Có rất nhiều biện pháp, ví dụ: phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan,phương pháp hướng dẫn học sinh ghi nhớ sự kiện lịch sử, nắm vững và sử dụngsách giáo khoa, vở bài tập, tiến hành công
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VĨNH PHÚC
TRƯỜNG THPT NGUYỄN DUY THÌ
BÁO CÁO KẾT QUẢ
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
CẤP: CƠ SỞ
Tên sáng kiến kinh nghiệm: Một vài biện pháp đổi mới phương pháp dạy học môn Lịch
sử ở trường THPT Nguyễn Duy Thì
Trang 23.3 Một số giải pháp thực tế trong việc sử dụng hệ thống câu
hỏi để phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học
9-13
Trang 3Lịch sử lớp 10,11,12
3.3.2 Xác định mối liên hệ , xâu chuỗi giữa câu hỏi với các sự
kiện hiện tượng trong bài học
11-13
3.3.4 Vận dụng hệ thống câu hỏi phát huy tính tích cực của học
sinh vào một mục cụ thể
17-19
5 Những kết quả đạt được sau khi áp dụng đề tài 19-20
III Kết luận và Kiến nghị
Trang 4I PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài:
Dân tộc Việt Nam ta có một nền văn hóa, một bề dày lịch sử lâu đời Đó lànhững ngày đầu của Vua Hùng dựng nước cho đến những năm tháng đấu tranhgiữ nước và xây dựng Tổ quốc Từng chặng đường, từng giai đoạn đã ghi lạinhững mốc son chói lọi, là niềm tự hào của cả dân tộc Việt Nam Ai đã đi quanhững chặng đường ấy luôn cảm thấy yêu quê hương và con người Việt Nam biếtchừng nào Thế hệ trẻ hôm nay sẽ viết tiếp những trang sử vàng cho dân tộc bằngtài năng, trí tuệ và nhiệt huyết của mình Để làm được điều đó, trước hết các emphải yêu thích lịch sử quê hương, bởi vì “ Yêu Sử chính là làm cho tâm hồn taluôn hướng về đất nước” Điều này càng cho chúng ta thấy, việc dạy Sử trongnhà trường là điều cần thiết và quan trọng không thể lơ là Vậy làm thế nào đểcác em yêu thích môn lịch sử, các em tự tìm đến với lịch sử của dân tộc Và đâycũng chính là niềm trăn trở của tất cả chúng ta, những người làm công tác “ trồngngười”
Tình hình học tập hiện nay, học sinh ít mặn mà với bộ môn lịch sử nêntrong giờ học sử thường hay có hiện tượng học sinh xin ra ngoài, hay lơ đãngchính vì điều đó mà những người GV dạy sử thường hay trăn trở Là một GVđược trực tiếp dạy môn Sử nhiều năm, tôi cũng rút được một vài kinh nghiệm đểtăng tính hấp dẫn trong bài học Dạy như thế nào, học như thế nào để đạt đượchiệu quả học tập tốt nhất là điều mong muốn của tất cả thầy cô giáo chúng ta.Muốn thế phải đổi mới phương pháp, biện pháp dạy và học Người giáo viên phải
tổ chức một cách linh hoạt các hoạt động của học sinh từ khâu đầu tiên đến khâukết thúc giờ học, từ cách ổn định lớp, kiểm tra bài cũ đến cách học bài mới, củng
cố, dặn dò Những hoạt động đó giúp học sinh lĩnh hội kiến thức một cách tựgiác, chủ động, tích cực, sáng tạo và ngày càng yêu thích, say mê môn học
Vậy làm thế nào để phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch
sử ? Có rất nhiều biện pháp, ví dụ: phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan,phương pháp hướng dẫn học sinh ghi nhớ sự kiện lịch sử, nắm vững và sử dụngsách giáo khoa, vở bài tập, tiến hành công tác ngoại khóa Nhưng việc sử dụng
hệ thống câu hỏi trong dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng là một trongnhững biện pháp rất quan trọng, rất có ưu thế để phát triển tư duy của học sinh
Trang 5Quá trình hoạt động chung, thống nhất giữa thầy và trò nhịp nhàng sẽ làm chohọc sinh nắm vững hơn những tri thức, hình thành kĩ năng, kĩ xảo và bồi dưỡngphẩm chất đạo đức, hình thành nhân cách cho các em Với việc nghiên cứu đề tàinày, tôi mong muốn sẽ góp phần vào giúp giáo viên tiến hành một giờ dạy họchiệu quả tốt hơn, học sinh tích cực chủ động trong việc tiếp thu lĩnh hội kiến thứccủa bài học Đây cũng là lí do tôi chọn đề tài này.
2.Mục đích nghiên cứu
Nhằm giảm bớt số lượng học sinh yếu kém trong nhà trường và phát huyhết năng lực của các em khá, giỏi nắm chắc được kiến thức bài học và hiểu sâuhơn các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử Để góp phần vào việc đổi mớiphương pháp dạy học nói chung, dạy học Lịch sử nói riêng, bản thân Tôi là giáoviên dạy môn Lịch sử đã lâu nên có một số kinh nghiệm trong giảng dạy, chính vìvậy tôi cũng xin mạnh dạn trình bày: một vài biện pháp đổi mới phương pháp dạyhọc môn Lịch sử ở trường THPT
3 Nhiệm vụ nghiên cứu
Để thực hiện tốt đề tài nghiên cứu bản thân phải thực hiện các nhiệm vụ:
- Nghiên cứu các tài liệu về “phương pháp dạy học lịch sử”
- Thao giảng, dự giờ đồng nghiệp trao đổi rút kinh nghiệm qua từng tiếtdạy
- Nghiên cứu tài liệu gây hứng thú về dạy học lịch sử
- Nghiên cứu tài liệu: Tâm lí học
- Sách giáo khoa, sách giáo viên lịch sử 10,11,12
- Kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh để từ đó điều chỉnh và bổsung
4 Đối tượng nghiên cứu:
Đề tài xoay quanh việc nghiên cứu giảng dạy và học tập với việc: Sử dụng
hệ thống câu hỏi để phát huy tính tích cực cho học sinh trong tiết dạy học Lịch sửbậc THPT Đối tượng nghiên cứu mà tôi áp dụng cho đề tài này là lớp10A2,11A2 và lớp 12A4 của Trường THPT Nguyễn Duy Thì
5 Phạm vi nghiên cứu
Trang 6Đề tài xoay quanh việc nghiên cứu, giáo viên đưa ra hệ thống những câuhỏi dưới nhiều dạng khác nhau để cho học sinh Giỏi, Khá,Trung bình, Yếu, Kémcũng làm được, thông qua đó giáo viên có thể đánh giá được năng lực nhận thứccủa từng học sinh
6 Phương pháp nghiên cứu
Thực hiện đề tài này Tôi đã sử dụng nhiều phương pháp khác nhau như:Phương pháp trực quan, phương pháp vấn đáp thông qua sự trình bày sinh độnggiàu hình ảnh của giáo viên trong tường thuật, miêu tả, kể chuyện hoặc nêu đặcđiểm của nhân vật lịch sử Bên cạnh đó Tôi còn sử dụng đồ dùng dạy học, khaithác một cách triệt để các đồ dùng và phương tiện dạy học như tranh ảnh, bản đồ,phim video, phim đèn chiếu và từng bước ứng dụng công nghệ thông tin phùhợp trong day học lịch sử
3 Nhiệm vụ nghiên cứu
4 Đối tượng nghiên cứu:
5 Phạm vi nghiên cứu
6 Phương pháp nghiên cứu
7 Cấu trúc của SKKN
Phần II: Nội dung
Phần III: Kết luận và Kiến nghị
II NỘI DUNG
1 Cơ sở lí luận của vấn đề
Đai-ri nhà giáo dục Liên Xô cũ đã từng nói: Dạy học lịch sử cũng như bất
cứ dạy cái gì đòi hỏi người thầy khêu gợi cái thông minh chứ không phải là bắtbuộc các trí nhớ làm việc, bắt nó ghi chép rồi trả lời Như vậy mục đích của việc
Trang 7dạy học lịch sử là người giáo viên không chỉ giúp cho học sinh hình dung đượcnhững kết quả của quá khứ biết và ghi nhớ các sự kiện, hiện tượng lịch sử màquan trọng hơn là hiểu được lịch sử tức là phải nắm được bản chất của sự kiện.Trong phát triển tư duy của học sinh việc sử dụng các thao tác lô gíc có ý nghĩarất quan trọng Thông thường giáo viên sử dụng các thao tác chủ yếu như so sánh
để tìm ra sự giống nhau và khác nhau về bản chất các sự kiện, phân tích và tổnghợp giúp học sinh khái quát các sự kiện, quy nạp, diễn dịch Để thực hiện nhữngthao tác như vậy có thể dùng nhiều cách, nhiều phương tiện khác nhau (đồ dùngtrực quan, tài liệu giải thích ) song việc hỏi và trả lời phù hợp với trình độ yêucầu của học sinh, đưa lại kết qủa tốt Hỏi và trả lời chính là đặt tình huống có vấn
đề rồi tìm cách giải quyết vấn đề Hỏi và trả lời không phải là sự đánh đố mà làgiúp nhau hiểu sâu sắc lịch sử hơn Việc hỏi và trả lời câu hỏi có ý nghĩa giáodưỡng, giáo dục và phát triển lớn Vì vậy việc đặt câu hỏi có vai trò rất quantrọng trong giờ học lịch sử nói riêng và các môn học khác nói chung nó phát huyđược tính tích cực của học sinh
2 Cơ sở thực tiễn:
Ở trường THPT Nguyễn Duy Thì đa số học sinh còn lười học và chưa có
sự say mê môn học Lịch sử, cho nên việc ghi nhớ các sự kiện, hiện tượng, nhânvật lịch sử còn yếu Đa số các em chưa độc lập suy nghĩ để trả lời câu hỏi màphải đọc nguyên xi trong sách giáo khoa hay chỉ nêu được mốc thời gian màkhông diễn tả được thời gian đó nói lên sự kiện gì Bởi vậy bản thân các em nên
có một phương pháp học như thế nào để chiếm lĩnh kiến thức từ bài giảng củagiáo viên Mặc khác giáo viên gảng dạy môn Lịch sử ở trường một phần nào đóchưa đưa ra được hệ thống câu hỏi và sử dụng câu hỏi đó như thế nào cho phùhợp, cho nên chất lượng kiểm tra một số em ở một số lớp còn thấp và tỉ lệ yếukém còn nhiều Nhằm giảm bớt số lượng học sinh yếu kém và nâng cao chấtlượng dạy và học của nhà trường bản thân Tôi đã thấy được điều đó và cố gắngđưa ra các phương pháp học tập tích cực mà cụ thể là: “ phương pháp sử dụng hệthống câu hỏi để phát huy tính tích cực của học sinh trong tiết học lịch sử ”
3 Thực trạng dạy và học môn Lịch sử ở trường THPT Nguyễn Duy Thì
3.1 Ưu điểm:
Trang 8* Về phía giáo viên:
- Đa số giáo viên đều cố gắng thay đổi phương pháp giảng dạy của mìnhtheo hướng phát huy tính tích cực cuả học sinh thông qua các phương pháp dạyhọc như phương pháp trực quan, phương pháp vấn đáp, thông qua sự trình bàysinh động giàu hình ảnh của giáo viên trong tường thuật, miêu tả, kể chuyện hoặcnêu đặc điểm của nhân vật lịch sử
- Giáo viên đã tích cực hướng dẫn học sinh thảo luận nhóm, hổ trợ kiếnthức cho nhau và thông qua hoạt động này những bạn yếu kém được hoạt độngtích cực dưới sự hướng dẫn của giáo viên và các bạn học sinh khá giỏi Thôngqua đó học sinh nắm chắc kiến thức và hiểu sâu hơn về bản chất của sự kiện, hiệntượng lịch sử
- Trong quá trình giảng dạy đã kết hợp nhuần nhuyễn các đồ dùng dạy học,khai thác một cách triệt để các đồ dùng và phương tiện dạy học như tranh ảnh,bản đồ, phim video, phim đèn chiếu và từng bước ứng dụng công nghệ thông tinphù hợp trong day học lịch sử
* Về phía học sinh :
- Học sinh đa số chú ý nghe giảng, tập trung suy nghĩ trả lời các câu hỏi
mà giáo viên đặt ra như các em chuẩn bị bài mới ở nhà, trả lời các câu hỏi cuốimục trong bài cho nên khi học các em luôn chú ý để nắm chắc bài hơn
- Đa số học sinh đều tích cực thảo luận nhóm và đã đưa lại hiệu quả caotrong quá trình lĩnh hội kiến thức
- Học sinh yếu kém đã có nhiều cố gắng nắm bắt các kiến thức trọng tâmcủa bài Thông qua các hoạt động học như thảo luận nhóm, vấn đáp, đọc sáchgiáo khoa các em đã mạnh dạn trả lời các câu hỏi hay ghi nhớ các sự kiện, nhânvật lịch sử, một quá trình cách mạng trong việc chiếm lĩnh kiến thức của mình
3.2 Hạn chế
* Về phía giáo viên:
- Vẫn còn một số ít giáo viên chưa thực sự thay đổi hoàn toàn phương phápdạy học cho phù hợp với từng tiết dạy, chưa tích cực hóa hoạt động của học sinhtạo điều kiện cho các em suy nghĩ, chiếm lĩnh và nắm vững kiến thức như vẫncòn sử dụng phương pháp dạy học “thầy nói, trò nghe”, “thầy đọc, trò chép” Do
Trang 9đó nhiều học sinh chưa nắm vững kiến thức mà chỉ học thuộc một cách máy móc,trả lời câu hỏi thì nhìn vào sách giáo khoa hoàn toàn
- Đa số giáo viên chưa nêu câu hỏi nhận thức đầu giờ học tức là sau khikiểm tra bài cũ giáo viên vào bài luôn mà không giới thiệu bài qua việc nêu câuhỏi nhận thức, điều này làm giảm bớt sự tập trung, chú ý bài học của học sinhngay từ hoạt động đầu tiên
- Một số giáo viên đặt ra câu hỏi hơi khó, học sinh không trả lời đượcnhưng lại không có hệ thống câu hỏi gợi mở nên nhiều khi phải trả lời thay chohọc sinh Vấn đề này được thể hiện rất rõ trong hoạt động thảo luận nhóm, giáoviên chỉ biết nêu ra câu hỏi nhưng lại không hướng dẫn học sinh trả lời câu hỏi
đó như thế nào vì không có hệ thống câu hỏi gợi mở vấn đề
- Một số tiết học giáo viên chỉ nêu vài ba câu hỏi và huy động một số họcsinh khá, giỏi trả lời, chưa có câu hỏi giành cho đối tượng học sinh yếu, kém.Cho nên đối tượng học sinh yếu, kém ít được chú ý và không được tham gia hoạtđộng, điều này làm cho các em thêm tự ti về năng lực của mình và các em cảmthấy chán nản môn học của mình
* Về phía học sinh :
- Học sinh thường trả lời câu hỏi giáo viên đặt ra thông qua việc nhìn sáchgiáo khoa và nhắc lại, chưa có độc lập tư duy Một số học sinh còn đọc nguyên xisách giáo khoa để trả lời câu hỏi
- Học sinh còn lười học và chưa có sự say mê môn học, một số bộ phậnhọc sinh không chuẩn bị bài mới ở nhà, không làm bài tập đầy đủ, trên lớp các
em thiếu tập trung suy nghĩ Cho nên việc ghi nhớ các sự kiện, hiện tượng, nhânvật lịch sử còn yếu
- Học sinh chỉ có trả lời được những câu hỏi dễ, đơn giản (như trình bày),còn một số câu hỏi tổng hợp, phân tích, giải thích, so sánh thì học sinh còn rấtlúng túng khi trả lời hoặc trả lời thì mang tính chất chung chung
3.3 Một số giải pháp thực tế trong việc sử dụng hệ thống câu hỏi để phát huy tính tích cực cho học sinh trong dạy học lịch sử lớp 10,11 và lớp 12.
3.3.1 Nêu câu hỏi đặt vấn đề.
* Đối với giáo viên :
Trang 10- Trước khi bước vào bài mới, giáo viên nên nêu ngay câu hỏi định hướngnhận thức cho học sinh Các câu hỏi nêu vấn đề đưa ra vào đầu giờ nhằm độngviên sự chú ý, huy động các năng lực nhận thức của học sinh vào việc theo dõibài giảng để tìm câu trả lời Những câu hỏi này là những vấn đề cơ bản của bàihọc mà học sinh phải nắm Đương nhiên, khi đặt câu hỏi không yêu cầu học sinhtrả lời ngay mà chỉ sau khi giáo viên đã cung cấp đầy đủ sự kiện thì học sinh mớitrả lời được
Ví dụ :
+ Khi dạy bài 1: Nhật Bản ( Sách giáo khoa lịch sử lớp 11 trang 4)
Giáo viên nêu câu hỏi đầu giờ:Tại sao nói cuộc Duy tân Minh Trị có ýnghĩa như một cuộc cách mạng tư sản? Để hiểu rõ vấn đề đó các em cần phải tựmình tìm hiểu kĩ vấn đề này, cách tốt nhất là tìm hiểu hoàn cảnh, nội dung, ýnghĩa từ đó rút ra tính chất của cuộc Duy tân Minh trị
+ Hoặc khi dạy bài 5 : Các nước Châu Phi và Mĩ La tinh (Sách giáo khoa
lịch sử lớp12 trang 35) để phần chuyển ý sang mục II gây được sự chú ý cho họcsinh chúng ta có thể nói : Trong cơn bão táp của cách mạng Mĩ La tinh thì hìnhảnh đất nước Cu Ba đẹp như một dải lụa đào, đang bay lên giữa màu xanh củatrời biển Ca ri bê với nắng vàng rực rỡ, đó chính là Cu Ba hòn đảo của tự do -hòn đảo anh hùng Vậy hòn đảo anh hùng này đã tiến hành cuộc đấu tranh giảiphóng dân tộc như thế nào và công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Cu Ba đạtđược kết quả gì? Chúng ta chuyển sang mục II : Các nước Mĩ La tinh.Trong quátrình dạy học, chúng ta vẫn tuân thủ trình tự cấu tạo của sách giáo khoa, song cầnkhai thác nhấn mạnh, giúp học sinh trả lời câu hỏi nêu trên Học sinh trả lời đượccâu hỏi này tức là đã nắm và hiểu được kiến thức chủ yếu của bài
+ Hoặc khi dạy bài 31: Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỷ XVIII ( SGKlịch sử lớp 10 Trang 151) khi miêu tả cảnh quần chúng nhân dân phá ngục Baxti
ta có thể lấy bài thơ của nhà thơ Tố Hữu “Ngày 14-7”
“ Và lớn ,và bé, đàn ông , đàn bà
Tất cả chiếm mỗi người đôi khí giới
Anh hàng thịt vung con dao sáng chói
Người lính già quắc thước múa chuôi gươm
Trang 11Anh hàng dày quần áo rách bươm
Anh thợ dệt nằm sau cửa xưởng
Tất cả uy nghi như võ tướng
Cầm thanh gươm ,khẩu sung nhảy ra ngoài
Và thằng con bé bỏng cũng giương oai
Phồng má thổi kèn theo gót bố”
( Trích Văn học công xã)
Với việc sử dụng lời nói sinh động trong dạy học sẽ giúp học sinh hiểu và tạo sự cuốn hút trong quá trình theo dõi bài học
* Đối với học sinh :
- Câu hỏi loại này thường là câu hỏi có tính chất bài tập muốn trả lời phảihuy động kiến thức cơ bản của toàn bài Chính vì vậy học sinh phải chuẩn bị bài
và trả lời trước các câu hỏi cuối mục ở nhà, chú ý, tập trung cao độ theo dõi bàigiảng, chọn lọc sự kiện và trình bày trên lớp
3.3.2 Xác định mối liên hệ, xâu chuỗi giữa câu hỏi với các sự kiện, hiện tượng trong bài học.
- Một trong những biện pháp sư phạm là xác lập mối liên hệ giữa câu hỏicác sự kiện, hiện tượng lịch sử trong bài
Ví dụ :
+ Sau khi học xong bài 21 : Phong trào yêu nước chống Pháp của nhân dânViệt Nam trong những năm cuối thế kỉ XIX ( Sách giáo khoa lịch sử lớp 11 trang124) Chúng ta có thể tổ chức trò chơi ô chữ để cho các em xâu chuỗi các sựkiện, hiện tượng lịch sử lại với nhau để các em khắc sâu hơn kiến thức và cóhứng thú học tập thông qua các câu hỏi gợi ý
Hệ thống câu hỏi cho trò chơi.
Câu 1 : Ri-vi-e bị giết ở đâu?
Câu 2 : Ông vua trẻ kiên quyết chống Pháp là ai?
Câu 3 : Tên hiệp ước triều đình Huế kí với Pháp năm 1884?
Trang 12Câu 4 : Thành miền Tây mà Phan Thanh Giản dâng cho Pháp?
Câu 5 : Tên thật của vua Hàm Nghi?
Câu 6 : Tên dãy núi vua Hàm Nghi vượt sang để sang Hà Tĩnh?
Câu 7 : Người đứng đầu phe chủ chiến là ai?
Câu 8 : Nơi vua Hàm Nghi bị đi đày?