SKKN hướng dẫn HS tiếp cận với bản đồ tư duy trong hình học 9

Trong năm học 2014 - 2015 áp dụng BĐTD trong giảng dạy và tiếp tục nghiên cứu đến nay tôi phát hiện ra ba điểm sau: • Có nhiều loại BĐTD cho các môn học, tổng kết kiến thức và làm bài tậ

TRANG PHỤ LỤC

Bìa

3/ Điểm mới trong kết quả nghiên cứu 5

2.1 Hướng dẫn một số vấn đề trước khi vẽ BĐTD 9 2.2 Giới thiệu các thiết kế BĐTD đối với từng thể loại 13

DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

6 GD và ĐT Giáo dục và đào tạo

GIỚI THIỆU:

Tên người thực hiện: ĐỖ MINH PHONG

Tên đề tài: “Hướng dẫn HS tiếp cận với BĐTD trong hình học 9”

Thời gian thực hiện: tháng 09 năm 2014

Thời gian áp dụng: từ tháng 10 năm 2014

I) PHẦN MỞ ĐẦU

1/ LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

1.1 Cơ sở lý luận

Chỉ thị số 40/2008/CT- BGDĐT về việc phát động phong trào thi đua

“Xây dựng trường học thân thiện, HS tích cực” trong các trường phổ thông giai đoạn 2008 – 2013, nêu rõ :

1.1.1.Mục tiêu:

Phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập và các hoạt động xã hội một cách phù hợp, hiệu quả và đáp ứng nhu cầu xã hội 1.1.2 Nội dung :

Dạy và học có hiệu quả, phù hợp với đặc điểm của lứa tuổi của học sinh ở địa phương, giúp các em tự tin trong học tập

Rèn luyện kỹ năng sống cho HS Phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, HS tích cực” được phát động và triển khai từ tháng 5 năm 2008 đến nay đã đạt những thành quả đáng kể Những thành quả đạt được đã tạo nên chuyển biến mạnh mẽ trong ngành giáo dục của cả nước Bộ trưởng Bộ GD và ĐT Phạm Vũ Luận đã khẳng định:

Từ phong trào này, mô hình "Trường học thân thiện, học sinh tích cực" đang dần hình thành ở các địa phương, kết quả phong trào có tính bền vững, hiệu quả Thực tiển đó chứng minh cho tính khoa học của lí luận về xây dựng Trường học thân thiện, học sinh tích cực (Trang 1, Báo tạp chí Giáo dục số 226 kì 2 tháng 7 năm 2011)

1.2 Cơ sở thực tiển

Năm học 2014 – 2015 là năm học tiếp tục thực hiện phong trào thi đua

“Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” Vấn đề đặt ra cho GV là phải làm việc, làm như thế nào để thực hiện tốt phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, HS tích cực” một cách hiệu quả? Đây là vấn đề phát huy tính tích cực, sáng tạo ở HS nên cần rất nhiều sự đầu tư của GV và HS Vì thế tôi rất tâm đắc nên tiếp tục chọn đề tài “HƯỚNG DẪN HS TIẾP CẬN VỚI BĐTD TRONG HÌNH HỌC 9” để nghiên cứu

Với phương pháp học dùng BĐTD để học hình học trước đây đã phát huy tính tích cực, tự chủ, sáng tạo, mạnh dạn ở HS và kết quả đạt được so với tiêu chí hiện nay là cần tiếp tục phấn đấu

Bởi vì, BĐTD tuy là công cụ ghi chú tối ưu, nhưng có lẽ nhiều người trong

số chúng ta cảm thấy hơi khó khăn khi áp dụng BĐTD cho giảng dạy các môn học Chính vì vậy dù đã làm quen với BĐTD một năm rồi nhưng mãi đến đầu năm học 2013 – 2014 này tôi mới vẽ được BĐTD cho bộ môn Toán một cách tương đối hoàn chỉnh Trong năm học 2014 - 2015 áp dụng BĐTD trong giảng dạy và tiếp tục nghiên cứu đến nay tôi phát hiện ra ba điểm sau:

• Có nhiều loại BĐTD cho các môn học, tổng kết kiến thức và làm bài tập

• BĐTD tổng kết kiến thức sẽ giúp chúng ta biết được mình đang đứng ở đâu – biết được những gì và chưa biết những gì?

• BĐTD khi làm bài tập nghe có vẽ là lạ Thật ra BĐTD do chính học sinh

vẽ ra, đặc biệt hữu dụng khi các em áp dụng làm bài tập khó bằng nhiều hướng suy nghĩ khác nhau

2/ PHẠM VI VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Để đề tài tập trung nghiên cứu thì công việc GV là người truyền cảm hứng

và dạy cách học cho HS là trong việc thực hiện theo phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện HS tích cực” bằng phương pháp dạy học mới

“HƯỚNG DẪN HS TIẾP CẬN VỚI BĐTD TRONG HÌNH HỌC 9”

Phạm vi nghiên cứu: HS lớp 9a2 trường THCS Phước Thạnh

Khả năng áp dụng: Đơn vị trường THCS Phước Thạnh nói riêng, trong phạm vi huyện Củ Chi nói chung

3/ ĐIỂM MỚI TRONG KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Nhận thức rõ hơn về vị trí, vai trò, nhiệm vụ của GV ở trường THCS Phước Thạnh với phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” do bộ GD và ĐT phát động, bản thân là giáo viên tôi mạnh dạn sử dụng BĐTD vào dạy học, có thể nói đây là cách giúp cho học sinh tiếp cận với phương

pháp “học cách học” hoàn toàn mới, đem lại cho HS khả năng tư duy, tích cực, sáng tạo cao hơn

Áp dụng phương pháp mới này là nhằm trao đổi với quý đồng nghiệp để nâng cao hơn trình độ nghiệp vụ của bản thân

II) THỰC TRẠNG CỦA NỘI DUNG ĐỀ TÀI

1/ TÌNH HÌNH THỰC TẾ

Cùng với việc đổi mới mục tiêu và nội dung dạy học, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học theo triết lý lấy người học làm trung tâm được đặt ra một cách bức thiết Bản chất của dạy học lấy người học làm trung tâm là phát huy cao

độ tính tự giác, tích cực, độc lập, sáng tạo của người học Để làm được điều đó thì vấn đề đầu tiên mà người giáo viên cần nhận thức rõ ràng là quy luật nhận thức của người học Người học là chủ thể hoạt động chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng,

kỹ xảo và thái độ chứ không phải là “cái bình chứa kiến thức” một cách thụ động

Trong thực tế hiện nay, còn nhiều học sinh học tập một cách thụ động, chỉ đơn thuần là nhớ kiến thức một cách máy móc mà chưa rèn luyện kỹ năng tư duy Học sinh chỉ học bài nào biết bài đấy, cô lập nội dung của các môn, phân môn mà chưa có sự liên hệ kiến thức với nhau Vì vậy mà HS chưa phát triển được tư duy logic và tư duy hệ thống Sử dụng BĐTD giúp các em giải quyết được các vấn đề trên và nâng cao hiệu quả học tập

Từ năm 2010, việc ứng dụng phương pháp học bằng BĐTD đã được triển khai thí điểm tại 355 trường trên toàn quốc Và năm học này, Bộ GD-ĐT đã quyết định đưa phương pháp này thành một trong năm chuyên đề tập huấn cho giáo viên THCS trên toàn quốc

2/ NGHIÊN CỨU TÀI LIỆU

• Trần Đình Châu, Sử dụng BĐTD – một biện pháp hiệu quả hỗ trợ HS học tập môn toán, Tạp chí giáo dục, kì 2, tháng 9 năm 2009

• Trần Đình Châu – Đặng Thị Thu Thủy, BĐTD – công cụ hiệu quả hỗ trợ dạy học và công tác quản lí nhà trường, Báo giáo dục thời đại, số 147 ngày

14 tháng 9 năm 2010

• Trần Đình Châu – Đặng Thị Thu Thủy, Thiết kế BĐTD dạy – học môn Toán, nhà xuất bản giáo dục Việt Nam, tháng 7 năm 2011

• Trần Đình Châu – Đặng Thị Thu Thủy, dạy tốt – học tốt các môn học bằng BĐTD, nhà xuất bản giáo dục Việt Nam, tháng 7 năm 2011

• Tony Buzan – BĐTD trong công việc – NXB Lao động – Xã hội

• Sách Một số sáng kiến kinh nghiệm xây dựng trường học thân thiện học sinh tích cực của bộ GD và ĐT xuất bản tháng 7 năm 2011

• Báo dân trí

• Báo tuổi trẻ

• Tạp chí giáo dục

• www.google.com.vn

3/ THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ

Qua nghiên cứu lí luận và thực nghiệm dạy học ở trường cho thấy, sử dụng BĐTD trong dạy học kiến thức mới giúp HS học tập một cách chủ động, tích cực

và huy động được tất cả HS tham gia xây dựng bài một cách hào hứng Với sản phẩm độc đáo “kiến thức + hội họa” là niềm vui sáng tạo hàng ngày của HS và cũng là niềm vui của chính thầy cô giáo và phụ huynh HS khi chứng kiến thành quả lao động của học trò của mình Cách học này còn phát triển được năng lực riêng của từng học sinh không chỉ về trí tuệ (vẽ, viết gì trên BĐTD), hệ thống hóa kiến thức (huy động những điều đã học trước đó để chọn lọc các ý để ghi), mà còn khả năng hội họa (hình thức trình bày, kết hợp hình vẽ, chữ viết, màu sắc), sự vận dụng kiến thức được học qua sách vở vào cuộc sống

Với tình hình HS trường THCS Phước Thạnh các em yêu thích cái mới và

tò mò ham học hỏi, nên qua vài lần GV hướng dẫn cách học và chỉ dẫn cách vẽ BĐTD và sau vài tiết thực hành đã thấy các em rất thích thú, Từ đó tôi cùng với học sinh của mình mạnh dạn đăng ký tiết tốt và mời nhiều GV của trường tham

dự, không chỉ ở môn Toán mà còn rất nhiều GV bộ môn khác cũng nhiệt tình đến

dự nhằm hỗ trợ góp ý cho thầy và trò tôi hoàn thành tốt hơn với phương pháp dạy học mới này

Để kết nối giữa công nghệ thông tin và phương pháp dạy học BĐTD thì

GV phải biết sử dụng phần mền Mind manager để xây dựng các BĐTD của người dạy cũng như người học trong các tiết học ôn tập, trong giờ giải bài tập mà

GV cần hướng dẫn trình tự từng bước để HS tự giải, tự làm và tự thực hành sẽ phát huy được tính tích cực chủ động của HS

4/ HẠN CHẾ

Với tình hình HS trường THCS Phước Thạnh, có nhiều HS kiến thức chưa vững nên lúc đầu khi giới thiệu cho các em về phương pháp học mới thì các em vừa thấy bỡ ngỡ, vừa thấy lạ lẫm Các em có vẽ lo lắng e sợ mình không thể tiếp thu với phương pháp mới này Các em chưa biết cách học tại nhà, chưa biết cách sắp xếp thời gian để chuẩn bị bài mới cũng như chưa biết cách sắp xếp thời gian cho một tiết học với BĐTD bởi lâu nay các em chỉ đối phó với cách học vẹt, HS chỉ học thuộc lòng mà không nắm được ý chính Do đó, khi bắt đầu áp dụng cách học mới theo BĐTD, hiển nhiên các em gặp khó khăn Bởi vì mỗi HS có một phương pháp học riêng, rất khó để thay đổi thói quen trong mỗi HS Giờ thay đổi một phương pháp khác dĩ nhiên các em sẽ lúng túng, bỡ ngỡ, không phải một sớm một chiều bảo thay đổi là được

Khi quyết định dạy cho HS phương pháp học mới theo thiết kế BĐTD tôi rất bâng khuâng, vì lượng thời gian quá ngắn Tôi đã phải xin được dạy tự chọn nhằm hướng dẫn HS chủ đề tiếp cận với BĐTD Tư liệu về BĐTD cũng chưa phổ biến rộng rãi, tôi phải tìm tài liệu ở rất nhiều nhà sách, truy cập trên mạng, …

III) CÁC BIỆN PHÁP ĐÃ TIẾN HÀNH

1/ YÊU CẦU

BĐTD, còn được gọi là sơ đồ tư duy, lược đồ tư duy, …, là hình thức ghi chép tìm tòi, đào sâu, mở rộng, sáng tạo một ý tưởng, hệ thống một chủ đề hay một mạch kiến thức, … bằng cách kết hợp việc sử dụng đồng thời hình ảnh,

đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực, đặc biệt đây là một sơ đồ

mở, không yêu cầu tỉ lệ, chi tiết khắc khe như bản đồ địa lí, có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh, mỗi người vẽ một kiểu khác nhau, cùng một chủ đề nhưng mỗi người có thể thể hiện nó dưới dạng BĐTD theo một cách riêng, do đó việc lập BĐTD phát huy được tối đa năng lực sáng tạo của mỗi người

BĐTD là gì? Để làm gì? Ai làm? Làm như thề nào? Cần lưu ý điều gì? Đây là những câu hỏi đặt ra của HS mà GV là người phải trả lời để cung cấp cho các em một hướng đi cụ thể đến với BĐTD

Giới thiệu câu chuyện về hai bán cầu não yêu cầu được làm việc như nhau: Não trái có chức năng xử lý các thông tin mang tính chất Học Thuật (phân tích, lí luận, ngôn ngữ, chữ viết, …)

Não phải có chức năng xử lý thông tin mang tính chất tưởng tượng (màu sắc, hình dạng, mơ mộng, …)

Khoảng 90% các môn học ở trường sử dụng não trái, khi nó phải làm việc hết công suất thì não phải “ngồi không” Do đó có những lúc HS ngồi trong lớp

mơ mộng, suy nghĩ mong lung bị GV đánh giá là mất tập trung nhưng thực chất

là do não phải của các em đang “đòi làm việc” Để giải quyết vấn đề này, chúng

ta cần bắt cả hai bán cầu não của các em cùng làm việc Đây là cách làm việc hết công suất của não, rất hiệu quả được ví như là một người chạy bằng hai chân thì bao giờ cũng nhanh hơn người chạy một chân

2 NHỮNG GIẢI PHÁP ĐÃ TIẾN HÀNH

2.1 Hướng dẫn một số vấn đề trước khi vẽ BĐTD

• Một số gợi ý và chú ý khi vẽ BĐTD

Bắt đầu từ trung tâm với hình ảnh hay một cụm từ tên chủ đề

Sử dụng màu sắc, vì màu sắc cũng có tác dụng kích thích não như hình ảnh

Vẽ các nhánh chính (cấp một) từ hình ảnh trung tâm, vẽ các nhánh cấp hai

từ các nhánh cấp một, … bằng các đường kẻ, đường cong với màu sắc khác nhau Nhánh màu nào thì nên viết chữ cùng màu với nhánh đó để dễ phân biệt

Mỗi cụm từ hay hình ảnh, hình vẽ, … liên quan đến nhánh nào nên đứng độc lập và được nằm gần với đường cong của nhánh đó

Tạo ra một kiểu BĐTD riêng cho mình, theo sở thích của mình (kiểu đường kẻ, màu sắc, chữ viết…)

Nên dùng các đường cong thay vì các đường thẳng vì các đường cong sẽ thu hút được sự chú ý của mắt hơn và mắt cảm thấy dễ chịu hơn nhiều so với nhìn vào các đường thẳng

Bố trí các thông tin xung quanh hình ảnh trung tâm

Chỉnh sửa, thêm bớt nhánh, điều chỉnh sao cho hình thức đẹp, chữ viết rõ Nếu vẽ trên giấy, bìa thì nên vẽ bằng bút chì trước để có thể xóa, điều chỉnh

• Các điểm cần lưu ý về tổ chức thực hiện

Nên: Hướng dẫn GV, HS “Phương pháp ghi chép hiệu quả” mà tác giả Stella Cottrell đã tổng kết khi vẽ BĐTD:

 Dùng từ khóa và ý chính xác

 Viết cụm từ, không viết thành câu

 Dùng các từ viết tắt

 Có tiêu đề

 Đánh số các ý

 Liên kết ý nên không dùng nét đứt, mũi tên

 Ghi chép nguồn gốc thông tin để có thể tra cứu lại dễ dàng

 Sử dụng màu sắc để ghi

Không nên

 Tuyệt đối hóa vai trò của BĐTD: GV không nên coi BĐTD là công cụ vạn năng trong dạy học

 Áp dụng BĐTD vào dạy bài mới một cách thoái quá.Với những bài học

có nội dung dài

 Sa đà vào việc “trang trí” BĐTD Nếu nặng nề về trang trí thì sẽ tốn rất nhiều thời gian, làm chuyển hướng sự tư duy về vấn đề cần quan tâm sang tư duy “hội họa”

Ưu điểm của cách ghi với BĐTD

− Lôgic, mạch lạc

− Trực quan, dễ nhìn, dễ hiểu

− Nhìn thấy “bức tranh” tổng thể mà lại chi tiết

− Dễ dạy, dễ học, dễ nhớ

− Kích thích hứng thú học tập của HS

− Giúp mở rộng ý tưởng, đào sâu kiến thức

− Giúp hệ thống hóa kiến thức, ôn tập kiến thức

− Giúp ghi nhớ nhanh, nhớ sâu, nhớ lâu kiến thức

Điều cần tránh khi chi chép

− Ghi lại nguyên cả đoạn văn dài dòng

− Ghi chép quá nhiều ý không cần thiết

− Dành quá nhiều thời gian để ghi chép

Đối với HS trung bình: tập cho HS có khả năng tự ghi chép hay tổng kết một vấn đề, một chủ đề đã học theo cách hiểu dưới dạng BĐTD

Đối với HS khá, giỏi: Ngoài việc dùng BĐTD để hệ thống kiến thức

đã học, có thể hướng dẫn HS sử dụng BĐTD để tìm chiến lược giải quyết một vấn đề, hay tìm hiểu hướng giải quyết một bài toán, …

Cần tạo cơ hội để HS phát triển ý từ BĐTD thành những câu, những mệnh đề hoàn chỉnh (khi kiểm tra bài cũ) Có như vậy các em mới tránh tình trạng không biết cách trình bày

Tóm tắt một số hoạt động dạy học với BĐTD

Hoạt động 1: HS lập BĐTD

Mở đầu bài học, GV có thể cho HS lập BĐTD theo nhóm hay cá nhân với

gợi ý của GV liên quan đến chủ đề kiến thức của bài học.

Hoạt động 2: Báo cáo thuyết trình về BĐTD.

Cho một vài HS hoặc đại diện của các nhóm HS lên báo cáo, thuyết minh

về BĐTD mà nhóm mình đã thiết lập Hoạt động này vừa giúp GV biết rõ việc

hiểu kiến thức của các em, vừa là một cách rèn cho các em khả năng trình bày ý tưởng trước đông người, giúp các em tự tin hơn, mạnh dạn hơn, đây cũng là những điểm cần rèn luyện đối với HS nước ta hiện nay.

Hoạt động 3: HS thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện BĐTD

Tổ chức cho HS thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện BĐTD về một kiến thức nào đó GV sẽ là người cố vấn, là trọng tài giúp HS hoàn chỉnh BĐTD,

từ đó dẫn dắt đến kiến thức trọng tâm của bài học.

Hoạt động 4: Củng cố kiến thức bằng một BĐTD

Cho HS lên trình bày, thuyết trình về kiến thức thông qua một BĐTD mà các

em vừa thiết kế và cả lớp đã chỉnh sữa, hoàn thiện hoặc một BĐTD do Gv đã chuẩn bị trước (vẽ ở bảng phụ hoặc ở bìa) BĐTD là một sơ đồ mở nên không yêu cầu tất cả các nhóm HS có chung một kiểu BĐTD, GV chỉ nên chỉnh sửa cho HS

về mặt kiến thức và góp ý thêm về đường nét vẽ và hình thức (nếu cần)

• Quy trình tổ chức

− Xác định mục tiêu bài học (về kiến thức, kĩ năng và thái độ)

− Lập các nhóm học tập theo một tiêu chí nào đó Có thể là nhóm nhỏ từ 2 –

5 HS có cùng trình độ nhận thức hoặc đa dạng trình độ (nhận thức cao, trung bình, yếu), ngồi cùng bàn hay khác bàn, khác tổ,…

− Xác định nhiệm vụ nhận thức bằng việc giao cho HS thiết lập BĐTD về chủ đề cần nghiên cứu Ở một số tiết học ban đầu, khi mới tổ chức sử dụng BĐTD dạy học họp tác nhóm, GV nên đưa ra BĐTD thiếu nội dung, thiếu

nhánh cho HS hoàn thiện nội dung kiến thức.

− HS thực hiện hoạt động nhóm: HS tham gia trao đổi, thảo luận trong nhóm của mình, ghi nội dung kiến thức vào BĐTD của nhóm mình GV theo dõi, điều khiển, điều chỉnh (nếu cần) hoạt động nhóm

− Đại diện các nhóm thuyết minh về BĐTD của nhóm mình

− GV nhận xét đánh giá các nhóm

Ví dụ 1: Lập BĐTD phần “Ôn tập chương I” Hình học 9, tập 1