Xây dựng hệ thống thuật ngữ pháp việt về phương pháp dạy học (didactic) = elaboration dune terminologie francais vietnamien en didactique des disciplines

{F} {P} Imagination Năng lực, quá trình tâm lý tưởng tượng tái hiện, tưởng tượng sáng tạo tái hiện, sáng tạo hình ảnh, hình tượng cá thể, học sinh tâm lý học, công tác dạy học {ctx.f} {n

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh

Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ

Mã số CB2001-23-09

XÂY DỰNG HỆ THỐNG THUẬT NGỮ PHÁP-VIỆT VỀ PHƯƠNG PHÁP DẠY

HỌC (DIDACTIC)

ELABORATION D'UNE TERMINOLOGIE

FRANÇAIS-VIETNAMIEN EN DIDACTIQUE DES

DISCIPLINES

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh

Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ

Mã số CB2001-23-09

XÂY DỰNG HỆ THỐNG THUẬT NGỮ PHÁP-VIỆT VỀ PHƯƠNG PHÁP DẠY

HỌC (DIDACTIC)

ELABORATION D'UNE TERMINOLOGIE

FRANÇAIS VIETNAMIEN ENDIDACTIQUE DES DISCIPLINES

Chủ nhiệm đề tài

TS Nguyễn Xuân Tú Huyên

Khoa Tiếng Pháp

mục tiêu chung, lệ thuộc, ảnh hưởng qua lại

theo đuổi mục tiêu và hành động chung

lớp học, hoạt động chung

tâm lý học xã hội, hoạt động dạy-học {ctx.f} {ngc.p} 1- Il s' agit d'un ensemble de personnes qui ont un but commun et qui

interagissent en s' influençant mutuellement Ce qui exclut certains rassemblements anonymes d'individus, comme une file d'attente au cinéma, ou de vastes ensembles (foule, classe sociale) dont les membres ne peuvent tous interagir.(Lecomte, 1997 : 38)

Đĩ là một tập hợp những người cùng chung mục tiêu và ảnh hưởng lẫn

nhau trong quá trình hoạt động Như vậy khơng phải bất cứ đám đơng nào cũng thành nhĩm được (thí dụ đám đơng xếp hàng trước nhà hát, tầng lớp xã hội ) vì tất cà các thành viên khơng ảnh hưởng lẫn nhau được

2- C'est un ensemble d'individus qui poursuivent un but commun,

limité par sa taille et ó chacun connaỵt tous les autres et peut établir avec eux des relations personnelles

Au sein de cet ensemble, les comportements de chacun interagissent sur les comportements de tous les autres ; ces interactions sont structurées et non livrées au hasard ; elles évoluent avec le temps (Beau, 2002 : 105)

Đĩ là một số người tập họp lại để cùng theo đuổi một mục đích chung,

giới hạn về số lượng Trong nhĩm mọi người đều biết nhau và cĩ thể

cĩ quan hệ riêng với từng người

Trong tập thể đĩ, hành vi của từng người ảnh hưởng đến người khác ; các tương tác này khơng mang tính chất tình cờ mà cĩ cấu trúc và chuyển biến theo thời gian

{ctx.v} {ngc.p} Trong dữ liệu tiếng Việt thu thập được chưa thấy xuất hiện định nghĩa

của thuật ngữ này

Absence de définition du terme dans le corpus vietnamien recueilli

{sources} {tl} BEAU (D.), 2002, La Boîte à outils du formateur 4e éd Paris,

Editions d' Organisation

BÙI PHƯƠNG NGA (chủ biên), 2001, Tự nhiên và xã hội, sách giáo

viên 1 Hà Nội, NXB Giáo Dục

LECOMTE (J.), 1997, "La dynamique de groupe", in Sciences

humaines n°73, pp 38-42

{notes} {cth} 1- Au cours des années 30 et 40, une poignée de psychologues

américains montrent qu'un groupe présente une dynamique propre, delà des particularités de ses membres Un nouveau champ d'études était né qui allait connaître un considérable développement après la

au-Seconde Guerre Mondiale (Lecomte, op.cit.)

Trong những năm 30 và 40, một nhóm chuyên gia tâm lý Mỹ đã chứng minh rằng trong nhóm có động lực đặc thù bên cạnh những nét khu biệt của các thành viên Sau Thế chiến thứ hai, nghiên cứu về nhóm và động lực nhóm phát triển rất mạnh

2- On a trop tendance à penser aujourd'hui que c'est avant tout la relation maître-élève qui peut confirmer l'individu dans l'idée qu'il se fait de lui et de sa valeur Pour la plupart des individus, c'est essentiellement le groupe qui est la source de cette confirmation et c'est lui qui détermine le jugement que l'élève individuel porte sur lui-

même (Johnson L.V, cité par Beau, op.cit.)

Ngày nay thường mọi người có xu hướng cho rằng chính quan hệ thày-trò mới tạo điều kiện cho mỗi cá thể nhận định về chính mình và

về giá trị của mình Thực ra đối với đa số, chính việc khẳng định của

cá thể tùy thuộc vào nhóm, và cá thể học sinh nhìn về chính mình dựa vào sự đánh giá của nhóm

3- Tại sao tổ chức cho HS học theo nhóm lại quan trọng ? Việc tổ chức cho HS học tập theo nhóm là quan trọng kể cả đối với HS mới bắt đầu vào lớp 1, bởi nhiều lí do Trước hết, nó cho phép HS có nhiều cơ hội hơn để khám phá và diễn đạt ý tưởng của chúng, mở rộng suy nghĩ, hiểu biết và rèn luyện kĩ năng nói Nó cũng cho phép HS có cơ hội để học hỏi từ các bạn, phát huy vai trò trách nhiệm Điều đó làm phát triển kĩ năng giao tiếp và tính cách của trẻ, gồm cả việc hợp tác, phối

họp với các bạn khác (Bùi Phương Nga, 2001 : 12)

Pourquoi est-il important d'organiser le travail de groupe pour les élèves? Il y a plusieurs raisons qui rendent important l'organisation du travail de groupe chez les élèves, même chez ceux qui commencent l'école D'abord, le travail de groupe donne à l'élève de nombreuses occasions pour découvrir et formuler leurs idées, développer leur pensée, leur compréhension et leur expression orale Il permet également à l'élève d'apprendre de ses amis, de développer sa responsabilité, ce qui développera sa capacité de communication et son caractère, en même temps que le sens de la coopération avec les autres

{F} {P} Guidage

{V} {V} Hướng dẫn (đề nghị)

hoạt động của giáo viên {fonct.} {cn} médiatiser, faciliter 1'acquisition d'un nouveau savoir

làm trung gian, tạo điều kiện để người học lĩnh hội tri thức mới

l'enseignant dans la relation de classe : l'enseignant y est la partie guidante

et l'apprenant la partie guidée Dans cette perspective, l'enseignant n'est pas conçu comme le détenteur d'un savoir à transmettre mais comme un médiateur entre l'apprenant et l'objet d'apprentissage (Cuq, 2003 : 120)

Hướng dẫn là phần của hợp đồng didactic thuộc trách nhiệm giáo viên trong lớp : giáo viên là người hướng dẫn và người học là người được hướng dẫn Như vậy theo quan niệm này thì giáo viên không phải là người nắm giữ tri thức để truyền đạt mà được xem như trung gian giữa học sinh

và đối tượng học tập

có bàn đến vai trò hướng dẫn của thày trong học tập (Lê Văn Hồng, 1998)

Absence de définition du terme dans le corpus vietnamien recueilli, bien que le rôle de guide de l'enseignant dans l'apprentissage soit abordé (Lê Văn Hồng, 1998)

{sources} {tl} CUQ (J.-P.) (dir.), 2003, Dictionnaire de didactique du français langue

étrangère et langue seconde Paris, ASDIFLE/CLE International

LÊ VĂN HỒNG (chủ biên), 1998, Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư

phạm Hà Nội, NXB Giáo Dục

V Thuật ngữ

{F} {P} Habitus

{V} {V} Habitus

khuynh hướng, nguyên tắc {fonct.} {cn} gouverner les gỏts, préférences et jugements des membres d'une

communauté ảnh huởng đến sở thích, đánh giá của các thành viên một cộng đồng

văn hĩa, thực tiễn

thành viên một cộng đồng, một xã hội {appl.} {lvưd} sociologie, didactique des disciplines

xã hội học, didactic các bộ mơn {ctx.f} {ngc.p} L'habitus est un concept sociologique et représente ( ) l'ensemble des

dispositions et des principes qui gouvernent nos gỏts et nos préférences Ceux-ci ne sont pas le fruit du hasard, mais celui de choix inconscients dont nous avons hérité et qui conduisent sans nous nos jugements (Cuq, 2003 : 120)

Habitus là một khái niệm xã hội học, chỉ các khuynh hướng và nguyên tắc chi phối thị hiếu và sở thích của chúng ta Thị hiếu và sở thích khơng do tình cờ mà cĩ, mà là kết quả của sự chọn lựa vơ ý thức chúng ta đã thừa hưởng từ các thế hệ trước

{ctx.v} {ngc.v} Trong dữ liệu tiếng Việt thu thập được chưa cĩ thuật ngữ này

Absence du terme dans du corpus vietnamien recueilli

{sources} {tl} CUQ (J.-P.), (dir.), 2003, Dictionnaire de didactique du français

langue étrangère et langue seconde Paris, ASDIFLE/CLE

International

V Thuật ngữ vay mượn {notes} {cth} L'essentiel des habitus est hérité et, en outre (à cause de cela), nos

divers habitus qui guident nos gỏts (vestimentaires, alimentaires, littéraires, musicaux, etc.) sont liés entre eux et entretiennent des relations de ressemblance qui font d'eux des sortes de réseaux Si on enseigne de manière contraire aux habitus d'une culture ( ) les élèves

ne comprendront rien ; c'est que les habitus ne sont pas uniquement individuels, mais aussi culturels (d'appartenance à une culture), les deuxièmes agissent évidemment sur les premiers Un habitus d'appartenance sociale contribue à déterminer un habitus individuel Les habitus des élèves sont la vraie source de ce qu'ils

retirent d'un enseignement, parce qu'ils constituent le filtre à travers lequel les apprenants traduisent pour eux-mêmes ce qu'ils entendent ou lisent (Cuq, ibid.)

Các habitus phần lớn được kế thừa thế hệ trước Habitus hướng dẫn thị hiếu của chúng ta (về cách ăn, mặc, văn chương, âm nhạc, VV ), gắn kết với nhau thành mạng lưới Nếu phương pháp dạy học đi ngược với habitus của một nền văn hóa nhất định ( ) thì học sinh sẽ không hiểu gì

cả ; lý do là habitus không chỉ thuộc từng cá nhân mà mang tính văn hóa (theo nghĩa thuộc về một nền văn hóa nhất định) Tất nhiên habitus văn hóa xã hội sẽ ảnh hưởng đến habitus cá nhân Do vậy tùy theo habitus mà học sinh sẽ học được nhũng gì, vì habitus là bộ lọc qua đó người học tự kiêu những gì mình nghe hoặc đọc được

người được đào tạo, giáo sinh

đào tạo nghiệp vụ, đào tạo giáo viên {ctx.f} {ngc.p} Technique de communication qui consiste à se faire observer par

quelqu'un d'autre (De Ketele et al., 1992 : 221)

Kỹ thuật giao tiếp để người khác quan sát việc làm của mình

{ctx.v} {ngc.v} Trong dữ liệu tiếng Việt thu thập chưa thấy xuất hiện thuật ngữ này

Absence du terme du corpus vietnamien recueilli

{sources} {tl} DE KETELE (J.-M.) et ai., 1992, Guide du formateur 4e tirage

Bruxelles, De Boeck Université (Coll Pédagogies en développement)

V Cụm thuật ngữ Hán-Việt

người dạy, người học

didactic các bộ môn {ctx.f} {ngc.p} Quel que soit le savoir, une démarche heuristique est une démarche de

découverte ( ) Cette démarche centrée sur l'apprenant, à qui on demande de jouer un rôle actif dans son apprentissage, requiert de l'enseignant des capacités d'attention à l'objectif recherché, d'adaptation du questionnement en fonction de l'apprenant, d'analyse

et d'évaluation rapides et justes des réponses données (Cuq, 2003 : 122)

{ctx.v} {ngc.v} Cho dù tri thức là gì thì phương pháp ơrixxtic là một phương pháp

khám phá ( ) Phương pháp này lấy người học làm trung tâm, và người học giữ vai trò chủ động trong học tập Phương pháp này đòi hỏi giáo viên phải có khả năng tập trung vào mục tiêu nhắm tới, đặt câu hỏi tùy theo người học, có khả năng phân tích và đánh giá vừa nhanh vừa đúng các câu trả lời

Tuy tiếng Việt có thuật ngữ "ơrixtic" nhưng trong dữ liệu thu thập được chưa có định nghĩa của thuật ngữ này

{sources} {tl} Bien que dans la langue vietnamienne il existe le terme

"heuristique", le corpus vietnamien recueilli ne comporte pas de définition de ce terme

CUQ (J.-P.) (dir.), 2003, Didactique du français langue étrangère et

langue seconde Paris, ASDIFLE/CLE International

V Thuật ngữ vay mượn

Cette image peut être générale (se sentir en tout un gagneur, sur le plan physique, scolaire, social) ou spécifique (s'estimer bon mathématicien, habile négociateur) Des échecs répétés sont destructeurs ; ils créent en maintes occasions le syndrome du perdant (De Landsheere, 1992 : 70)

Một hình tượng bản thân tích cực là chìa khoa của sự thành công.Hình tượng này có thể chung chung (cảm thấy mình là người chiến thắng về mặt thể chất, trong học tập, trong xã hội) hay mang nét đặc thù (giỏi toán, thương lương giỏi) Thất bại liên tục phá hoại con người và làm nảy sinh hội chứng người thua cuộc

{ctx.v} {ngc.v} Trong dữ liệu tiếng Việt thu thập chƣa thấy xuất hiện thuật ngữ này

Absence du terme du corpus vietnamien recueilli

PUF (coll Premier Cycle)

V Cụm thuật ngữ {notes} {cth} Aider un élève à modifier une image de soi défavorable consiste

essentiellement à le faire réussir peu à peu, non pas de façon artificielle, mais bien en partant du potentiel réel Dans les cas difficiles, les techniques de modifications comportementales par apprentissage opérant ont à leur actif des réussites spectaculaires L'essentiel est d'amener l'individu à se regarder, à parler de lui d'une autre manière, de lui faire repérer ce qu'il a fait de positif et aussi d'inciter l'entourage à l'encourager (De Landsheere, op cit.)

Giúp học sinh thay đổi hình tượng xấu về bản thân là giúp em thành công từ từ bằng cách đi từ tiềm năng thực sự cùa em Đối với những

trường hợp khó thì có kỹ thuật chuyến biến hành vi qua học tập đem lại kết quả rất tốt

Điều chủ yếu là làm thế nào cho cá thể nhìn mình, nói về mình khác trước, giúp cá thể phát hiện những điểm tích cực của chính mình, và động viên người xung quanh khuyến khích em

{F} {P} Imagination

Năng lực, quá trình tâm lý

tưởng tượng tái hiện, tưởng tượng sáng tạo

tái hiện, sáng tạo

hình ảnh, hình tượng

cá thể, học sinh

tâm lý học, công tác dạy học {ctx.f} {ngc.p} Faculté que possède l'esprit d'évoquer des images de ce qui a été

antérieurement perçu (imagination reproductrice) ; faculté de créer des objets irréels ou jamais perçus et de combiner des images de manière neuve (imagination créatrice) (Jean, 1994 : 513-515)

Tưởng tượng là năng lực của trí tuệ cho phép tái hiện lại những gì đã tri giác từ trước (tưởng tượng tái hiện) hay sáng tạo ra những vật không

có thực, chưa từng thấy hoặc kết hợp những hình ảnh một cách mới lạ (tưởng tượng sáng tạo)

trong kinh nghiệm của cá nhân bằng cách xây dựng những hình ảnh mới trên cơ sở những biểu tượng đã có (Nguyễn Quang Uẩn, 2001 : 104)

L 'imagination est un processus psychologique qui représente ce qui n 'a jamais existé dans l'expérience individuelle par la construction de nouvelles images à partir des représentations existantes

{sources} {tl} JEAN (G.), 1994, "Imaginaire", in Champy et Etévé (dir.) pp 513-515)

NGUYỄN QUANG UẨN (chủ biên), 2001, Tâm lí học đại cương, in lần thứ 8, Hà Nội, NXB Đại học Quốc Gia Hà Nội

V Thuật ngữ Hán-Việt

sống con người ( ) Tưởng tượng cần thiết cho bất kì hoạt động nào của con người Sự khác nhau cơ bản giữa lao động của con người

và hoạt động bản năng của con vật chính là ở biểu tượng và kết quả mong đợi do tưởng tượng tạo nên (Nguyễn Quang Uẩn, sđd)

L'imagination joue un rôle très important dans le travail et dans la vie

de l'homme ( ) L'imagiantion est nécessaire à toute activité humaine

La différence essentielle entre le travail de l'homme et l'activité instinctive de l'animal réside dans les représentations et les résultats attendus créés par l'imagination

2)( ) on sait maintenant que la fonction de l'imaginaire ne se réduit pas aux activités "littéraires" ou esthétiques mais que toute démarche - démarches d'éveil, d'observation scientifique ou de raisonnement mathématique - est fécondée lorsque l'imaginaire anticipe, propose des modèles, impulse la pensée "divergente", multiplie les solutions possibles (Jean, op cit.)

Ngày nay người ta biết rằng chức năng của tưởng tượng không chỉ thu hẹp ở các hoạt động "văn học" hay thẩm mỹ, mà trong mọi hoạt động - hoạt động khởi dậy sự chú ý, quan sát trong khoa học, lý luận toán học - đều có vai trò của tưởng tượng vì nó đi trước, đề nghị mô hình, kích thích tư duy độc lập, sáng tạo, và làm nảy sinh nhiều giải pháp khác nhau

{F} {P} Induction

phương pháp học tập

phuơng pháp suy diễn {fonct.} {cn} découvrir la règle après l'observation des exemples particuliers

khám phá ra quy tắc sau khi quan sát các thí dụ riêng lẻ

quy tắc, công thức, định nghĩa

người học

phương pháp dạy học bộ môn {ctx.f} {ngc.p} Une démarche inductive est une démarche qui va d'un ensemble de

particuliers au général L'objet d'apprentissage (la règle, la formule, la définition ) est induit après une découverte par les élèves des caractéristiques, sur la base de plusieurs exemples différents (Gérard et Roegiers, 1993 : 54)

Phương pháp quy nạp là con đường đi từ một tập hợp những điều riêng

lẻ đến cái chung nhất Đối tượng học tập (quy tắc, công thức, định nghĩa ) được quy nạp sau khi học sinh khám phá ra những nét đặc trưng, trên cơ sở nhiều thí dụ khác nhau

mô hình, hình vẽ, thí dụ cụ thể ), người ta dẫn dắt học sinh bằng cách trừu tượng hóa và khái quát hóa tìm ra dấu hiệu đặc trưng của một khái niệm thể hiện ở những trường hợp cụ thể đó, từ đó đi đến định nghĩa của khái niệm (Nguyễn Bá Kim, 2000 : 180)

Suivant la démarche inductive, à partir des cas concrets (tels que modèles, dessins, exemples ) on mène l'élève en généralisant pour trouver des signes caractéristiques d'une notion pris dans ces cas pour aller à la définition de la notion

manuels scolaires Bruxelles, De Boeck Université.(Coll Pédagogies en développement-Pratiques méthodologiques)

NGUYỄN BÁ KIM (éd.), 2000, Phương pháp dạy học môn Toán, tái bản lần thứ hai, NXB Giáo Dục

{form} {ct} F Terme

V Thuật ngữ Han-Viet {notes} {cth} Lorsque l'apprentissage se fait par induction, l'élève devient le maître et

l'acteur de son apprentissage Son esprit de recherche s'affine de plus en plus grâce aux continuelles "manipulations mentales" qui lui sont proposées (Gérard et Roegiers, op.cit.)

Khi học tập bằng phương pháp quy nạp, học sinh trở thành tác nhân của hoạt động học tập Nhờ vào các động tác trí tuệ óc nghiên cứu của

em sẽ được phát triển và đào sâu

{F} {P} Inférence

{V} {V} Diễn dịch (đề nghị)

hành động trí tuệ

giải thích/hiểu, suy diễn

bối cảnh, lập luận, kết luận

người đối thoại

ngữ dụng học, khoa học nhận thức {ctx.f} {ngc.p} L'inférence est un calcul interprétatif de type combinatoire, réalisé par

un interactant à partir de faisceaux d'indices sémiologiquement divers et reliés aux connaissances et expériences antérieures, (de Nuchèze et Coletta, 2002 : 85)

"Inférence " - diễn dịch - là một cách hiểu tổng hợp từ các ký hiệu đa dạng gắn kết với kiến thức và kinh nghiệm trước đây

{ctx.v} {ngc.v} Trong dữ liệu tiếng Việt thu thập được chưa có định nghĩa thuật ngữ

này Do tương đương của "déduction" trong tiếng Việt có hai từ là "suy diễn" và "diễn dịch" nên chúng tôi đề nghị sử dụng "suy diễn" cho

"déduction" và "diễn dịch" cho "inférence" vì hai khái niệm này không giống nhau

Absence de définition du terme dans le corpus vietnamien recueilli Toutefois comme pour "déduction" il existe deux équivalents en français, à savoir "suy diễn" et "diễn dịch", nous proposons garder

"suy diễn" pour "déduction" et "diễn dịch" pour "inférence"

terminologique pour l'analyse des discours Berne, Peter Lang (Coll Sciences pour la communication)

{F} {P} Ingénierie de la formation

{V} {V} Công nghệ đào tạo

phương pháp

quản lý, kiểm tra, đánh giá

hệ thống đào tạo

người phụ trách công tác đào tạo, nhà nghiên cứu, cán bộ ngành giáo dục

đào tạo

méthodologiques articulées Elles s'appliquent à la conception de systèmes d'actions et de dispositifs de formation pour atteindre efficacement l'objectif fixé L'ingénierie de la formation comprend l'analyse des besoins de formation, la conception du projet formatif, la coordination et le contrôle de sa mise en oeuvre et l'évaluation des effets

de la formation (DANVERS, 1992 : 148)

Công nghệ đào tạo là những phương pháp kết hợp với nhau, liên quan đến việc thiết kế các hệ thống, tổ chức đào tạo dể đạt hiệu quà mong muốn Công nghệ đào tạo bao gồm công tác phân tích nhu cầu đào tạo, thiết kế dự án đào tạo, phối hợp, kiểm tra quá trình thực hiện và đánh giá hiệu quà đào tạo

{ctx.v} {ngc.v} Trong dữ liệu tiếng Việt thu thập đuợc, chua thấy có định nghĩa thuật

ngữ này

Absence de définition du terme du corpus vietnamien recueilli

sources} {tl} DANVERS (F.), 1992, 700 mots-clefs pour l'éducation Lille, Presses

Universitaires de Lille

V Cụm thuật ngữ Hán-Việt

{F} {P} Ingénierie didactique

{V} {V} Công nghệ didactic

Nghiên cứu về didactic, công nghệ, tổ chức {iso} {tđc} ingénierie de réducation, ingénierie de la formation

công nghệ giáo dục, công nghệ đào tạo

phương pháp nghiên cứu khoa học {méro} {bp} objectifs d'apprentissage, cadre théorique, hypothèses,expérimentation,

observations mục tiêu học tập, cơ sở lý thuyết, giả thuyết, quan sát {fonct.} {cn} agir sur le système d'enseignement, à partir d'études didactiques

préalables ; mettre à l'épreuve des constructions théoriques élaborées par

la recherche par leur réalisation dans un système d'enseignement

tác động đến hệ thống giảng dạy, từ các nghiên cứu didactic trước ; thử nghiệm cơ sở lý thuyết hình thành trong nghiên cứu trong thực tế hệ thống giảng dạy

{obj.} {đt} Analyse a priori, analyse a posteriori, variable didactique, contraintes,

processus d'enseignement-apprentissage Phân tích a priori, phân tích a posteriori, biến didactic, trở ngại, quá trình dạy-học

La méthodologie d'ingénierie didactique se caractérise aussi par rapport

à d'autres types de recherche basées sur des expérimentations en classe, par le registre dans lequel elles se situent et les modes de validation qui lui sont associés ; en effet, les recherches ayant recours à des expérimentations en classe se situent le plus souvent dans une approche comparative avec validation externe, basée sur la comparaison statistique de performances de groupes expérimentaux et de groupes témoins Ce paradigme n'est pas celui de l'ingénierie didactique qui se situe à l'opposé dans le registre des études de cas et dont la validation est essentiellement interne, fondée sur la

confrontation entre analyse a priori et l'analyse a posteriori (Artigue, 1996,247-248)

Công nghệ didactic là phương pháp nghiên cứu sử dụng sơ đồ thực nghiệm thực hiện trên lớp, tức là dựa vào công tác thiết kế, thực hiện, quan sát và phân tích các cụm tiết học ( ) Phương pháp của công nghệ didactic khác với các phương pháp thực nghiệm tại lớp khác ở điểm sau đây: trong khi phương pháp thực nghiệm có cách tiếp cận so sánh rồi hợp thức hóa từ bên ngoài, dựa vào so sánh thống kê giữa nhóm thử nghiệm và nhóm nhân chứng Phương pháp công nghệ didactic nghiên cứu trường hợp cụ thể, với một cách hợp thức hóa chù yếu là bên trong, dựa vào đối chiếu giữa phân tích a priori và phân tích a posteriori

2- Poser le problème de l'ingénierie didactique, c'est poser, en le rapportant au développement actuel et à venir de la didactique des mathématiques, le problème de l'action et des moyens de l'action sur le système d'enseignement (Chevallard, cité par Artigue : 244) Đặt vấn đề công nghệ didactic tức là đặt vấn đề hành động, và phương tiện hành động trong hệ thống giảng dạy trong sự phát triển hiện tại và sau này của ngành didactic toán học

{ctx.v} {ngc.v} Đó là sự thực thi didactic tại lớp những công đoạn do nhà nghiên cứu

xây dựng, thuộc một phần công trình nghiên cứu của ông ta Cách nghiên cứu này ( ) có hai chức năng :

- khẳng định sử khả thi của một hành động « hợp lý » (dựa trên cơ sở những kiến thức didactic đã có trước đó) đối với một hệ thống dạy học,

- kiểm chứng những vấn đề đuợc xây dụng ở cấp độ lý thuyết trong quá trình nghiên cứu bằng cách đem chúng thực hiện tại lớp học

(Bessot, Comiti, Lê thị Hoài Châu, Lê Văn Tiến, sách song ngữ sắp xuất bản)

" Réalisation didactique " en classe de séquences conçues par le chercheur et constituant une partie de sa recherche Cette pratique de recherche avait (a encore) une double fonction :

- affirmer la possibilité d'une action " rationnelle " (basée sur des connaissances didactiques préétablies) sur le système d'enseignement,

- mettre à l'épreuve, par leur réalisation en classe, des constructions théoriques élaborées par la recherche

des mathématiques, Lausanne, Delachaux et Niestlé pp.243-274 BESSOT (A) et al., à paraître, Éléments fondamentaux de didactique des mathématiques Cours bilingue de Thạc sỹ en Didactique des

mathématiques, Orléans LABORDE (C.) et VERGNAUD (G.), 1994, "Théories et concepts fondamentaux", in Vergnaud (coord.), pp 63-80

V Cụm thuật ngữ {notes} {cth} Les recherches en didactique utilisent des méthodes héritées d'autres

disciplines comme la psychologie, la linguistique : entretiens individuels, études de corpus, tests, questionnaires Mais la spécificité

de l'objet de ces recherches (les rapports entre enseignement et apprentissage) a conduit à développer une méthodologie prenant en

compte la classe dans toute sa complexité Il s'agit de l'ingénierie

didactique qui consiste à concevoir un processus d'enseignement

répondant à des objectifs d'apprentissage déterminés a priori en fonction d'un cadre théorique et d'hypothèses, à réaliser ce processus, à recueillir des observations et à confronter les observations à ce qui était attendu [ ] l'ingénierie didactique consiste à mettre à l'épreuve, par la réalisation effective en classe, les rapports que la théorie supposait entre enseignement et apprentissage : le chercheur organise et structure un processus d'enseignement de façon à faire apparaître certaines conduites chez les élèves (dans la résolution de problèmes posés par l'enseignant par exemple) ; la nature et l'ampleur du décalage entre les conduites attendues et celles obtenues sont l'instrument de plausibilité des hypothèses ayant servi à construire le processus d'enseignement (Laborde et Vergnaud, 1994 : 78)

Nghiên cứu khoa học trong phương pháp dạy học sử dụng phương pháp nghiên cứu của ngành tâm lý hay ngôn ngữ : phỏng vấn, nghiên cứu

dữ liệu, sử dụng trắc nghiệm, bảng câu hỏi Tuy nhiên xuất phát từ tính đặc thù cùa đối tượng nghiên cứu (quan hệ giữa hoạt động dạy và hoạt động học), các nhà khoa học cũng đã phát triển phương pháp riêng để nghiên cứu các hoạt động đa dạng và phức tạp trong lớp học Đó là

"ingénierie didactique", phương pháp thiết kế một quá trình giảng dạy đáp ứng yêu cầu học tập đã được xác định trước, dựa vào cơ sở lý thuyết và các giả thuyết nghiên cứu nhất định, thực hiện quá trình đó, thu thập dữ liệu và so sánh kết quả với giả thuyết nghiên cứu [ ] công nghệ dạy học cho phép thử nghiệm các giả thuyết về hoạt động dạy-học bằng cách thực hiện trong lớp các quan hệ dạy-học : nhà khoa học tổ chức và cấu trúc quá trình dạy học như thế nào để có thể quan sát một

số hành vi của học sinh (thí dụ trong quá trình giải quyết vấn đề) ; khoảng cách giữa các hành vi chờ đợi qua giả thuyết và hành vi quan sát được, cũng như tính chất của khoảng cách này sẽ giúp kiểm định các giả thuyết làm cơ sở để thiết kế quá trình dạy học trên (sđd)

{F} {P} Institution

{hyper} {nkq} organisation sociale, structure offícielle

tổ chức xã hội, cơ cấu chính thức {fonct.} {cn} maintenir l'ensemble des règles établies en vue de satisfaire des

intérêts collectifs duy trì các quy tắc thiết lập để phục vụ quyền lợi tập thể {ctx.f} {ngc.p} On désigne par institution les formes, organisations, structures

sociales établies d'une manière durable et reconnues officiellement comme telles (Cuq, 2003 : 132)

Thể chế là những hình thức, tổ chức, cơ cấu xã hội được thiết lập lâu dài và được chính thức công nhận

này

Absence de définition du terme dans le corpus vietnamien recueilli

{sources} {tl} Cuq (J.-P.) (dir.), 2003, Dictionnaire de didactique du français langue

étrangère et seconde Paris, ASDIFLE/CLE International

V Thuật ngữ Hán-Việt {notes} {cth} En didactique des langues, les dimensions institutionnelles sont

souvent de grande importance Quelques exemples :

• des contraintes institutionnelles peuvent conditionner un recueil de données empiriques en contexte scolaire (on est autorisé ou non par l'institution à avoir accès aux classes, à enregistrer les productions des élèves ou de l'enseignant) ;

• des facteurs institutionnels expliquent en partie le succès de telle ou telle méthodologie ( ) ;

• des notions comme celles de progression ne sont pas sans relation avec l'établissement de programmes et plans d'études dans les établissements d'enseignement, responsabilité de l'institution scolaire (Cuq, ibid.)

Trong lĩnh vực didactic ngôn ngữ, thể chế giữ vai trò quan trọng Thí

dụ :

- trong thể chế có những trở ngại ảnh hưởng đến công tác thu thập dữ liệu tại trường học (thể chế có cho phép nhà nghiên cứu vào lớp, thu lời nói của học sinh hay của giáo viên không );

- có những yếu tố trong thể chế khiến phương pháp này thành công hơn phương pháp kia ( ) ;

- một số khái niệm như tiến trình nội dung giảng dạy ảnh hưởng đến việc thiết lập chương trình học và kế hoạch dạy học trong trường thuộc trách nhiệm của thể chế học đường

ủy thác, tình huống adidactic, kiến thức mới lĩnh hội

người học, người dạy {appl.} {lvưd} didactique des disciplines scientifiques

phương pháp dạy học bộ môn khoa học

{ctx.f} {ngc.p} La prise en compte « officielle », par l'élève, de l'objet de la

connaissance et par le maître, de l'apprentissage de l'élève, est un phénomène social très important et une phase essentielle du processus didactique : cette double reconnaissance est l'objet de l'institutionnalisation ( ) L'institutionnalisation porte aussi bien sur une situation d'action ( ) que sur la formulation (Brousseau, 1998 : 311)

Khi đối tượng kiến thức được học sinh quan tâm một cách « chính thức », khi giáo viên quan tâm chính thức đến hoạt động học tập của học sinh thì đó là một hiện tượng xã hội rất quan trọng và là một giai đoạn cốt yếu cùa quá trình didactic : hai sự công nhận trên là đối tượng cùa quá trình thể chế hóa ( ) Thế chế hóa liên quan đến tình huống hành động và tình huống diễn đạt

những kiến thức riêng lẻ mang màu sắc cá thể, phụ thuộc hoàn cảnh và thời gian của từng học sinh thành tri thức khoa học của xã hội, định vị trí cho tri thức mới được chiếm lĩnh trong hệ thống tri thức đã có, hướng dẫn khả năng vận dụng và cách ghi nhớ hoặc cho phép giải phóng khỏi trí nhớ (Nguyễn Bá Kim, 1999 : 18)

découvertes, identifie les connaissances individuelles marquées par la subjectivité, dépendantes du contexte et du temps de chaque élève comme des savoirs scientifiques socialement reconnus, permet aux nouveaux savoirs d'avoir une place dans le système existant, en indique les possibilités d'application et de mémorisation ou d'oubli

{sources} {sources} BROUSSEAU (G.), 1998, Théorie des situations didactiques

Grenoble, La Pensée sauvage

JOHSUA (S.) et DUPDSf (J.-J.), 1999, Introduction à la didactique

des sciences et des mathématiques Paris, PUF (Coll Premier Cycle)

NGUYỄN BÁ KIM, 1999, Học tập trong hoạt động và bằng hoạt

động NXB Giáo Dục

V Cụm thuật ngữ {notes} {notes} 1- ( ) la portée [des] apprentissages nouveaux [faits par les élèves]

doit pouvoir être officialisée dans le cadre collectif de la classe, sous peine de réduire celle-ci à une accumulation de cheminements individuels disjoints De plus, et surtout, le système didactique est comptable de la nature de ce rapport privé, qui, du moins en principe, doit entretenir des liens avec des savoirs reconnus socialement en dehors de ces systèmes didactiques, voire en dehors du système scolaire tout court Les actes didactiques sont inévitablement finalisés ; leur objet est fixé du dehors Ceci conduit à la nécessité de

sortir in fine du contexte précis ó un problème est abordé, de sortir

chacun au moins partiellement de sa subjectivité, pour assurer une

institutionnalisation explicite des résultats atteints (Johsua et Dupin,

1999 : 253)

Kiến thức mới học của học sinh cần được cơng nhận chính thức trong khuơn khổ tập thể lớp, nếu khơng chúng vẫn chỉ là những kiến thức đạt được bằng con đường riêng lẻ, tách rời Hơn nữa, hệ thống dạy học chịu trách nhiệm về bản chất của mối quan hệ riêng tư đĩ và mối quan hệ này trên nguyên tắc cần phải được liên kết với các tri thức đã được xã hội cơng nhận bên ngồi hệ thống dạy học và hệ thống giáo dục Hoạt động dạy học luơn nhắm mục đích xác định, và đối tượng của chúng được quy định bên ngồi hệ thống dạy học Điều này dẫn đến việc cần phải để cho những kết quả đạt được trải qua quá trình thể chế hĩa để vấn để giải quyết vươn khỏi bối cảnh cụ thể của nĩ và học sinh phần nào thốt khỏi cá thể của mình

2-I1 est clair qu'on peut tout réduire à de l'institutionnalisation Les situations classiques sont des situations d'institutionnalisation sans prise en charge par le maỵtre de la création du sens : on dit ce que l'on veut que l'enfant sache, on lui explique et on vérifie qu'il l'a appris (Brousseau, ibid 311-312)

Rõ ràng là ta cĩ thể thu bất cứ cái gì về thể chế hĩa Các tình huống học tập cổ điển là những tình huống thể chế hĩa trong đĩ giáo viên khơng chịu trách nhiệm về việc tạo ra ý nghĩa: ta nĩi những gì ta muốn đứa trẻ biết, ta giải thích cho trẻ và ta kiểm tra xem nĩ đã học chưa

{F} {P} Intégration (des savoirs)

{V} {V} Tích hợp (tri thức)

liên kết {hypo} {nth} intégration horizontale, intégration verticale

{fonct.} {cn} connexion des savoirs et savoir-faire

nối kết tri thức và kỹ xảo

l'apprentissage et d'autres savoirs, qu'ils appartiennent à la même discipline ou à d'autres matières (Gérard et Roegiers, 1993 : 59)

Chỉ ra các mối quan hệ giữa đối tượng học tập và các tri thức khác, cho

dù chúng thuộc cùng bộ môn hay các bộ môn khác

{ctx.v} {ngc.v} Trong dữ liệu tiếng Việt thu thập chưa thấy xuất hiện định nghĩa của

thuật ngữ này Tuy nhiên trong các diễn ngôn sau đây có xuất hiện thuật ngữ "tích hợp" :

1) "Muốn hòa nhập được người học phải có một số năng lực Một năng lực là sự nắm vững tổng thể có tính tích họp trong khả năng trí tuệ, những kỹ năng hành động và những thái độ văn hóa-xã hội.Một năng lực chiếm lĩnh được ở nhà trường sẽ thể hiện vào việc giải quyết những tình huống vấn đề trong cuộc sống hoặc trong giai đoạn hướng nghiệp, học nghề, trong triển vọng phát triển tổng thể của con nguời" (Nguyễn Cương và cộng sự, 2001 : 70)

Dans le corpus vietnamien recueilli, absence de définition du terme Cependant le discours suivant renferme le terme "tích hợp " : "Pour réussir à intégrer [le monde du travail, la société], l'apprenant doit posséder certaines capacités La capacité c 'est la maîtrise à caractère intégratif des compétences intellectuelles, procédurales et des attiudes socio-culturelles [adéquates] Une capacité acquise à l'école se traduira dans la résolution des problèmes rencontrés dans la vie ou au

professionnel, du développement

Mỹ, Australia, Philippin ) hoặc 2 mơn học Vật lí, Hĩa học (nhƣ Pháp), (sđd : 71)

Pour répondre aux nouveaux objectifs posés par la vie quotidienne, par

la société à l'heure actuelle, de nombreux pays ont introduit au collège une nouvelle discipline appelée "Science" (ou "Sciences de la nature") sur la base de l'intégration des disciplines suivantes : physique, chimie, biologie (comme en Angleterre, en Thạlande, en Inde, à Singapour, au Brunei ), ou de 4 disciplines : Physique, Chimie, Biologie, Géographie naturelle (comme aux USA, en Australie, aux Philippines) ou 2 disciplines : physique, chimie (comme en France) (ibid : 71)

{sources

}

manuels scolaires Bruxelles,De Boeck Université (Coll Pédagogies en

sự phân biệt rõ ràng khái niệm "tích hợp" với các khái niệm khác gần kề nhƣ trong tiếng Pháp (xem Transfert, Intégration horizontale, Intégration verticale)

Dans les contextes vietnamiens, le terme "tích hợp" renferme le trait sémantique "combinaison, connexion de connaissances, de disciplines ", mais il semblerait qu 'une distinction plus nette n 'ait pas été réalisée entre la notion et d' autres qui lui sont proches comme en français (voir Transfert, Intégration horizontale Intégration verticale)

{F} {P} Intégration horizontale

{V} {V} Tích hợp hàng ngang (đề nghị)

tích hợp

{ISO} {tđc} intégration verticale, transfert horizontal, transfert vertical

tích hợp hàng dọc, chuyển di hàng ngang, chuyển di hàng dọc {fonct.} {cn} connexion des savoirs et des savoir-faire des différentes disciplines

phối hợp tri thức và kỹ xảo của nhiều bộ môn khác nhau

tri thức, kỹ xảo

người học

học tập, phương pháp dạy học các bộ môn {ctx.f} {ngc.p} Intégration horizontale combinaison des capacités et des

compétences acquises à travers diverses disciplines (Gérard et Roegiers,

1993 : 71)

Tích hợp hàng ngang : sự phối hợp các năng lực và kỹ năng có được trong quá trình tiếp thu nhiều bộ môn

{ctx.v} {ngc.v} Trong dữ liệu tiếng Việt thu thập được chưa thấy xuất hiện thuật ngữ này

Absence du terme du corpus vietnamien recueilli

manuels scolaires Bruxelles,De Boeck Université (Coll Pédagogies en

développement)

V Cụm thuật ngữ {notes} {cth} 1) Exemple d'intégration horizontale : [ ] dans le cadre d'un cours de

mathématiques, après avoir étudié diverses formes géométriques, les élèves construiraient des signaux routiers en forme de triangles, de disques, d'octogones, de rectangles Les signaux usuels seraient étudiés et classés selon le type d'information qu'ils donnent (danger, interdiction, obligation ) Une telle activité permet d'intégrer des capacités et des compétences propres aux mathématiques, aux travaux manuels, à la sécurité routière, etc (ibid : 71)

Thí dụ về tích hợp hàng ngang : [ ] trong khuôn khổ giờ học toán, sau khi học các hình hình học, học sinh sẽ xây dựng các biển báo giao thông đường

bộ hình tam giác, hình đĩa, hình bát giác, hình chữ nhật

Các ký hiệu thông thường sẽ được học và phân loại theo thông tin (nguy hiểm, cấm, bắt buộc ) Một hoạt động tương tự cho phép tích hợp năng lực và kỹ năng đặc thù của môn toán, môn thu công, và môn an toàn

giao thông, vv (sđd : 71)

2 ) Voir aussi Intégration verticale, transfert horizontal, transfert vertical

Xem Tích hợp hàng dọc, Chuyển di hàng ngang, Chuyển di hàng dọc

{F} {P} Intégration verticale

{hyper} {nkq} intégration tích hợp

{iso} {tđc} intégration horizontale, transfert horizontal, transfert vertical tích hợp hàng

ngang, chuyển di hàng ngang, chuyển di hàng dọc

{act.} {hđ} connexion des savoirs et des savoir-faire au sein d'une discipline

phối họp tri thức và kỹ xảo trong một bộ môn

{obi.} {đt} savoirs, savoir-faire tri thức, kỹ xảo

{agent} {tt} apprenant người học

{appl.} {lvưd} apprentissage, didactique des disciplines học tập, phương pháp dạy học các bộ

môn

{ctx.f} {ngc.p} Intégration verticale : connexion des savoirs et des savoir-faire qui sont en

amont ou en aval au sein d'une même discipline (Gérard et Roegiers, 1993 : 71)

Tích hợp hàng dọc : sự phối hợp tri thức và kỹ xảo thuộc cùng bộ môn trước

và sau khi tiếp thu khái niệm cần có

{ctx.v} {ngc.v} Trong dữ liệu tiếng Việt thu thập đuợc chưa thấy xuất hiện thuật ngữ này

Absence du terme du corpus vietnamien recueilli

{sources} {tl} GÉRARD (F.-M.) ET ROEGIERS (X.), 1993, Concevoir et évaluer des

manuels scolaires Bruxelles,De Boeck Université (Coll Pédagogies en

développement)

{form} {ct} F Terme syntagmatique

V Cụm thuật ngữ

{notes} {cth} 1) Exemple d'intégration verticale : [ ]au sein d'un cours en français, l'élève

sera invité à écrire une lettre de demande d'informations qui tienne compte d'un ensemble de règles préalablement étudiées tant du point de vue grammatical que celui de la structure d'une lettre, (ibid 71)

Thí dụ về Tích họp hàng dọc : [ ] trong giờ tiếng Pháp, học sinh viết một thư hòi thăm thông tin có tỉnh đến các quy tắc đã học từ trước, ca về khía cạnh ngữ pháp lẫn cấu trúc bức thư

2) Voir aussi Intégration horizontale, Transfert horizontal, Transfert vertical Xem Tích hợp hàng ngang, Chuyển di hàng ngang, Chuyển di hàng dọc

{F} {P} Interaction

{iso} {tđc} interaction sociale, interaction verbale tương tác xã hội, tuơng tác bằng lời

{obi.} {đt} échange communicatif, aquisitions langagières, apprentissage trao đổi giao

tiếp, lĩnh hội ngơn ngữ, học tập

{appl.} {Ivud} didactique, psychologie du développement, pédagogie didactic, tâm lý học

phát triển, sư phạm {ctx.f} {ngc.p} [ ] l'interaction, c'est d'abord ce processus d'influences mutuelles qu'exercent

les uns sur les autres les participants à l'échange communicatif (ou interactants) ;mais c'est aussi le lieu ó s'exerce ce jeu d'actions et de réactions : une interaction, c'est une "rencontre", c'est-à-dire l'ensemble des événements qui composent un échange communicatif complet, lequel se décompose en séquences, échanges et autres unités constitutives de rang inférieur, et relève d'un genre particulier (interaction verbale ou non-verbale,

et dans le premier cas : conversation, interview, réunion de travail, etc.) (Charaudeau et Maingueneau, 2002 : 319)

( )tương tác là quá trình ảnh hưởng lẫn nhau giữa những người tham gia trao đổi, giao tiếp, nhưng cũng là nơi xảy ra các hành động và phản ứng nĩi trên Tương tác tức là gặp gỡ, tức là nơi hội tụ các biến cố tạo thành một cuộc trao đổi giao tiếp Cuộc trao đổi này cĩ thể được phân chia thành nhũng thành phần nhỏ hơn, thuộc một loại đặc biệt (chuyện trị, phỏng vấn, hội họp )

de définition du terme du corpus vietnamien recueilli

{source

s}

du discours Paris, Seuil CUQ (J.-P.), 2003, Dictionnaire de didactique du français langue étrangère et seconde Paris, ASDIFLE/CLE International, de NUCHEZE (V.) et COLETTA (J.-M.) (eds), 2002, Guide terminologique pour l'analyse des discours Berne, Peter Lang (Coll Sciences pour la communication)

{form} {ct} F Terme

V Thuật ngữ Hán-Việt {notes} {cth} Le sémiologue russe M Bakhtine ( ) affirmait dès les années 1920 que

l'interaction constitue la réalité fondamentale de la langue S'appuyant sur un corpus littéraire, il théorisa la notion de dialogisme en montrant comment tout texte résonne de la parole d'autrui, exhibant les discours hétérogènes de la culture environnante ( ) Dans les courants sociologiques nord-américains des années 1950, l'ethnométhodologie [Garfinkel, 1967] ( ) a fourni le premier modèle de description de la conversation, système normé régi par le principe d'alternance des tours de parole, et des mécanismes précis (nommés ethnométhodes) permettant aux interactants de coordonner leurs actions, de se synchroniser ( ) Dans le sillage de l'interactionnisme symbolique [Mead, Bateson], E Goffman définit l'interaction comme un ensemble d'influences exercées mutuellement dans des situations de face-à-face, comme la conversation, le dialogue, etc Son approche est très psychosociale, en particulier avec les notions de face et de figuration, à la base de tous les travaux actuels sur la politesse et les rituels des interactions ( ) Les chercheurs (psychologues et psychiatres, éthologues, sociologues) de Palo Alto en Californie, ont centré leurs travaux das les années 1970 sur la notion

de relation, considérée comme constitutive de toute communication, au même titre que le contenu des messages ( ) Au plan de la didactique, des différents travaux constitutifs de cette nouvelle communication, on a principalement retenu la nécessité d'intégrer à l'analyse du groupe-classe l'étude de deux grands types de relation (symétrique vs complémentaire) et celle de la socio-affectivité, par les manifestations des affects et des effets qu'elles produisent sur les interactions et les acteurs engagés dans des activités communes Dans les travaux plus récents en sciences du langage, l'interaction est vue comme

un lieu ouvert de co-construction et de transformation permanente des identités et des microsystèmes sociaux Les traces verbales, vocales et kinésiques de ces processus sont décrites sur la base de transcriptions d'interactions réelles filmées, dans des lieux et institutions diverses ( )(Cuq,

2003 : 134-135)

Ngay từ những năm 1920, nhà tín hiệu học người Nga M.Bakhtine đã khẳng định rằng tương tác là thực tại cấu thành của ngôn ngữ Dựa trên dữ liệu văn học, ông phát triển khái niệm "đối thoại" thành lý thuyết khi chúng minh rằng trong mọi văn bản có chứa đựmg lời người khác, chứa đựng các diễn ngôn đa dạng của nền văn hóa xung quanh [văn bản] Trong những công trình nghiên cứu xã hội học của Bắc Mỹ vào những năm 1950,Garfinkel (1967) đã đưa ra

mô hình đầu tiên để mô tả hội thoại, vốn là một hệ thống có chuẩn mực, có nguyên tắc phát biểu lần lượt và có những cơ chế chính xác giúp những người tương tác phối hợp , điều hòa hành động Tiếp bước các nhà nghiên cứu về tương tác biểu tượng như Mead hay Bateson, E Goffman định nghĩa tương tác là những ảnh hưởng lẫn nhau xảy ra trong tình huống đối mặt như tình huống hội thoại, đối thoại, vv Cách tiếp cận của ông thiên về tâm lý xã hội nhất là với các khái niệm thể diện, tượng hình, và cách tiếp cận này đã trở thành cơ sở của mọi

( ) Vào những năm 1970, các nhà tâm lý, tâm thần học, xã hội học, nghiên cứu về tập tính của trường phái Palo Alto đã tập trung công trình của họ vào khái niệm quan hệ, được xem như yếu tố cấu thành của mọi giao tiếp, quan trọng không kém nội dung thông điệp truyền đi

( ) Trong lĩnh vực didactic, những công trình nghiên cứu về giao tiếp trong lớp học đều nhấn mạnh vào hai dạng quan hệ (đối xứng hay bổ sung) và đến cách biểu hiện tình cảm cũng như hậu quả của biểu hiện này đến tương tác và đối với những người cùng tham gia vào hoạt động chung Trong các công trình mới về khoa học ngôn ngữ, tương tác được xem như một nơi mở trong đó bàn chất và hệ thống xã hội vi mô được cùng xây dựng và cùng chuyển biến không ngừng Người ta mô tả dấu vết lời nói, âm thanh, cử chỉ của qui trình trên cơ sở các bài ghi lại tương tác có thực đã quay phim, trong nhiều nơi và thể chế ( )

{F} {P} Interaction sociale

{fonct } {cn} iníluencer, échanger ảnh hưởng, trao đổi

{obj.} {đt} conflit socio-cognitif, contrat didactique, étayage, interaction entre pairs mâu

thuẫn xã hội-nhận thức, hợp đồng didactic, can thiệp bảo trợ, tương tác hàng ngang

{agent} {tt} adulte, enfant - enseignant, apprenant người lớn, trẻ em - giáo viên, học sinh

ý nghĩa Như vậy có nghĩa là ngôn ngữ, hội thoại là công cụ quan trọng nhất

pour l'analyse des discours Berne, Peter Lang (Coll Sciences pour la communication) LÊ VĂN HỒNG (chủ biên), 1998, Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm NXB Giáo Dục NGUYỄN QUANG UẨN (chủ biên),

2001, Tâm lí học đại cương In lần thứ 8 Hà Nội, NXB Đại học quốc gia

MARI-BARTH (B.), 1993, Le savoir en construction Former à une

pédagogie de la compréhension Paris, Retz

V Cụm thuật ngữ

tuy nhiên chuyên gia tâm lý cũng có quan điềm tương tự về hoạt động của trẻ

và vai trò trung gian của người lớn cũng như tầm quan trọng của ngôn ngữ trong học tập :

- "( ) sự phát triển tâm lý là kết quả của hoạt động của chính đứa trẻ với những đối tượng do loài người tạo ra Nhưng đứa trẻ không tự lớn lên giữa môi trường, nó chỉ có thể lĩnh hội được những kinh nghiệm xã hội khi có vai trò trung gian của người lớn ( ) Nhờ sự tiếp xúc với người lớn và hướng dẫn của người lớn mà những quá trình nhận thức, kỹ năng, kỹ xảo và cả những nhu cầu xã hội của trẻ được hình thành và phát triển." (Lê văn Hồng, 1998 : 15-16)

- " Con người có khả năng truyền đạt kinh nghiệm cá nhân cho người khác và

sử dụng kinh nghiệm của người khác vào hoạt động của mình, làm cho mình

có những khả năng to lớn, nhận thức và nắm vững được những lực lượng bản chất tự nhiên, xã hội và bản thân chính là nhờ ngôn ngữ." (Nguyễn Quang Uẩn, 2001 : 129)

Dans le corpus vietnamien recueilli, nous n 'avons pas noté l'apparition du terme, cependant les psychologues ont le même avis sur l'action de l'enfant, le rôle médiateur de l'adulte ainsi que l'importance du langage dans l'apprentissage :

-" ( ) le développement psychologique est le résultat de l'activité de l'enfant avec les objets créés par l'homme

Cependant l'enfant ne grandit pas tout seul dans l'environnement, il ne peut acquérir les expériences sociales que grâce au rôle médiateur de l'adulte ( )

Au contact de l'adulte et sous son guidage, les processus cognitifs, les compétences, les savoir-faire ainsi que d'autres besoins sociaux de l'enfant se forment et se développent" (Lê Văn Hồng, 1998 : 15-16)

- " L'hommepeut transmettre ses expériences personnelles à d'autres et se servir des expériences des autres dans ses activités, augmentant ainsi ses facultés, prend conscience et maîtrise les forces de la nature, de la société et

de lui-même grâce au langage " (Nguyễn Quang Uẩn, 2001 : 129)

2) Certains pédagogues (M Develay, 1992, J-P Astolfi, 1992, 1997) inscrivent leur réflexion dans la perspective socio-constructiviste issue des réflexions de J Piaget ( ), de L Vygotski et de J S Bruner Selon cette

compétences, sur la base de ses connaissances et compétences antérieures, il les construit dans l'interaction sociale, en confrontant ses représentations à celles d'autrui Dans un tel cadre Yerreur, loin d'avoir un statut négatif, constitue une trace des apprentissages de l'apprenant et permet d'orienter l'intervention didactique en fonction de ses besoins, (de Nuchèze et Coletta,

2002 : 100)

thì người học lĩnh hội kiến thức và khả năng một cách tích cực, dựa vào kiến thức và khả năng sẵn có của mình, xây dựng chúng trong quá trình tương tác xã hội, đối chiếu biểu tượng của mình với biểu tượng của người khác Trong bối cảnh đó, sai lầm của người học là một dấu chứng của sự học tập và cho phép giáo viên can thiệp dựa vào nhu cầu của người học

3) L'approche interactionniste et socio-constructiviste des phénomènes d'apprentissage utilise les principes de l'analyse conversationnelle pour rendre compte de la manière dont les connaissances et les compétences se construisent dans l'interaction (de Nuchèze et Coletta, op.cit.)

Cách tiếp cận qua tương tác xã hội các hiện tượng học tập sử dụng nguyên lý của phân tích hội thoại để nêu rõ cách thức xây dựng kiến thức và khả năng của người học thông qua tương tác.

{F} {P} Interdisciplinarité

{fonct.} {cn} intégration des connaissances tích hợp kiến thức

{ctx.f} {ngc.p} 1) Interaction existant entre deux ou plusieurs disciplines et qui peut aller de

la simple communication des idées jusqu'à l'intégration mutuelle des concepts directeurs de l'épistémologie, de la terminologie, de la méthodologie, des techniques, des données et de l'orientation de la recherche et de

l'enseignement s'y rapportant.(De Ketele et al, 1992 : 221) Tương tác giữa hai

hoặc nhiều bộ môn có thể là sự trao đổi ý tưởng đến sự tích hợp các khái niệm chủ đạo trong khoa học luận, thuật ngữ học, phương pháp, kỹ thuật, dữ liệu và hướng nghiên cứu, dạy học có liên quan

2) L'interdisciplinarité consiste [ ] à placer l'apprenant dans des situations complexes qui font appel à des savoirs, savoir-faire et savoir-être qui relèvent

de plusieurs disciplines différentes (Gérard et Roegiers, 1993 : 232)

Liên môn là cách đặt người học vào những tình huống phức tạp cần vận dụng các tri thức, kỹ xảo, kỹ năng úng xử thuộc nhiều bộ môn khác nhau

trường phổ thông nói chung, môn lịch sử nói riêng Bộ môn lịch sử ở truờng phổ thông giới thiệu (cung cấp) cho học sinh những tri thức về nhiều lĩnh vục của đời sống xã hội trong quá trình phát triển của lịch sử dân tộc và thế giới

Vì vậy, kiến thức lịch sử không chỉ liên quan đến tri thức về khoa học xã hội

mà cả về khoa học tự nhiên Các bài về lịch sử cổ đại các nuớc phương Đông đòi hỏi học sinh phải nắm vững những kiến thức về điều kiện thiên nhiên, về văn học, nghệ thuật, khoa học (Phan Ngọc Liên và cộng sự, 2000 : 159)

L'interdisciplinarité est l'un des principes importants de

l'enseignement-apprentissage au lycée en général et de l'histoire en particulier

L'histoire enseignée au lycée apporte à l'élève des savoirs concernant plusieurs domaines de la vie sociale au cours du développement de l'histoire nationale et mondiale C 'est pourquoi les connaissances en histoire concernent à la fois les sciences sociales et les sciences de la nature Les cours sur l'histoire de l'antiquité des pays orientaux demandent aux élèves la maîtrise des savoirs sur les conditions naturelles, sur la littérature, l'art et les sciences [de ces pays-là]

{sources} {tl} DE KETELE (J.-M.) et al., 1992, Guide du formateur 4e tirage Bruxelles, De

Boeck Université (Coll Pédagogies en développement) PHAN NGỌC LIÊN

và cộng sự, 2000, Phương pháp dạy học lịch sử Tái bản lần thứ ba NXB

Giáo Dục

V Cụm thuật ngữ

nhau Công tác thuật ngữ trong trường hợp này trình bày các định nghĩa thông

qua diễn ngôn để khoanh vùng khái niệm

Ici les définitions diffèrent selon le point de vue des locuteurs Le travail terminologique consiste dans ce cas à présenter les diverses définitions contenues dans les discours afin de mieux cerner la notion

2) Exemple d'activité interdisciplinaire : "Pourquoi les éléphants sont-ils protégés ?" Pour pouvoir répondre à cette question, l'élève va devoir lire pour s'informer, faire de la géographie (le problème est-il le même partout ?), de l'histoire (cela n'a pas toujours été le cas), des mathématiques (Gérard et Roegiers, ibid : 227)

Thí dụ về hoạt động liên môn : "Tại sao loài voi được bảo vệ ? " Để trả lời cho câu hỏi này, người học phải đọc sách để tìm thông tin, phải học địa lý (vấn đề này có chung cho mọi nơi không ?), lịch sử (trong quá khứ không phái lúc nào con người cũng nghĩ đến việc bảo vệ loài voi), toán học

3) [La] démarche interdisciplinaire est à différencier de la démarche pluridisciplinaire Dans cette dernière, dont la pratique du centre d'intérêt est

un exemple, c'est le thème qui est au service des disciplines, tandis que dans

la démarche interdisciplinaire, toutes les disciplines s'intègrent au service du projet (Gérard et Roegiers, 1993 : 227)

Dạy học liên môn khác với dạy học đa môn Trong dạy học đa môn thường sử dụng chủ đề để phục vụ cho các môn học, trong khi dạy học liên môn thì các

bộ môn được tích hợp để phục vụ cho dự án

{F} {P} Langage (rôle du)

{V} {V} Ngôn ngữ (vai trò)

Phương tiện diễn đạt và xây dựng tri thức

bằng hình thức, bằng sơ đồ, giao tiếp

điều lĩnh hội

{ctx.f} {ngc.p} L'intermédiaire langagier, qui ne se limite nullement à la langue naturelle,

joue un rôle éminent dans la formation des sciences Il intervient de manière évidente dans l'expression des résultats, mais aussi de manière plus subtile dans le processus même de l'élaboration scientifique Il en est de même pour les processus individuels d'apprentissage : la verbalisation, la mise en forme (au sens de formalisation), la schématisation ne sont pas que des marqueurs d'acquisitions déjà enregistrées, mais peuvent être la condition expresse de la possibilité de celles-ci

Encore n'envisage-t-on là que l'aspect privé, individuel, du recours à l'intermédiaire langagier En fait, comme dans l'élaboration scientifique elle-même, ce recours ne prend tout son sens que dans et pour la communication

sociale (Johsua et Dupin, 1999 : 289)

Vai trò trung gian của ngôn ngữ không chỉ giới hạn ở ngôn ngữ tự nhiên, mà rất quan trọng trong việc hình thành các ngành khoa học Ngôn ngữ can thiệp rất rõ vào cách diễn đạt kết quả, và vào quá trình hình thành tri thức khoa học Trong quá trình học tập cá nhân cũng vậy : nói lên thành lời, diễn đạt bằng hình thái, bằng sơ đồ không phải chỉ là dấu hiệu của những sự lĩnh hội

đã đạt mà là điều kiện để sự lĩnh hội được xảy ra

Nói đến đây tức là mới chỉ xét đến khía cạnh cá nhân Thực ra trong quá trình hình thành kiến thức khoa học, sử dụng ngôn ngữ chỉ mang trọn ý nghĩa trong quá trình giao tiếp xã hội, và để giao tiếp

{ctx.v} {ngc.v} Hoạt động trí tuệ bao giờ cũng có tính chất khái quát và không thể tự diễn ra,

mà phải dùng ngôn ngữ làm phuơng tiện, công cụ Ở đây ngôn ngữ vừa là công cụ tồn tại của hoạt động trí tuệ, vừa là công cụ để cố định lại các kết quả của hoạt động này, do đó hoạt động trí tuệ có chỗ dựa tin cậy để tiếp tục phát triển, không bị lặp lại và không bị đứtt đoạn

Chức năng khái quát hóa của ngôn ngữ còn gọi là chức năng nhận thức

hay chức năng làm công cụ hoạt động trí tuệ (Nguyễn Quang Uẩn, 2001:132)

L'activité cognitive a toujours un caractère général et doit s 'exprimer à travers le moyen du langage Ici le langage indique à la fois l'existence de cette activité et consolide les résultats de celle-ci, et grâce au langage, l'activité cognitive peut se développer sans répétition et sans interruption

La fonction de généralisation du langage est encore appelée fonction cognitive ou fonction instrumentale de l'activité cognitive

pour l'analyse des discours Berne, Peter Lang, (Coll Sciences pour la

communication)

JOHSUA (S.) et DUPIN (J.-J.), 1999, Introduction à la didactique des

sciences et des mathématiques Paris, PUF (Coll Premier Cycle)

NGUYỄN QUANG UẨN (chủ biên), 2001, Tâm lí học đại cương.In lần thứ

8 Hà Nội, NXB Đại học Quốc gia

V Thuật ngữ Hán-Việt

{notes} {cth} Deux fonctions essentielles du langage : fonction de représentation (le

langage permet de décrire et de se représenter le monde) et fonction d'action (le langage permet d'agir et d'interagir avec autrui par le biais des actes de langage) (d'après de Nuchèze et Colletta, 2002 : 26)

Ngôn ngữ có hai nhiệm vụ chủ yếu : nhiệm vụ biểu tượng (mô tả và biểu tượng về thế giới chung quanh), nhiệm vụ hành động (ngôn ngữ cho phép hành động và tương tác với người khác qua trung gian hành động ngôn ngữ)

{F} {P} Lisibilité d'un texte

un lecteur essayant de comprendre un texte sans s'attacher à la présentation matérielle du message, en particulier, à la typographie, qui conditionne la difficulté du déchiffrage

Đối với G Henry, "lisibilité" của một văn bản là độ khó của nó đối với người đọc khi người này tìm cách hiểu nghĩa văn bản mà không quan tâm đến cách trình bày thông điệp, đặc biệt là đến kỹ thuật in quyết định độ khó của hoạt động đọc

2) F Richaudeau parle de l'aptitude d'un texte à être lu sans effort particulier, tout en étant compris et mémorisé de façon satisfaisante Il distingue la lisibilité linguistique et la lisibilité typographique

F Richaudeau gọi đó là khả năng hiểu một văn bản mà không cần nỗ lực đặc biệt, làm sao hiểu và nhớ được một cách khá tốt Ông phân biệt "lisibilité " về mặt ngôn ngữ và "lisibilité " về kỹ thuật in

3) On pourrait encore définir la lisibilité comme étant la mesure dans laquelle

le lecteur peut recevoir de manière aisée le message de l'auteur

Ta còn có thế định nghĩa "lisibilité" như là mức độ tiếp nhận dễ dàng thông điệp cùa tác giả văn bản (Gérard et Roegiers, 2001 : 175-176)

{ctx.v} {ngc.v} Trong dữ liệu tiếng Việt thu thập đuợc chƣa thấy xuất hiện thuật ngữ này

Absence du terme dam le corpus vietnamien recueilli

manuels scolaires Bruxelles, De Boeck Université, (Coll Pédagogies en

développement)

V Cụm thuật ngữ

{notes} {cth} Il importe de noter que le degré de lisibilité dépend non seulement du texte

lui-même (et de son support) mais aussi de caractéristiques propres au lecteur (Gérard et Roegiers, op.cit : 176)

Cần ghi nhận là mức độ tiếp nhận văn bản không những tùy thuộc vào văn bản (và vào cách trình bày) mà còn tùy những đặc điểm của người đọc