnh ngoài da

THUC NGHIEM VA KET QUA

DIA DIEM, THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1.1 Địa điểm nghiên cứu

2.1.2 Thời gian nghiên cứu

2.1.3 Phương pháp nghiên cứu

Trang

15

15 15

2.2 KETQUA

2.2.1 Cây thuốc chữa bệnh ngoài da của người Dao ở Yên Ninh

2.2.2 Tác dụng kháng vi sinh vật của dịch chiết toàn phần 6 cây thuốc

thường dùng

2.2.3 Phân đoạn và tác dụng kháng vi sinh vật của các phân đoạn của

Déng sui va Xa phong m’hay

2.3 BANLUAN

2.3.1 Ban luận về phương pháp nghiên cứu

2.3.2 Bàn luận về kết quả nghiên cứu

PHAN III: KET LUAN VA DE XUAT

3.2 DEXUAT

TAI LIEU THAM KHAO

PHU LUC

Phụ lục 1: Danh sách các thầy lang cung cấp tin

Phụ lục 2: Danh mục 4Š cây thuốc được điều tra

Phụ lục 3: Phiếu giám định tên khoa học

DAT VAN DE Theo thống kê trên thế giới 10% nhu cầu chăm sóc sức khoẻ ban đầu là các bệnh về da [23] Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa âm Đây là

điều kiện thuận lợi cho các vi sinh vật gây bệnh ngoài da phát triển Tuy chưa có thống kê đầy đủ, nhưng theo một số nghiên cứu tại khu vực cho thấy tỉ lệ mắc các

bệnh ngoài da ở Việt Nam dao động trong khoảng từ 10 — 14% [17] [19] [30] Bên cạnh đó, việc lạm dụng các loại kháng sinh phổ rộng kéo đài, corticoid, chiếu xạ

nhiễm HIV, sử dụng tràn lan các hoá mĩ phẩm ngoài da, ô nhiễm môi trường, v.v

khiến tỉ lệ mắc các bệnh ngoài da ngày một tăng, vi khuẩn kháng thuốc ngày càng nhiều Trong khi đó các thuốc chữa bệnh ngoài da hiện nay chưa đáp ứng được nhu

cầu chữa bệnh của người dân, hầu hết là các thuốc tổng hợp hóa học dễ gây nhiều

tác dụng phụ Vì vậy, việc tiếp tục tìm kiếm các thuốc chữa bệnh ngoài ra là nhu

cầu tắt yếu

Với đặc điểm khí hậu nhiệt đới gió mùa, địa hình phức tạp trải dai trên nhiều

vĩ độ, Việt Nam có một hệ thực vật vô cùng đa dạng và phong phú với khoảng 12.000 loài thực vật bậc cao [14], trong đó có hơn 3.000 loài đã được sử dụng làm

thuốc [7] Các dân tộc ở Việt Nam có rất nhiều kinh nghiệm trong việc sử dụng cây

cỏ làm thuốc chữa các bệnh ngoài da trong đó có người Dao từ lâu đã được biết đến với rất nhiều bài thuốc có giá trị Người Dao tiền ở Thái Nguyên là một bộ phận của người Dao, có kinh nghiệm lâu đời trong việc sử dụng cây cỏ làm thuốc Đây là những điều kiện thuận lợi để có thể nghiên cứu và phát triển các loại thuốc có

nguồn gốc từ cây cỏ

Từ những lý do trên, đề tài đã được thực hiện với các mục tiêu:

I - Điều tra tri thức sử dụng cây cỏ làm thuốc chữa bệnh ngoài da của người Dao tiền ở Yên Ninh (Phú Lương — Thái Nguyên)

2 _ Đánh giá khả năng kháng khuẩn, kháng nắm của một số cây thuốc có độ tin cậy cao

3 Phân đoạn và đánh giá khả năng kháng nam, khuẩn của các phân đoạn một số cây thuốc có tác dụng tốt trên vi khuẩn vi nắm

Từ những mục tiêu này, nghiên cứu hướng tới việc bảo tồn và phát triển

các cây thuốc chữa bệnh của cộng đồng các dân tộc Việt Nam

PHAN I: TONG QUAN

1.1 XA YEN NINH (HUYEN PHU LUONG - TINH THAI NGUYEN)

1.1.1 Điều kiện tự nhiên

Xã Yên Ninh là một xã phía Bắc của huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên, cách trung tâm thành phố Thái Nguyên khoảng 40 km Xã nằm dọc hai bên đường

quốc lộ số 3, có diện tích 55,35 km? và ở độ cao từ 200 — 400 m so với mặt nước

biên

Hình 1: Một số hình ảnh tại khu vực nghiên cứu

1.1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội

Xã gồm 16 thôn, 1.571 hộ với 6.400 dân (2005) Thành phần dân tộc của xã (theo thứ tự từ nhiều đến ít) bao gồm: (¡) Tày (2.845 người), (ii) Kinh (1548 người),

(H1) Dao (955 người), (iv) Sán Chay (633), (v) Nùng (237 người), và một số hộ gia đình dân tộc Mường, Hoa và Thái

Trong xã, người Dao cư trú trên đất núi đá vôi ở phía Đông Nam với hoạt

động canh tác một phần vẫn là phát nương làm rẫy và vẫn gắn liền với núi rừng Trong khi đó, người Tày cư trú ở khu vực đất ferarit trên nền cát với độ dốc vừa

phải ở phía Tây, người Kinh cư trú chủ yếu dọc bên đường quốc lộ và các dai đất

ven suối với hoạt động canh tác chính là trồng lúa nước

Về giáo dục, xã có một trường tiêu học, một trường trung học cơ sở và một

trường trung học phổ thông phục vụ nhu cầu giảng dạy cho 920 học sinh Ngoài ra

còn có một số trường mẫu giáo ở các thôn 100% trẻ em trong độ tuổi được đi học

T¡ lệ học sinh tốt nghiệp phổ thông cơ sở trong xã đạt 96,2% Tỉ lệ học sinh tốt

nghiệp phô thông thông trung học khoảng 60% Tỉ lệ học sinh thi đậu đại học là rất thấp

Về y tế, xã có một trạm y tế với 7 cán bộ trong đó có một bác sĩ, 5 y sĩ và một hộ lý Bên cạnh đó, mỗi thôn đều có một nhân viên y tế thôn bản và một cộng tác viên dân số Xã tổ chức được một chỉ hội Đông y có 22 thành viên thuộc các dân tộc Dao, Tày, Nùng, Kinh Hoạt động chữa bệnh bằng y học cỗ truyền tại xã vẫn

còn rất mạnh Với các bệnh thông thường, đa phần người dân vẫn sử dụng các cây thuốc để chữa trị

1.1.3 Người Dao Tiền ở xã Yên Ninh

Theo một số người cao tuổi trong xã thì người Dao ở đây có thể thuộc nhóm

Dao Đỏ từ tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây (Trung Quốc) đến Việt Nam vào khoảng

cuối thế ki XVIHI Khi đến xã Yên Ninh, người Dao sống du canh trên các dãy núi

cao, hoạt động canh tác chính là phát nương làm rẫy Năm 1957, theo cuộc vận

động “hạ sơn”, người Dao dần chuyển xuống núi và tập trung chủ yếu ở các thôn

Suối Hang, Suối Bốc, Ba Họ, Khe Khoang và một số ít sống rải rác ở các thôn khác

12 _ NGƯỜI DAO TIỀN

1.2.1 Người Dao ở Việt Nam

Người Dao ở Việt Nam hiện nay có hơn 620.538 người (1999), đứng thứ

9 so với các đân tộc khác trong cả nước Người Dao cư trú phân tán, sống xen kẽ

với người Hˆmông, Tày, Nùng, Kinh, v.v dọc theo biên giới Trung,

Việt-Lào và một số tỉnh trung du và miền núi phía Bắc như: Hà Giang, Cao Bằng, Bắc

Kạn, Tuyên Quang, Lào Cai, Yên Bái, Quảng Ninh, Thái Nguyên, Lai Châu, Lạng Sơn, Hà Tây, v.v Người Dao sông trên cả ba địa hình là núi cao, vùng giữa và

vùng thấp [15]

Người Dao có nguồn gốc từ Trung Quốc nhưng do biến cố lịch sử mà

phân tán thành các nhóm nhỏ và rời cái nôi của mình là đất Dương Châu và Kinh Chau dé di tản đi khắp nơi để sinh sống trong đó một số nhóm đã đi cư sang Việt

Nam từ suốt thế kỷ XII, XIII cho đến nửa đầu thế kỷ XX Trên đường di cư, các

nhóm người Dao đã tiếp thu thêm nhiều yếu tố văn hóa của các dân tộc khác đồng

thời các yếu tố văn hóa mới được nảy sinh và hình thành những tính cách riêng và

mang những tên họ khác nhau Hiện nay, dân tộc Dao ở Việt Nam có 6 nhóm [28]

gồm có Dao Đỏ, Dao Quản Chẹt, Dao Lô Gang Dao Tiền, Dao Quần Trang, Dao Thanh Y- Dao Lan Teén

Mặc dù vậy, tất cả các nhóm Dao vẫn luôn luôn nhận rõ được mối quan hệ giữa họ với nhau là có cùng một nguồn gốc, cùng một số phận lịch sử, đặc biệt là còn duy trì được tiếng nói chung Sự khác nhau về tiếng nói giữa nhóm Dao ở Việt Nam là không đáng kể, chỉ ở một số từ vị cơ bản và thanh điệu còn cấu trúc ngữ pháp thì không có gì thay đổi Ngôn ngữ Dao rất gần với ngôn ngữ Mông nên được xếp vào nhóm ngôn ngữ Mông - Dao Người Dao chưa có chữ viết riêng theo hé La tinh như một số dân tộc thiểu số khác, tuy nhiên một sỐ người dùng

chữ Hán để ghi lại tiếng nói của mình như cách dùng chữ Nôm của người Việt

Tiếng Dao là một ngôn ngữ có thanh điệu với 5 thanh điệu khác nhau, 28 phụ âm làm đầu 4 nguyên âm đơn và 2 nguyên âm làm âm điệu, 2 nguyên âm và 6 phụ

âm làm âm cuối

Người Dao tự gọi mình là “Dìu miền” hay “Kiềm miền” “Dìu miền” có nghĩa là người Dao, còn “Kiềm” có nghĩa là người ở rừng do cuộc sống của họ

luôn gắn liền với lúa nương trên ruộng bậc thang, ngô sẵn và một số loại rau màu

khác Bên cạnh đó, người Dao còn có một số nghề phụ khác và nghề thủ công

như: đan lát, đệt vải, rèn, làm giấy, v.v Đặc biệt là nghề làm thuốc Nam đo xuất phát là cuộc sông ở vùng sâu vùng xa nên y học dân tộc luôn đóng vai trò chủ đạo

Phần lớn các gia đình người Dao đều tự chữa bệnh cho các thành viên trong gia

đình mình theo các bài thuốc cha truyền con nối

Cây thuốc được người Dao sử dụng rất đa dạng và để chữa nhiều nhóm

bệnh/chứng khác nhau Cây thuốc của người Dao chia thành 3 loại chính là thuốc

bổ, thuốc chữa bệnh và thuốc độc Cây thuốc chữa bệnh thường là những cây cỏ

CÓ VỊ đăng, chát, ngọt hoặc bộ phận của động vật như mật gấu, đạ dày nhím, v.v

Cây thuốc được người Dao sử dụng có thể ở đạng tươi, chế biến dưới dạng khô hoặc nấu thành cao Thông thường, để chữa bệnh người Dao phải phối hợp nhiều vị thuốc theo những tỉ lệ nhất định thì mới trở thành bài thuốc có hiệu quả Các cách sử dụng cây thuốc chính được xác định là uống, dùng ngoài và ăn

[28]

1.2.2 Người Dao Tiền

Người Dao Tiền vốn có nguồn gốc ở Quảng Đông (Trung Quốc), di cư tới

Quảng Yên rồi phân tán tới Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Hà Giang, Tuyên Quang, Lào Cai, Yên Bái vào khoảng cuối thế ki XVIII Hiện nay, người Dao Tiền cư trú ở Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Hà Giang

Trang phục của người Dao Tiền cũng có những nét đặc trưng riêng Phụ nữ

Dao Tiền cắt tóc ngắn và chải sáp ong giống như Dao Quần Chẹt và Dao Lô Gang

Ở Hòa Bình, Phú Thọ, Lai Châu thì phụ nữ Dao Tiền đội khăn màu chàm còn ở Cao Bằng và Lạng Sơn lại đội khăn trắng Khăn chàm cũng như khăn trắng có độ

dai khang 1.2 — 1.5 m, hai đầu khăn thêu hình cái ấn của Bàn Vương bằng chỉ màu

Trong nghi lễ đám cưới hay ma chay người ta cũng đội cái mũ rất đặc biệt Khung

mũ được làm bằng tóc sau đó phết sáp ong lên trên Người ta phủ lên khung mũ này một chiếc khăn thêu và đính xung quanh vành mũ những mảnh bạc hình tròn hoặc

hình sao

Áo của phụ nữ Dao Tiền cùng kiểu với áo của phụ nữ Dao Đỏ nhưng các mẫu thêu được trang trí ít hơn, nẹp ngực áo cũng nhỏ hơn Cổ áo phía sau áo có đính 7 hoặc 9 đồng tiền Riêng áo mặc trong đám cưới hay ma chay là loại áo kép (miền sái lui sỉ) Áo ngoài được thêu trang trí nhiều hơn áo trong, phía hai bả vai của áo thêu hình mặt trăng và mặt trời Khuy áo của của phụ nữ Dao Tiền là hai hình bán nguyệt bằng bạc được trạm trổ rat công phu, phần trung tâm của nó là hình sao tám cánh Hai bán nguyệt đính ở hai thân áo, khi cài thì ngoắc vào nhau thành hình tròn Khác với tất cả các nhóm người Dao khác, phụ nữ Dao Tiền mặc váy nhuộm chàm và in sáp ong màu xanh lơ Hoa văn trang trí ở đây gồm có ba mô típ khác nhau: vòng tròn ở bên trong có những vạch chéo qua tâm giống như hình bánh

xe (chùn thốp): những đường thắng song song (chừn hèng) và những đường gấp khuc song song (chin :rá) Yếm của phụ nữ Dao Tiền là một ô vuông vải trắng có thêu thêm một miếng vải hình tam giác vào giữa một cạnh của ô vuông đó để làm

cổ yếm Đỉnh tam giác đính khuyết để ngoắc vào hai móc của vòng cổ Hai góc vuông phía trên của yếm đính đải luồn qua nách và buộc về phía sau lưng Phụ nữ

Dao Tiền dùng rất nhiều đồ trang sức, có người đeo tới 10 - 12 cái nhẫn đầy các

ngón tay, trừ ngón tay cái Trước đây, nhiều chị em còn đeo hàng chục cái vòng cổ

[1Š] [28]

Cũng như những nhóm người Dao khác, người Dao Tiền có rất nhiều kinh nghiệm trong việc sử dụng cây thuốc chữa bệnh

1.3 DA VÀ BỆNH NGOÀI DA 1.3.1 Da

©_ Da là một trong những cơ quan lớn nhất trong cơ thể người và có rất nhiều chức năng sinh lý

o Các chức năng sinh lý của da:

“ Bảo vệ tránh tổn thương bên ngoài

Giữ ôn định các cơ quan với nhau

= C6 vai trd trong cân bằng dịch (chủ yếu là bài tiết nhứng cũng có thể hấp thu dịch)

" _ Kiểm soát thân nhiệt

" _ Cơ quan cảm giác quan trọng

« Hap thu tia cực tím

s Chuyển hóa vitamin D

s Tổng hợp lipid biểu bì, là hàng rào bảo vệ quan trọng

Ngoài các chức năng sinh lý, da còn có chức năng thâm mĩ Đây cũng là một chức năng quan trọng không kém các chức năng sinh lý vì nó ảnh hưởng đến sức khỏe tỉnh thần của con người [23]

1.3.2 Bệnh ngoài da 1.3.2.1 Khái niệm và nguyên nhân gây bệnh ngoài da a) Khái niệm:

Bệnh ngoài đa là tên gọi chung cho một nhóm bệnh liên quan đến da, bao gồm: bệnh nắm da, bệnh viêm da mủ, bệnh chẻ, bénh eczema, bénh da dị ứng, bệnh

da do virus, bệnh hoa liễu, bệnh tạo keo, bệnh vấy nến, ngoài da cũng thấy những

bệnh như bệnh rụng tóc, bệnh về móng, bệnh niêm mạc mũi miệng, bệnh do di

truyền, bệnh do rối loạn chuyên hóa, bệnh rối loạn sắc tố, bệnh ung thư da [7]

“Yếu tô cơ địa cũng được đề cập nhiều trong các nguyên nhân gây bệnh ngoài

da, đặc biệt trong các bệnh eczema, vảy nến, á sừng

"Dị ứng cũng là một trong những nguyên nhân của bệnh ngoài da

1.3.2.2 Một số bệnh ngoài da thường gặp

Trong khóa luận này, chúng tôi chỉ đề cập đến những bệnh ngoài da do nhiễm khuẩn, nhiễm nắm và các loại kí sinh trùng, là nhóm bệnh ngoài da thường

gặp nhất hiện nay [16]

a) Bệnh nắm da: Là loại bệnh phô biến nhất

Bệnh thường gây nên do các loại nắm: Epidermophyton, Trichophylon, Microsporưm và Candida Bệnh lây truyền chủ yếu do tiếp xúc với người hoặc súc

vật có bệnh Tùy vị trí, bệnh có biểu hiện lâm sàng khác nhau thường gặp nhất là:

n Hắc lào: Do Epidermophyton inguinale (nẫm hắc lào) hoặc Microsporum, Trichophyton Thuong gặp ở bẹn, mông, quanh thắt lưng, nách, nếp dưới vú,

Biểu hiện ban đầu bằng một vết đỏ, ngứa, có ranh giới rõ, có viền bờ, trên viền có mụn nước nhỏ, có xu hướng lành ở giữa dần dần lan rộng thành đám có nhiều vòng

cung

n Nấm kẽ chân: Do Epidermophyton floccosum, Trichophyton, có khi kết hợp

cả Candida aibicans Thường thấy ở kẽ ngón chân 3.4 Biểu hiện hơi bợt trắng, róc vây da, nứt nhẹ, ngứa, nặng có thể bị trợt loét, rớm mủ, các ngón chân sưng tấy do nhiễm khuẩn thứ phát

a Lang ben: Do Mierosporwm ƒizƒfur gây tôn thương rất nông ở lớp sừng, hay gặp nhất là ở 1⁄2 người trên Biểu hiện thành chấm vét màu loang lỗ trắng nhạt hoặc hơi hồng, liên kết thành đám vắn vèo, trên mặt có vảy cám, khi ra nắng hoặc ra mồ

hôi, ngứa râm ran như kim cham, dai dang, hay tái phát

n Nấm móng: Thường do Trichophyton lan nhiễm từ da vào Ban đầu móng bị

lỗ chỗ, đần đần móng bị đày, màu vàng duc, mun ra, sưng đỏ viền đa quanh móng

n Nấm vay rong: Do Trichophyton concentricum Biểu hiện khác với hắc lào ở chỗ chỉ có róc vảy da, hình thành vòng đồng tâm vòng ngoài bọc vòng trong như hình hoa, hình ngói lợp, không có viền mụn nước, không có xu hướng lành ở vùng trung tâm, ít ngứa hơn

n Nấm tóc: Do Piedra Hortai, một loại tạp nắm bám ngoài thân tóc, tạo thành

hột cứng màu đen bám rải rác dọc thân tóc Nấm tóc do Microsporum biều hiện

thành một hoặc vài đám ở da đầu, đường kính có thể lên tới 5-6 cm, trong đó toàn

bộ tóc bị xén còn 4-5 mm, chân tóc có chất vảy trắng bám chặt (còn gọi là tóc đi bít

tất), trên mặt đám có vảy trốc màu tro

b) Eczema:

Là loại bệnh khá phô biến hiện nay và đang có xu hướng tăng với đà phát triển của công nghiệp sử dụng hóa chất ngày càng nhiều Nguyên nhân gây bệnh

thường nhắn mạnh đến thẻ địa dị ứng, quá mẫn Dị ứng nguyên có thẻ từ nội giới

(do loạn chức phận thần kinh, các bệnh đường tiêu hóa, rối loạn nội tiết, .) hoặc ngoại giới (các yếu tố lý, hóa, sinh vật từ môi trường sống ) Bệnh có tính chất

dai dẳng, hay tái phát Các vị trí tốn thương của bệnh rất đễ bị nhiễm khuẩn thứ

phát

c) Bénh vay nén:

Bệnh vảy nến là một bệnh ngoài da thường gặp có tính chất mạn tính hay tái phát Tổn thương cơ bản là những vét hoặc những đám đỏ gờ cao ít nhiều trên mặt da, có phủ vảy trắng nhiều lớp, cạo vụn ra như nến vị trí thường gặp ở da đầu, ria tran, sau tai, cùi tay, đầu gối

d) Trứng cú:

Trứng cá là một phản ứng viêm thứ phát của hệ thống nang lông hạch bã,

bắt đầu ở hai giới ở độ tuổi 13-15 hoặc muộn hơn ở những người có tăng tiết bã

nhờn Tổn thương dạng mụn mủ, mụn đầu đen, sân đỏ thường gặp ở mặt, ngực và lưng, ít khi xuống quá thắt lưng Nguyên nhân trước tiên của bệnh là trạng thái tăng

tiết bã nhờn Nhiễm khuẩn giữ vai trò chắc chắn trong nguyên nhân gây bệnh, ngoài

ra dị ứng cũng có thể gây trứng cá

e) Chốc lở:

Bệnh thường gặp ở những trẻ nhỏ Biểu hiện bằng những tôn thương dang mụn nước ở đa đầu, các mụn nước khi vỡ ra để lại những vết trợt, rất đễ nhiễm khuẩn, lên mủ

ƒ) Bệnh ghẻ:

Do cái ghẻ Sarcopfes scabiei Biêu hiện ở triệu chứng ngứa nhiều và

những tổn thương điển hình là những luống ghẻ và những mụn chai ở những vị trí đặc biệt kèm theo những tổn thương phụ do gãi, những tốn thương này rất dễ nhiễm

khuẩn thứ phát

8) Viêm da mủ:

Do tụ cầu hoặc liên cầu nhưng thường là do phối hợp cả hai loại

n Viêm da mủ do tu câu: thường gây tốn thương viêm nang long, rải rác hoặc thành cụm, cấp hoặc mạn tính Hay gặp các dạng viêm nang lông nông, viêm nang lông sâu, định nhọt hoặc nhọt 6 ga

n Viêm da mủ do liên câu: tôn thương nông chỉ khu trú ở lớp gai, nhưng có tính chất tiết dịch mạnh và thường gây viêm đường bạch huyết, viêm hạch tương ứng Các thể thường gặp là chốc, chốc mép, hăm kẽ, chốc loét

h) Bệnh niêm mạc miệng, lưỡi:

n Viêm trơt niêm mạc miệng cấp tính: do nhiễm khuẩn (tụ cầu liên cầu, xoắn khuẩn ) hoặc nhiễm nấm (Candida albicans) kèm theo những tốn thương chốc phỏng da hoặc viêm răng lợi Biểu hiện niêm mạc bị viêm đỏ, có chỗ trợt, tiết dịch

nhiều có khi có địch mủ, dau rat trở ngại đến ăn uống, có thể kèm sốt cao nỗi hạch

2

co.

o Viém niém mac ludi do Candida albicans (twa lvdi): thuong gap ở trẻ em đẻ

non, suy dinh dưỡng, có bệnh nhiễm khuẩn nặng hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch

lâu ngày Niêm mạc miệng, lưỡi viêm đỏ, có nhiều vét hoặc đám bựa trăng như sữa

dễ bóc, lan rất nhanh

n Viêm lưỡi róc da thành gờ: lưỡi đỏ, nhẫn, có từng đám trụi gai có viền trăng,

văn vèo như bản đồ, luôn thay đổi, không gây cảm giác gì đặc biệt, tiến triển dai

Tén thương giang mai: Giang mai là một bệnh hoa liễu gây nên do xoắn

khuẩn Treponema pallidum Bénh biéu hiện bằng những vét ““săng” cứng và chùm

hạch Đặc điểm của vết săng cứng là một vết trợt nông, ranh giới rd, dé tuoi, com

cứng ít đau Hạch di động, không đau, cứng, thường có một hạch to nhất (hạch chúa) Thời kì tiến triển, ngoài sự tăng lên của các tổn thương còn có thêm các biểu

hiện toàn thân như mệt mỏi, nhức đầu, sốt, hạch rải rác

Herpes: nổi mụn nước nhỏ, thành cụm, vỡ nhanh thành điểm trợt tròn, bờ gọn, xung quanh có quằng viêm đỏ, hơi rat, hay tái phat dai dang O qui dau Herpes

có thể gây viêm niêm mạc qui đầu lan tỏa

Xùi mào gà: thường bắt đầu nồi ở rãnh qui đầu, bao hành vành qui đầu đôi

khi ở lỗ niệu đạo, có khi lan cả vùng mu, kẽ bẹn Do siêu vi khuẩn gây ra, tự lan

nhiễm khá nhanh thành sợi, thành búi màu hồng, mềm, dễ chảy máu, rớm dịch mùi

hôi thôi

10

n Ởnữ giới:

Viêm âm hộ âm đạo do nhiễm khuẩn nhiễm nam: do tụ cầu, liên cầu, trực

khuẩn ruột song cầu khuẩn hoặc T>ichomonas, Candida albicans, Biểu hiện âm

hộ, âm đạo bị viêm đỏ có nhay, có mủ có nhiều khí hư, tiểu tiện đau buốt

Tển thương giang mai: có thể gặp ở vùng âm hộ “săng” giang mai thành

vết trợt ranh giới rõ, nên cứng hoặc các sẵn trợt rải rác quanh âm hộ có khi lan ra cả đùi, khe mông

Herpes âm hộ: giống như herpes ở niêm mạc bao qui đầu, các điểm trợt có

thể cụm lại thành vét trợt rộng gây viêm nè, đau rát nhiều

Xùi mào gà: thường gặp ở phụ nữ có mang ở bệnh nhân có bệnh phụ khoa,

ra khí hư nhiều Biểu hiện thành những đám sùi quanh vùng âm hộ âm đạo, có khi lan cả xuống tầng sinh môn, đùi, bẹn, chảy dịch hôi thối

1.3.2.3 Điều trị bệnh ngoài da

4)_ Nguyên tắc sử dụng thuốc ngoài đa [8|

Điều trị tại chỗ là một khâu rất quan trọng trong vấn đề điều trị các bệnh

ngoài da Ngoài tác dụng tại chỗ, thuốc còn có thể ảnh hưởng đến toàn thân vì trên

da có rất nhiều mạch máu và các tổ chức thần kinh cảm thụ Muốn điều trị được tốt cần nắm vững một số nguyên tắc sau:

s_ Cũng như điều trị toàn thân, phải theo dõi sát bệnh nhân

Vì có thể xảy ra phản ứng thuốc (không chịu thuốc hoặc nhờn thuốc) Phải

theo đối các giai đoạn tiến triển của bệnh để kịp thời thay thuốc Ví dụ: trong bệnh

tràm ở giai đoạn cấp, bán cấp hoặc mạn tính dùng thuốc bôi phải dùng các dạng thuốc khác nhau

= Phải làm sạch tôn thương và vùng da xung quanh trước khi bôi thuốc

Trong các bệnh ngoài da bị viêm tấy, có mủ hoặc đóng vây tiết dày cần

phải rửa sạch mủ, làm bong vảy rửa sạch thuốc cũ và chỉ định thay băng một lần

1]

hoặc nhiều lần, có thể dùng cách ngâm vùng da ton thương vào nước muối sinh lý hoặc nước ấm hoặc dung dịch sát khuẩn nhẹ

“_ Phải biết chọn các dạng thuốc thích hợp

Dạng thuốc áp dụng thay đổi dựa vào tính chất của các giai đoạn bệnh Vị trí tôn thương trên da, trình độ lan rộng theo chiều rộng, chiều sâu của bệnh và tác

dụng của thuốc đã sử dụng trước

s Cần chú ý một số thuốc dùng lâu ngày có thể gây ngộ độc:

Vi du: acid cryzophanic, thủy ngân, goudron, .không nên dùng dài ngày trên diện

rộng, vùng niêm mạc hoặc da trẻ em thì nên thận trọng

Một số thuốc chống chỉ định dùng vào mùa hè vì dễ gây cảm ứng với ánh nang: goudron, antraxen

Ngược lại một số bệnh ngoài da như bạch biến dùng chất cảm ứng với ánh

nắng lại cho tác dụng tốt Ví dụ: bôi i-ốt hoặc psoralen lên vùng da bạch biến rồi

cho chạy tia tử ngoại

“ Đối với một số thuốc cần đề phòng một số tác dụng phụ nguy hiểm: Thuốc mỡ cryzophanie 5% bôi ở đùi, nách, bẹn niêm mạc sẽ gây viêm tây, cháy da Tránh bôi lên đầu sẽ làm tóc đổi màu từ đen sang hung đỏ thuốc dính vào mắt có thê gây viêm màng tiếp hợp Tránh bôi toàn thân có thể gây nhiễm độc Chỉ bôi những vùng da dày và từng vùng nhỏ một Các thuốc có chứa thủy ngân: oxyd vàng thủy ngân, sublime calomel tuyệt đối không dùng bôi cùng một chỗ với i-ốt sẽ gây phản ứng hóa học làm cháy da

“ Không nên đùng một thuốc kéo đài hàng tháng vì dùng lâu sẽ có thể

gây một số biến chứng: xám da, dày da, teo da,

“_ Trước khi dùng một loại thuốc bôi cần thăm đò phản ứng của da và cơ

thể với loại thuốc đó bằng cách: bôi lên diện da hẹp hoặc bôi tỉ lệ thấp - nếu đa có

“_ Các dan chat Azol: Clotrimazol, ketoconazol, fluconazol,

«Cac Allylamin va cac hgp chat liên quan: Naftifin hydroclorid, terbinafin

" Cac khang sinh chéng nam: Amphortericin B, nystatin, griseofulvin

O Cédc thuéc sat trimg, sulfamid, quinolon khang khuan

“_ Thuốc sát trùng: Dung dịch hydroperoxyd, iod, benzalkonium clorid

= Sulfamid khang khuẩn: Sulfacetamid natri, sulfadiazin, sulfamethoxazol, suifadoxin, co-trimoxazol,

" Kháng sinh quinolon: Acid nalidixic, ciprofloxacin hydroclorid, ofloxacin, levofloxacin, .[13], [33], [35]

c)_ Các cây thuốc chữa bệnh ngoài da

Œ Cây thuốc có khả năng kháng nắm:

Trên thế giới cũng như ở Việt Nam, rất nhiều cây cỏ đã được sử dụng trong

điều trị chữa các bệnh nắm da Tuy nhiên, các sản phẩm thuốc chữa bệnh ngoài da được bào chế từ các cây cỏ thì có rất ít

= ( Mexico: lá cây Solanum chrysotriehum Schldl được bào chế đưới dạng

kem cho kết quả điều trị nấm da khá tốt [24]

» © Viét Nam: trên thị trường dược phẩm hiện nay chưa có sản phẩm thuốc chữa bệnh ngoài da nào được bào chế từ cây cỏ Theo một số tác giả (Võ

Văn Chi [7], [S] Đỗ Tất Lợi [22], Phạm Hoàng Hộ [14] thì nước ta có khoảng 150 loài cây được dùng chữa các bệnh nắm da

13

Cac cay thuốc kháng nam tập trung ở một số họ chủ yếu sau: Ho Dau (Fabaceae), ho Ciuc (Asteraceae), ho Thau dau (Euphorbiaceae), ho Ô rô (Acanthaceae) [1], [24]

Q Cade cay thuốc có khả năng kháng khuẩn:

Có rất nhiều cây thuốc được ghi nhận là có khả năng kháng khuẩn, nhưng số

loài được nghiên cứu và tìm được hoạt chất có tác dụng kháng khuẩn thì không

nhiều Thành phần có tác dụng kháng khuẩn trong các cây thuốc chủ yếu thuộc các

nhóm chất: dẫn chất quinolon, dẫn chất lacton, alkaloid, saponin, flavonoid, tỉnh dầu [21]

14

PHAN II: THUC NGHIEM VA KET QUA

2.1 DIA DIEM, THOI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1.1 Địa điểm nghiên cứu

R Bộ môn thực vật - Trường Đại học Dược Hà Nội

C1 Xã Yên Ninh — huyện Phú Lương - tỉnh Thái Nguyên 2.1.2 Thời gian nghiên cứu

1 Từ 05/2006 đến tháng 5/2009

2.1.3 Phương pháp nghiên cứu 2.1.3.1 Diéu tra cộng đông QO) Phong vấn bún cầu trúc với người cung cấp tin quan trong [20]

Đối tượng phỏng vấn là các thầy lang có uy tín trong khu vực nghiên cứu

Mỗi người được phỏng vấn đều được yêu cầu mô tả về bệnh ngoài đa mà họ đã chữa trị và liệt kê tất cả các cây thuốc bằng tiếng Dao mà họ sử dụng để chữa bệnh ngoài da Những thông tin do các thầy lang cung cấp đã được tổng hợp lại để đưa

ra kết luận về loại bệnh ngoài da và cây thuốc dùng chữa trị

Đã có 19 thầy lang được phỏng vấn, trong đó có 15 thầy lang trong hội Đông y xã và 4 thầy lang có uy tín khác không tham gia hội Đông y (Phụ luc 1)

Q Thu thaép mau cây: Các mẫu cây được trực tiếp thu tại khu vực điều tra cùng các thầy lang Các mẫu này sau đó được xử lý và sấy khô theo các kỹ thuật làm tiêu bản thực vật thông thường và lưu trữ tại phòng tiêu bản Trường Đại học Dược Hà

Nội (HNIP) mã số từ HNIP/15315/07 đến HNIP/15349/07 [26]

Xác định tên khoa học: Tên khoa học của các cây thuốc được xác định bằng

phương pháp So sánh hình thái, dựa trên cac tai li¢u: Cay co Viét Nam I, IJ, Ill

(Pham Hoang H6); Tir dién thue vat théng dung I, II (V6 Văn Chỉ) một số bộ thực

vật chí Việt Nam và thực vật chí Trung Quốc (bản điện tử) [7] [8] [14] [32]

15

QO) Xir lp diz ligu: Ti danh mục liệt kê tự do của tất cả các cây thuốc chữa bệnh

ngoài da và các mẫu tiêu bản thu được, loại bỏ các tên tiếng Dao đồng nghĩa, tổng

hợp và lập thành một danh mục tên tiếng Dao của các cây thuốc được người Dao tiền sử dụng để chữa bệnh ngoài đa

CẴ Đánh giá độ tin cậy: Dựa vào dạnh mục liệt kê tự do của các thầy thuốc,

các cây thuốc được đánh giá độ tin cậy theo công thức Fredman [25]:

Trong đó: F, là độ tin cậy của thông tin; S, là số người nói cây thuốc ï

được dùng trong trường hợp j; Ð`S là số người được phỏng vấn

Số liệu sau đó được mã hóa như sau: ““+”: F, từ 0,05 đến 0.26; “++”: F, từ

0.32 đến 0,53; “+++”: F, tir 0,58 dén 0,79

Từ kết quả đánh giá độ tin cậy kết hợp với các thông tin nghiên cứu khoa học khác, 6 cây thuốc được lựa chọn để đánh giá khả năng kháng khuẩn, kháng

nắm

2.1.3.2 Tách chiết các hoạt chất trong dược liệu

a) Chiết dịch toàn phân Dược liệu tươi được thu hái tại thực địa sau khi cắt nhỏ được phơi đưới nắng

nhẹ, sấy khô trong tủ sấy ở nhiệt độ 45”C rồi xay thô

Bột thô dược liệu được chiết lạnh bằng cồn 70° (Hình 2) [20]

16

Hình 2: Sơ đồ qui trình chiết dịch toàn phần

Từ kết quả đánh giá khả năng kháng khuẩn, khang nam của 6 cây thuốc, chúng tôi lựa chọn 2 cây thuốc có tác dụng kháng tốt trên vi nắm và vi khuan dé so

bộ nghiên cứu thành phần hóa học chiết phân đoạn và đánh giá khả năng kháng

khuẩn, kháng nắm của các phân đoạn

THƯ ATEN đc Ñ ¢

17

b) Chiết phân đoạn

QO Dich chiết toàn phần lần lượt được lắc với các dung môi: n-hexan, clorofor, ethylacetat, n-butanol [9]

Œ Các dịch chiết n-hexan, elorofoc, ethylacetat, n-butanol được cất thu hồi dung môi bằng máy cất quay, cắn của dịch toàn phần và các phân đoạn được định

lượng khối lượng

Các cắn địch toàn phần và các phân đoạn sau đó được làm thành các hỗn

dịch để đem thử hoạt tính kháng vi sinh vật (Hình 3)

18

2.1.3.3 Thứ hoạt tinh khang vi sinh vat Q) Phuong phap thir: phuong phap khuếch tán đường ngang trên đĩa thạch đục lỗ [5] [18]

Chủng thử: Các chủng vi khuẩn và vi nắm do viện kiểm nghiệm cung

cấp, bao gồm: 2 chủng vi khuẩn là Staphylococcus aureus ATCC, Pseudomonas aeruginosa ATCC 27853 va Iching vi nắm là Candida

albicans ATCC 10231

C Môi trường:

=_ Vi khuẩn: môi trường thạch thường điều chỉnh pH 7.4 — 7.6

s Vinấm: môi trường Sabouraud đặc, điều chỉnh pH 6

Công thức môi trường:

Nước cât vđ 1000 mI

Œ Nhiệt độ và thời gian nuôi cấy:

“ Vi khuẩn: ủ trong tủ âm ở nhiệt độ 35°C trong 24h

" Vinâm: ủ trong tủ ấm ở nhiệt độ 37C, đọc kết qua sau 24h, 48h, 72h

C] Tiệt trùng dụng cụ và môi trường

= Dung cu: sấy tiệt trùng ở 160°C trong 2h

* Môi trường, dung dịch đệm: hấp tiệt trùng ở 121C trong 30 phút

« Budng cay: bat dén tử ngoại trong 2h

QO Thuốc đối chứng:

* Vi khuẩn: Gentamycin 80 mg/2ml Tenamyd Canada

s_ Vi nắm: chuẩn Nystatin 4675 Ul/mg của Viện kiêm nghiệm [34]

20

O Mẫu trắng đối chứng: dung môi pha dịch thử và thuốc đối chứng

O Đô lớn mẫu thử: 18

Œ Xử lý kết quả: đường kính vòng vô khuẩn vô nấm (nếu có) được đo bằng

thước kẹp Panmer độ chính xác 0,02 mm và được xử lý như sau:

« Tinh dudng kinh trung bình vòng vô khuẩn, vô nâm:

trong đó: D : là đường kính trung bình vòng vô khuẩn, vô nấm D

D: là đường kính vòng vô khuẩn, vô nắm

S: độ lệch thực nghiệm chuẩn có hiệu chỉnh

n: số thí nghiệm làm song song

Q Qui trinh thir: hoat tính kháng khuẩn kháng nắm được thử theo qui trình

12 bước (Hình 4) [18]

21

2.1.3.3 Nghiên cứu hóa học cây thuốc

Nguyên liệu: Bột được liệu thô các cây thuốc

1 Phương pháp: Thử định tính 7 nhóm chất cơ ban (glycosid tim, flavonoid,

alkaloid, saponin, coumarin, anthranoid, tannin) dựa trên các phản ứng đặc trưng

[4] [9].