Thu hút, đào tạo nâng cao chất lượng nguồn nhân lực để phát triển kinh tế tỉnh cà mau

Wayne Mondy và Robert M.

TP H Chí Minh, N m 2015

T HOÀNG ÂN

T NH CÀ MAU

LU N V N TH C S KINH T

T HOÀNG ÂN

Tôi cam đoan r ng lu n v n này “THU HÚT, ÀO T O NÂNG CAO

MAU” là bài nghiên c u c a chính tôi

Ngoài tr nh ng tài li u tham kh o đ c trích d n trong lu n v n này, tôi cam đoan r ng toàn ph n hay nh ng ph n nh c a lu n v n này ch a t ng đ c công b

T a m c Trang

Trang bìa

L i cam đoan

M c l c i

Danh m c các t vi t t t iii

Danh m c các b ng, bi u s li u iv

CH NG 1 GI I THI U ……….……… 1

1.1 t v n đ ……… 1

1.2 M c tiêu nghiên c u……… 4

1.2.1 M c tiêu t ng quát……… 4

1.2.2 M c tiêu c th ……… 4

1.3 Câu h i nghiên c u ……….……… 4

1.4 Ph m vi nghiên c u……… 4

1.4.1 V n i dung……… 4

1.4.2 V th i gian……… 5

1.4.3 V đ a đi m……… 5

NG 2 C S LÝ LU N ……… 6

2.1 M t s khái ni m ……… ……… 6

2.1.1 Khái ni m v ngu n l c ……… 6

2.1.2 Khái ni m ngu n nhân l c ……… 6

2.1.3 Khái ni m ch t l ng ngu n nhân l c ……… 7

2.1.4 Khái ni m ng i tài 8 2.1.5 Nâng cao ch t l ng ngu n nhân l c 9 2.2 Nhân l c v a là tài s n v a là ngu n v n ……… 9

2.2.1 Nhân l c là tài s n ……….……… 9

2.2.2 Nhân l c là ngu n v n ……… 10

2.2.3 Con ng i v a là đ ng l c v a là m c tiêu c a s phát tri n …… 12

2.2.4 Vai trò c a ngu n nhân l c trong vi c phát tri n kinh t …… 12

2.2.5 Vai trò c a con ng i trong h.đ nh, th.hi n và k.tra k.ho ch …… 13

2.3 Quan ni m v qu n tr ngu n nhân l c ……… … 13

2.3.1 Con ng i đ c coi nh m t lo i công c lao đ ng ……… 14

2.3.2 Con ng i mu n đ c c x nh nh ng con ng i….………… 15

2.3.3 Con ng i – ngu n l c c t lõi c a t ch c … ……… 17

2.4 Các lý thuy t c b n v con ng i ……….……… 19

2.4.1 Lý thuy t đ ng c thúc đ y và hành vi……… 19

2.4.2 Lý thuy t th b c nhu c u ……… 23

2.4.3 Lý thuy t ERG c a Clayton Alderfer ……….……… 27

2.4.4 Kích thích l i ích v t ch t và phi v t ch t……… 28

2.4.5 Phân tích các y u t nh h ng đ n thu hút ngu n nhân l c …… 33 2.5 Vai trò c a giáo d c - đào t o đ i v i ch t l ng ngu n nhân l c 35 2.5.1 Giáo d c - đào t o: Ngu n g c c a ch t l ng ngu n nhân l c 35

2.6.1 Nhu c u đào t o và phát tri n nhân viên 39

CH NG 3 PH NG PHÁP NGHIÊN C U……… 41

3.1 Khung phân tích ……… …… 41

3.2 Mô hình phân tích ……….……… 41

3.3 D li u ……… ……… 42

3.3.1 Ngu n d li u c a đ tài ……… ……… 42

3.3.2 Ph ng pháp l y m u ……… ……… 44

CH NG 4 PHÂN TÍCH K T QU NGHIÊN C U ………… 45

4.1 Gi i thi u s l c v Cà Mau……… 45

4.1.1 S l c v l ch s hình thành Cà Mau……… 45

4.1.2 a lý Cà Mau……… 45

4.1.3 B máy hành chính Cà Mau……… 46

4.1.4 Dân s và m t đ dân s Cà Mau……… 46

4.1.5 Khái quát tình hình kinh t xã h i t nh Cà Mau n m 2014… … 46

4.1.6 L c l ng lao đ ng t i Cà Mau ……… 48

4.1.7 Tình hình giáo d c đào t o và d y ngh t i Cà Mau …… …… 49

4.1.8 c đi m ch t l ng ngu n nhân l c t i Cà Mau……… …… 49

4.2 Phân tích th c tr ng t nh Cà Mau thu hút ngu n nhân l c ……… 51

4.2.1 Chính sách thu hút ngu n nhân l c c a t nh Cà Mau……… 52

4.2.2 K t qu thu hút ngu n nhân l c 53

4.2.3 Nguyên nhân ……… 53

4.2.4 Phân tích s li u nghiên c u ………… 54

4.3 Th c tr ng ch t l ng ngu n nhân l c t nh Cà Mau 57

4.3.1 Th c tr ng ngu n nhân l c 57

4.3.2 Phân tích s li u nghiên c u 59

CH NG 5 K T LU N VÀ KI N NGH ……… 69

5.1 K t lu n ……… 69

5.2 Ki n ngh ……… 70

5.2.1 Ki n ngh v giáo d c, đào t o 70 5.2.2 Ki n ngh v ti n l ng 72 5.2.1 Ki n ngh v c i cách th t c hành chính 72 5.3 M t s gi i pháp thu hút, nâng cao ch t l ng ngu n nhân l c … 73

5.3.1 M t s gi i pháp nâng cao hi u qu thu hút ngu n nhân l c… 73 5.3.2 M t s gi i pháp nâng cao ch t l ng ngu n nhân l c…… 75

Tài li u Tham kh o ………

B ng 1: i u tra s b ………

B ng 2: Ng i ch a có vi c làm ………

B ng 3: Ng i đang làm vi c ………

B ng 4: Cán b qu n lý …

B ng h i sinh viên đã ra tr ng

B ng ph ng v n sinh viên

B ng ph l c các b ng s li u

UBND U ban nhân dân

UNESCO United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization: T

ch c Giáo d c, Khoa h c và V n hóa c a Liên hi p qu c

WB World Bank: Ngân hàng th gi i

WTO World Trade Organization: T ch c Th ng m i Th gi i

S b ng Tên b ng, bi u Trang s

Hình 2.1 H th ng thang th b c nhu c u c a Maslow 24

B ng 2.2 C c u c a ti n l ng, ti n công và đãi ng 32 Hình 2.3 Vòng nhân qu c a nghèo đói và l c h u 38

B ng 4.1 L c l ng lao đ ng phân theo thành th và nông thôn qua các n m Ph l c

B ng 4.9 K t qu phân tích nhân t l a ch n công vi c c a sinh viên Ph l c

B ng 4,10 K t qu thi tuy n công ch c, viên ch c n m 2013 Ph l c

CH NG I - GI I THI U

1.1 t v n đ

Theo h c thuy t ti n hoá c a Charles Robert Darwin(1809 – 1882), loài ng i

đã tr i qua hàng tri u n m đ ti n hoá đ n con ng i hi n đ i ngày nay Trong quá trình đó, con ng i không ch đ u tranh sinh t n, mà còn hoàn thi n chính mình làm

t ng thêm s c m nh con ng i, ch ng thiên nhiên, t ng thêm đ ng l c cho s phát tri n kinh t - xã h i

n nay, th gi i đang di n ra nh ng bi n đ i nhanh chóng, sâu s c và ph c

t p, cu c cách m ng khoa h c và công ngh hi n đ i đang phát tri n nh v bão,

đ c bi t là cách m ng thông tin đã t o ra s bi n đ i v ch t ch a t ng có trong l c

l ng s n xu t, đ a nhân lo i t ng b c quá đ sang m t trình đ v n minh m i –

v n minh trí tu B c vào th k XXI trí tu con ng i đã t o nên s chuy n đ i t

n n kinh t công nghi p sang n n kinh t tri th c, đi u đó đã làm thay đ i c n b n

l i s ng, cách làm vi c và cách th c t ch c xã h i Vai trò c a c a con ng i tr nên quan tr ng h n bao gi h t

g p khó kh n, n u không mu n nói là b đe do Trái l i, v i ngu n l c con ng i,

ti m n ng s c l c, trí tu , thì luôn phát tri n không ng ng Xét trên bình di n xã

h i, có th kh ng đ nh ngu n l c con ng i là vô t n, và do v y, con ng i là ngu n l c c b n c a s phát tri n b n v ng

M t khác, ch có th thông qua ngu n l c con ng i thì m i có th phát huy

đ c các ngu n l c kia Ngay c trong đi u ki n đ t đ c ti n b khoa h c k thu t

hi n đ i nh ngày nay thì c ng không th tách r i ngu n l c con ng i b i l , chính con ng i t o ra nh ng máy móc thi t b hi n đ i đó, nó th hi n m c đ hi u bi t và

ch ng t nhiên c a con ng i; và đ i v i máy móc thi t b dù có hi n đ i đ n đâu

đi n a, n u thi u s đi u khi n, ki m tra c a con ng i thì chúng ch là v t ch t đ n thu n Ch có tác đ ng c a con ng i m i phát đ ng chúng và đ a chúng vào ho t

đ ng, phuc v cho con ng i

Suy cho cùng, m c tiêu c a s phát tri n xã h i c ng chính là vi c ph c v con

ng i, phát tri n con ng i ngày càng hoàn thi n h n Con ng i không ch là đ ng

l c c a s phát tri n mà còn là m c tiêu c a s phát ti n đó

Trong giai đo n hi n nay, giai đo n toàn c u hóa ngày càng sâu r ng, n n kinh t

th k XXI đ c g i là n n kinh t tri th c, thì vai trò ch y u trong vi c nâng cao ch t

l ng con ng i và ngu n nhân l c, càng tr thành y u t quy t đ nh và là l nh v c u tiên hàng đ u trong chính sách phát tri n c a m i qu c gia, m i dân t c ng và nhà

n c ta đã luôn kh ng đ nh giáo d c là qu c sách hàng đ u c a đ t n c Vi t Nam sánh vai cùng các c ng qu c n m châu, Ch t ch H Chí Minh đã ch rõ ngu n g c

c a s phát tri n đó không ngoài vi c h c t p c a các th h tr Vi t Nam

Vi t Nam ta ngày nay xác đ nh, công nghi p hoá, hi n đ i hoá đ t n c s

đ c di n ra trong s k t h p nh ng b c đi tu n t v i nh ng b c nh y v t nh m rút ng n kho ng cách phát tri n gi a n c ta v i m t s n c trong khu v c và trên

th gi i S nghi p đ y m nh công nghi p hoá, hi n đ i hoá trong đi u ki n khoa

h c công ngh phát tri n nh v bão và quá trình ch đ ng h i nh p kinh t qu c t đang đ t ra đòi h i quan tr ng, c p bách hi n nay là ph i đáp ng yêu c u ngu n nhân l c c v s l ng, ch t l ng và c c u Vì v y phát tri n ngu n nhân l c là

m t nhi m v tr ng y u, nhân t quy t đ nh s thành công c a ti n trình công nghi p hoá, hi n đ i hoá đ t n c

Cà Mau v n có đi u ki n thiên nhiên thu n l i, ng i Cà Mau phóng khoáng

vô t , l y vi c khai thác tài nguyên thiên nhiên s n có mà n đ nh cu c s ng Tuy nhiên, qua s li u th ng kê cho th y, t c đ phát tri n kinh t Cà Mau trong nhi u

n m qua là không t ng x ng v i ti m n ng s n có Tài nguyên thiên nhiên ngày càng c n ki t, trong khi dân s ngày càng t ng, nhu c u l i không ng ng phát tri n,

t t c nh ng đi u đó đã làm cho s phát tri n c a Cà Mau thi u n đ nh và thi u tính b n v ng Nhìn ra th gi i, có r t nhi u n c không có tài nguyên thiên nhiên

nh Vi t Nam nh ng có s phát tri n v t b c nh Nh t B n, Hàng Qu c, hay singapore, … , s phát tri n đó chính là nh h đã đ u t đúng m c vào giáo d c Ngay trong n c, các đô th phát tri n nh Thành ph H Chí Minh, Bình D ng, Biên Hoà, C n Th , …, dù tài nguyên r ng vàng bi n b c không th sánh đ c v i

Cà Mau, nh ng h l i có t c đ phát tri n h n h n Cà Mau Chính là nh h có

đ c s đ u t , thu hút đ c ngu n nhân l c có ch t l ng đ phát tri n kinh t xã

h i c a đ a ph ng mình

Nhìn nh n và đánh giá đúng th c tr ng c a mình, t nh Cà Mau ph i nhanh chóng th c hi n ch tr ng chính sách c a ng và Nhà n c trong vi c t ng b c phát tri n n n kinh t theo h ng công nghi p hoá, hi n đ i hoá th c hi n đ c nhi m v phát tri n n n kinh t theo h ng công nghi p hoá, hi n đ i hoá, Cà Mau

c n ph i xác đ nh nhi m v quan tr ng hàng đ u c a t nh, chính là vi c ph i th t s quan tâm đ n con ng i, đ u t cho con ng i m t cách toàn di n, thông qua các

gi i pháp thu hút, nâng cao ch t l ng ngu n nhân l c, t đó làm n n t ng v ng

ch c cho n n kinh t t nh Cà Mau phát tri n b n v ng

Sau th i gian h c t p t i tr ng, đ c s h ng d n nhi t tình c a Quý Th y

cô, b n thân đã ti p thu các ki n th c chuyên sâu và b ích, b n thân đã nh n th c

rõ h n v vai trò và t m quan tr ng c a ngu n nhân l c đ i v i s phát tri n c a xã

h i Vì v y, tôi đã ch n đ tài lu n v n t t nghi p l p Chính sách công c a mình là:

PHÁT TRI N KINH T T NH CÀ MAU”

1.2 M c tiêu nghiên c u

1 2.1 M c tiêu t ng quát

M c tiêu nghiên c u đ tài chính là tìm ra các gi i pháp thu hút, nâng cao ch t

l ng ngu n nhân l c đ phát tri n kinh t t nh Cà Mau

1 2.2 M c tiêu c th

- Phân tích hi n tr ng ngu n nhân l c t nh Cà Mau v s l ng và ch t l ng

- ra m t s gi i pháp đi u ch nh chính sách, ch đ đãi ng cán b , công

ch c, viên ch c và ng i lao đ ng theo h ng thu hút, đào t o nâng cao ch t l ng ngu n nhân l c, trong vi c phát tri n kinh t c a t nh Cà Mau

1 3 Câu h i nghiên c u

gi i quy t đ c m c tiêu mà đ tài đã đ t ra, thì câu h i mà đ tài c n ph i

gi i quy t là: Gi i pháp nào hi u qu trong vi c thu hút, đào t o nâng cao ch t

l ng ngu n nhân l c đ phát tri n kinh t Cà Mau?

1.4 Ph m vi nghiên c u

1.4.1 V n i dung

Do kh n ng và trình đ có h n, nên đ tài thu hút, đào t o nâng cao ch t

l ng ngu n nhân l c này, ch gi i h n ngu n l c con ng i có ch t l ng – hay ngu n l c con ng i đã qua đào t o có trình đ t cao đ ng tr lên, và đ tài c ng

ch đi sâu vào phân tích các khía c nh có liên quan đ n vi c thu hút và ch t l ng ngu n nhân l c trong phát tri n kinh t Tuy nhiên có quan đi m cho r ng, ngu n nhân l c đ c hi u là toàn b trình đ chuyên môn mà con ng i tích l y đ c có

kh n ng đem l i thu nh p trong t ng lai M t quan đi m khác l i cho r ng, ngu n nhân l c là t ng th các ti m n ng lao đ ng c a m t n c hay m t đ a ph ng, t c

là ngu n lao đ ng đ c chu n b các m c đ khác nhau s n sàng tham gia vào

m t công vi c lao đ ng nào đó, đó là nh ng ng i lao đ ng có k n ng đáp ng

đ c yêu c u c a chuy n đ i c c u lao đ ng, chuy n đ i c c u kinh t theo h ng công nghi p hóa, hi n đ i hóa

CH NG II - C S LÝ THUY T

2.1 M t s khái ni m

2.1.1 Khái ni m v ngu n l c

Ngu n l c có th coi là nh ng thành ph n c t lõi đ phát tri n n n kinh t c a

m t qu c gia, vùng, lãnh th và c trong t ng đ n v , nó đ m b o cho s phát tri n liên t c và b n v ng Ngu n l c là t ng h p các y u t v t ch t và phi v t ch t c a

Trong c c u các ngu n l c, m i nhóm ngu n l c có v trí, vai trò và t m quan

tr ng khác nhau, tu thu c vào th c tr ng và chi n l c phát tri n kinh t c a m i

qu c gia Tuy nhiên, khi khoa h c – công ngh ngày càng phát tri n, tri th c đã tr thành y u t quy t đ nh c a s phát tri n, thì ngu n l c con ng i luôn là y u t quan tr ng hàng đ u trong vi c phát tri n kinh t , vì chính con ng i là ngu n g c

c a s phát tri n khoa h c – công ngh , con ng i c ng là ng i s d ng khoa h c

- công ngh đ phát tri n kinh t , và c ng chính là đ ph c v l i cho con ng i

Hi n nay có nhi u quan đi m khác nhau v ngu n nhân l c Theo Liên H p

Qu c thì “Ngu n nhân l c là t t c nh ng ki n th c, k n ng, kinh nghi m, n ng

l c và tính sáng t o c a con ng i có quan h t i s phát tri n c a m i cá nhân và

c a đ t n c”

Còn theo Ngân hàng th gi i thì cho r ng: ngu n nhân l c là toàn b v n con

ng i bao g m th l c, trí l c, k n ng ngh nghi p,… c a m i cá nhân con ng i

Nh v y, đây ngu n l c con ng i đ c coi nh m t ngu n v n bên c nh các lo i

v n v t ch t khác: v n ti n t , công ngh , tài nguyên thiên nhiên

Nh v y, trong gi i h n đây ta có th hi u ngu n nhân l c là bao g m kinh nghi m, k n ng, trình đ đào t o và s t n tâm hay b t c đ c đi m nào khác t o giá tr gia t ng và n ng l c c nh tranh cho t ch c c a nh ng ng i lao đ ng

Phát tri n ngu n nhân l c chính là vi c phát huy s c m nh toàn di n c a con

ng i; là quá trình nâng cao n ng l c con ng i v m i m t, đ ng th i phân b , s

d ng và phát huy có hi u qu nh t ngu n nhân l c đ phát tri n đ t n c

2.1.3 Khái ni m ch t l ng ngu n nhân l c

Ch t l ng ngu n nhân l c thông th ng đ c xem xét đ n 3 khía c nh c

b n đó là: th l c, trí l c và tâm l c

- Th l c: Là tình tr ng s c kho c a con ng i, bi u hi n s phát tri n bình

th ng, có kh n ng lao đ ng Có 2 ch tiêu c b n đ đánh giá ch t l ng ngu n nhân l c đó là chi u cao trung bình và cân n ng trung bình (Do kh n ng, đi u ki n

th c t có h n nên đ tài không phân tích vào khía c nh th l c ngu n nhân l c)

- Trí l c: Là n ng l c trí tu , kh n ng nh n th c và t duy mang tính sáng t o

thích ng v i xã h i c a con ng i Nói đ n trí l c là nói đ n y u t tinh th n, trình

đ v n hoá và h c v n c a con ng i, bi u hi n kh n ng v n d ng nh ng đi u ki n

v t ch t, tinh th n vào ho t đ ng th c ti n nh m đ t hi u qu cao, đ ng th i là kh

n ng đ nh h ng giá tr ho t đ ng c a b n thân đ đ t đ c m c tiêu đánh giá

ch t l ng ngu n nhân l c v m t trí l c, các nhà nghiên c u s d ng hai tiêu chí ch

y u sau:

+ Ph m ch t trí tu (kh n ng nh n th c, ti p thu ki n th c, sáng t o, ch s thông minh,…);

+ Trình đ chuyên môn (trung c p, cao đ ng, đ i h c, sau đ i h c, …);

Trí l c có th b m sinh nh ng c ng có th do quá trình đào t o đ nâng t cao trí l c cho b n thân

thi n nhân cách c a con ng i, đ c bi u hi n trong th c ti n lao đ ng s n xu t và sáng t o cá nhân Nh ng giá tr đó g n li n v i n ng l c t duy và hành đ ng c

th c a con ng i, t o nên ch t l ng ngu n nhân l c Tâm l c t o ra đ ng c bên trong c a ch th , thúc đ y và đi u ch nh ho t đ ng c a con ng i Hay, tâm l c góp ph n vào vi c phát huy vai trò c a các y u t th l c, trí l c c a con ng i v i

t cách ngu n nhân l c xã h i Tâm l c đ c nh n bi t qua m t s ch tiêu nh : + Tác phong làm vi c;

Khái ni m Ng i tài c a Th c s Thành N m, ch t ch h i đ ng qu n tr công

ty t v n và h tr chi n l c Win – Win, tr c h t ph i là ng i có cái tâm, có tính nhân b n, đ o đ c con ng i và ph i là ng i bi t sáng t o, luôn t o ra cái m i mang l i l i ích thi t th c Ng i tài th ng có s n t ch t nh t đ nh và trong đi u

ki n nào đó s phát huy n ng l c c a mình, t o ra giá tr cao h n nh ng ng i khác Còn theo Giáo s William J Rothwell c a đ i h c Pennsylvania c a M , con ng i tài n ng là xét xem trong công vi c c a h , h có đ c n ng su t, sáng t o nh th nào Tài n ng không là m t cái gì đ ng đ u cho m i ng i Tài n ng có th do b msinh, nh ng v n có th t đào t o và tái đào t o

“M t tài li u đúc k t v nh ng ph m ch t c a m t nhân tài do UNESCO th c

hi n đ a ra 3 nhóm y u t c b n sau: (i) có n ng l c t duy (óc t ng h p và di n

d ch, kh n ng t ng t ng, kh n ng t p trung và ghi nh ; (ii) có n ng l c chuyên

môn (có thiên h ng ngh nghi p rõ ràng th hi n qua m c đ đam mê, kh n ng

n m v ng và ho t đ ng có hi u qu trong l nh v c đam mê; và (iii) có cá tính làm

n n cho tài n ng (t ch và quy t tâm nh ng bi t thích nghi v i môi tr ng, t c là làm nh ng gì mình th y có lý và s n sàng b o v nó cho đ n khi nh n ra mình sai,

và quan tr ng không kém là tinh th n trách nhi m v i c ng đ ng và cá nhân)”

Trên c s khái ni m v ch t l ng ngu n nhân l c đã nêu, vi c nâng cao ch t

l ng ngu n nhân l c chính là vi c nâng cao th l c, trí l c và tâm l c cho ng i lao đ ng Tuy nhiên, trong kh n ng và gi i h n c a đ tài, vi c nâng cao ch t

l ng ngu n nhân l c ch y u xem xét và phân tích khía c nh trí l c các đ i

t ng nghiên c u

2.2 Nhân l c v a là tài s n v a là ngu n v n, vai trò và t m quan tr ng

c a ngu n nhân l c

2.2 1 Nhân l c là tài s n

Tài s n là c a c i v t ch t dùng vào m c đích s n xu t ho c tiêu dùng Tài s n

đ c s d ng tri t đ đ t o ra l i nhu n t i đa Còn tài s n trí tu là m t lo i tài s n

vô hình, không th xác đ nh b ng các đ c đi m v t ch t c a chính nó nh ng l i có giá

tr l n và có kh n ng sinh ra l i nhu n Nó là th c đo hi u qu kinh doanh, s c

c nh tranh và kh n ng phát tri n c a doanh nghi p tr c m t và trong t ng lai Các

lo i tài s n h u hình nói chung, vi c s d ng tài s n đ ng ngh a v i vi c làm cho giá

tr tài s n gi m đi Tuy nhiên, đ i v i tài s n trí tu , ph m vi và đ i t ng s d ng tài

s n càng r ng thì giá tr tài s n càng l n

Tài s n trí tu đóng vai trò nh là th c đo hi u qu kinh doanh, s c c nh tranh

và kh n ng phát tri n c a doanh nghi p trong t ng lai B ng vi c xây d ng, phát tri n và s h u các tài s n trí tu , uy tín và v th c a doanh nghi p luôn đ c c ng

c và m r ng; kh n ng c nh tranh và doanh thu c a doanh nghi p đ c nâng cao

2.2 2 Nhân l c là ngu n v n

Nh ng bi u hi n d th y c a ngu n v n là d ng v t ch t, nh công c , nhà

x ng, ph ng ti n v n chuy n, nh ng th đ c s d ng trong quá trình s n xu t

Ít ra là k t th p niên 1960, các nhà kinh t h c d n t ng s chú ý đ n nh ng d ng phi v t ch t c a ngu n v n Ngu n v n cá nhân là u đi m trong m i con ng i,

đ c b o v b i xã h i và đem trao đ i đ thu v s tin c y ho c ti n b c Nh ng khái ni m g n v i nó là “tài n ng”, “s tháo vát”, “s lãnh đ o”, “nh ng ki n th c

đ c đào t o”, ho c “nh ng kh n ng b m sinh” ây là ngu n v n không d t o ra

Ngu n v n đ c xem nh là huy t m ch c a doanh nghi p, vì v y có v n r i, ta

ch c n s d ng ngu n v n đó m t cách hi u qu thì s có lãi m đ lãi con Vì sao ngu n v n nhân l c đ c xem là thi t y u? T th i khai hoang l p đ a, chính con

ng i là ngu n v n l n nh t đ t o d ng s nghi p H t xoay s , lao đ ng b ng chính bàn tay và kh i óc c a mình đ t o ra c a c i, ph ng th c s n xu t, t li u s n

xu t và d nhiên có th mua đ c trí tu con ng i Chính vì th nên xem nhân l c là ngu n v n thì m i th y giá tr và t m quan tr ng c a ngu n nhân l c T đó, các nhà doanh nghi p m i có th s d ng ngu n nhân l c m t cách hi u qu h n

V n trí tu n tàng trong m i con ng i, doanh nghi p c n ph i có chi n l c xây d ng và phát tri n tài s n y cho mình Chúng ta ph i làm sao đ giáo d c cho

h c sinh ngay t th i ph thông bi t đ c vai trò c ng nh t m quan tr ng c a v n trí

tu nh m đ nh h ng cho các em phát huy nh ng kh n ng t duy sáng t o, n ng l c

ti m n trong chính b n thân mình

Nh n th c đúng đ n và đ y đ v ngu n nhân l c, xem ngu n nhân l c là tài

s n đ các c quan đ n v có đ c nh ng chính sách s d ng và b o v tài s n c a

mình m t cách hi u qu nh t; xem ngu n nhân l c là ngu n v n, đ các đ n v đ nh

h ng đ u t cho ngu n v n sinh sôi và phát tri n

Con ng i là đ ng l c quan tr ng nh t trong vi c phát tri n, nh ng đ ng th i

s phát tri n đó chính là đ ph c v l i cho con ng i, mà nhu c u c a con ng i thì ngày m t nâng cao và không có gi i h n, chính do nhu c u này là ti n đ , t o ra

đ ng l c cho s phát tri n liên t c, không ng ng

Phát tri n kinh t - xã h i là nh m m c tiêu ph c v con ng i, làm cho cu c

s ng con ng i ngày càng t t h n, xã h i ngày càng v n minh Con ng i là l c

l ng tiêu dùng c a c i v t ch t và tinh th n c a xã h i, nó th hi n rõ nét nh t m i quan h gi a s n xu t và tiêu dùng M c dù m c đ phát tri n c a s n xu t quy t

đ nh m c đ tiêu dùng, song nhu c u tiêu dùng c a con ng i l i tác đ ng m nh m

t i s n xu t, đ nh h ng phát tri n s n xu t thông qua quan h cung c u hàng hoá trên th tr ng Nhu c u con ng i vô cùng phong phú, đa d ng và th ng xuyên

t ng lên, bao g m nhu c u v t ch t, nhu c u tinh th n, v s l ng và ch ng lo i hàng hoá càng ngày càng phong phú và đa d ng, đi u đó tác đ ng t i quá trình phát tri n kinh t xã h i

Con ng i không ch là m c tiêu, đ ng l c c a s phát tri n, th hi n m c đ

ch ng t nhiên, b t thiên nhiên ph c v cho con ng i, mà còn t o ra nh ng đi u

ki n đ hoàn thi n chính b n thân con ng i

N u xem xét đ i góc đ phát tri n b n v ng, bao g m t ng tr ng kinh t , an toàn xã h i và b o v môi tr ng, thì phát tri n ngu n v n con ng i, v n nhân l c là ngu n l c, là m c tiêu cu i cùng, là đ nh cao c a quá trình phát tri n m i qu c gia

Nh v y, t m quan tr ng c a ngu n nhân l c không ch d ng l i nh n th c lý

lu n, t duy c a nhà lãnh đ o, các nhà ho ch đ nh chính sách, mà luôn đ c kh ng

đ nh trong cu c s ng sinh đ ng Ngu n l c con ng i, đ c bi t ngu n nhân l c ch t

l ng cao, luôn là ngu n l c to l n c a s phát tri n kinh t - xã h i, là y u t quan

tr ng nh t, quy t đ nh nh t c a l c l ng s n xu t, c a n n kinh t , c a xã h i c ng

nh c a vi c s d ng các ti n b khoa h c, công ngh m i vào quy trình s n xu t – và

vì v y, nó là m t trong nh ng y u t quy t đ nh nh t c a t ng tr ng kinh t

2.2.4 Vai trò c a ngu n nhân l c trong vi c phát tri n kinh t

Các lý thuy t t ng tr ng kinh t g n đây đã ch ra r ng, m t n n kinh t mu n

t ng tr ng nhanh m c cao và b n v ng ph i đ c d a trên ít nh t ba thành ph n

c b n chính là: áp d ng khoa h c - công ngh m i; phát tri n h t ng c s và nâng cao ch t l ng ngu n nhân l c Trong đó, y u t c ng là đ ng l c quan tr ng nh t

c a s t ng tr ng kinh t b n v ng chính là ngu n l c con ng i, đ c bi t ngu n

nhân l c ch t l ng cao, t c là nh ng nhân l c đ c đ u t phát tri n, t o l p k

n ng, ki n th c, tay ngh , kinh nghi m, n ng l c sáng t o đ tr thành “ngu n v n con ng i, v n nhân l c” i u đó hoàn toàn đúng b i l :

- Th nh t: trong 5 nhóm ngu n l c đ phát tri n thì kh n ng phát tri n trí tu con ng i là vô h n, trong khi các ngu n l c khác l i có h n Tài nguyên thiên nhiên

có đa d ng phong phú đ n đâu đi n a thì sau quá trình khai thác, s d ng c ng s đ n lúc b c n ki t V n có nhi u đ n bao nhiêu, thì c ng b gi i h n m t s l ng nh t

đ nh và c ng khó đáp ng đ nhu c u phát tri n vô h n c a con ng i Công ngh có

hi n đ i đ n đâu đi n a, thì c ng s b l c h u v i th i gian Duy ch có trí tu con

ng i là phát tri n mãi v i th i gian

- Th hai: con ng i là ch th sáng t o ra khoa h c, công ngh k thu t Thông qua quá trình lao đ ng c a mình, con ng i đã t o ra khoa h c, công ngh , k thu t

đ ph c v l i ích c a con ng i Vì th , trong t ng th i k , trí tu con ng i phát tri n t i đâu s t o ra trình đ công ngh k thu t đ n đó

- Th ba: các ngu n l c khác không th t phát huy đ c tác d ng n u không có

s tác đ ng c a con ng i V n, tài nguyên thiên nhiên, khoa h c, k thu t, công ngh có tiên ti n đ n đâu đi n a, nh ng n u không có con ng i thì các ngu n l c đó

c ng ch là ngu n l c đ n thu n, nh ng v t ch t vô tri vô giác, không h có giá tr gì trong s phát tri n Nh ng m t khi các ngu n l c đó thông qua bàn tay, kh i óc con

ng i, thì các ngu n l c đó tr nên sinh đ ng, đóng góp ph n l n vào quá trình phát tri n xã h i

ho ch

Trong quá trình phát tri n c a th gi i, đã cho ta th y có nhi u n c tài nguyên thiên nhiên b h n ch nh Nh t b n, Singiapore, Hàn Qu c, …, nh ng n u đ t n c đó

có đ c thiên tài trong vi c ho ch đ nh, ki m tra và th c hi n k ho ch đúng đ n thì đ t

n c đó s có đ c s phát tri n v t b c Ho c ngay trong n c, r t nhi u t nh, thành

ph không h có đ c ngu n tài nguyên thiên nhiên d i dào nh ng phát tri n m nh v

v n hoá, giáo d c thì đó s phát tri n

Nh v y, có đ c ngu n nhân l c ch t l ng đã khó, nh ng vi c đi u ph i, s

d ng ngu n nhân l c đó đ đ t đ c m c tiêu c a t ch c càng khó h n, nó đòi h i

ng i lãnh đ o ph i là ng i bi t cách s d ng ng i tài, ph i bi t khai thác ngu n nhân l c và ph i h p s ho t đ ng c a con ng i trong ho t đ ng c a mình Y u t

h n ch trong h u h t m i tr ng h p làm vi c kém hi u qu chính là s thi u th n

v ch t l ng và s c m nh c a nhà qu n tr không bi t cách khai thác ngu n nhân

l c Qu n tr ngu n nhân l c là m t ch c n ng c b n c a quá trình qu n tr , b i con

ng i bao gi c ng là y u t quan tr ng nh t đ i v i m t t ch c

Th c hi n qu n tr hi u qu theo quan ni m xem con ng i là ngu n tài s n, là ngu n v n quý báu c a t ch c, s thúc đ y làm cho con ng i đ c tho mãn, nhân viên đ c đ u t tho đáng đ phát tri n các n ng l c riêng nh m tho mãn các nhu c u cá nhân, đ ng th i t o ra hi u qu làm vi c cao và s d ng t i đa các

k n ng c a nhân viên trong vi c đi u hành, đ i m i t ch c T đó thúc đ y t

ch c đ t đ c n ng su t lao đ ng cao thông qua vi c khách hàng đ c tho mãn t t

nh t và t t y u làm t ng tính sinh l i dài h n cho t ch c

2.3 Q uan ni m v qu n tr ngu n nhân l c

Các quan ni m v qu n tr ngu n nhân l c là nh ng t t ng, quan đi m c a

ng i ch doanh nghi p – c p lãnh đ o cao nh t, v cách th c qu n lý con ng i

trong t ch c, trong doanh nghi p Nó có tác d ng tr c ti p đ n hi u qu , tinh th n

và thái đ làm vi c c a m i ng i trong t ch c, t đó tác đ ng s phát tri n c a t

ch c

Qu n tr ngu n nhân l c đã tr i qua nhi u giai đo n phát tri n n nay, qu n tr ngu n nhân l c trong ph m vi c a các t ch c, doanh nghi p đã có nhi u thay đ i theo h ng m r ng các quan h v i con ng i, Nhìn l i l ch s hình thành và phát tri n qu n tr ngu n nhân l c, ta th y 3 cách ti p c n này t ng ng v i 3 quan

ni m chính nh sau:

Vào cu i th k th XIX, trên th gi i ch a áp d ng đ nh m c lao đ ng trên c

s khoa h c, t t c các nhân viên đ u đ c coi là có n ng l c làm vi c nh nhau Trong khi gi i ch doanh nghi p mong mu n gia t ng t i đa l i nhu n b ng cách kéo dài th i gian lao đ ng, t ng công su t máy móc, t ng c ng đ lao đ ng c a công nhân, “v t ki t m hôi s c l c c a ng i lao đ ng” Do đó, trong các xí nghi p công nghi p, nhân viên không mu n nâng cao n ng su t lao đ ng vì s gi i ch doanh nghi p ti p t c nâng cao đ nh m c Ng i ch thuê lao đ ng và các đ c công ph i s

d ng các bi n pháp ki m tra, giám sát ch t ch và đe do đu i vi c nhân viên nh m thúc ép nhân viên làm vi c t t h n Lúc đó, các bi n pháp này đ c xem là h u hi u

đ qu n tr nhân viên T đó xu t hi n quan ni m xem b n ch t con ng i không

mu n làm vi c, ng i lao đ ng ch quan tâm nhi u đ n cái h ki m đ c ch không

ph i là công vi c

Phong trào qu n tr trên c s khoa h c do Frederich Taylor kh i x ng, và

đ c nhi u nhà khoa h c khác n ng nhi t k t c, tích c c phát tri n nh Gilbreth,

H Fayol, Gantt, … đã m đ ng cho vi c nghiên c u h p lý hoá ph ng pháp làm

vi c, xây d ng đ nh m c lao đ ng khoa h c và c i ti n cách th c t ch c, qu n lý xí nghi p, các đ c công không c n ph i giám sát nhân công ch t ch , mà công nhân

v n ph i làm vi c c t l c m i đáp ng yêu c u c a ch H th ng t ch c c a Taylor

n i ti ng v i m t s nguyên t c sau:

- Chia nh quá trình s n xu t thành các b c công vi c, các thao tác, chuy n

đ ng và ti n hành lo i b các đ ng tác, các chuy n đ ng th a

- Xác đ nh nhi m v , đ nh m c c th và ti n hành luy n t p cho công nhân v

ph ng pháp, thao tác h p lý thông qua b m gi , ch p nh ngày làm vi c Công nhân

c n thi t ph i bi t không nh ng c n ph i làm gì mà còn c n ph i làm nh th nào cho

xu t Công nhân trong h th ng c a Taylor không c n có trình đ v n hoá, k thu t cao

và không có c h i tham gia vào quá trình qu n tr xí nghi p hay đánh giá các đ c công

T gi a nh ng n m 1930, phong trào qu n tr trên c s khoa h c đ c thay

th b ng phong trào qu n tr các m i quan h con ng i Hai c s n n t ng c a phong trào qu n tr các m i quan h con ng i là k t qu thành công c a các thí nghi m Hawthorne và s phát tri n c a phong trào công đoàn

Nghiên c u Hawthorne do Elton Mayo và F.J Roethisberger kh i đ u n m 1924

và kéo dài nhi u n m nh m nghiên c u các nh h ng c a đi u ki n v sinh lao đ ng

nh ánh sáng n i làm vi c, đ dài th i gian làm vi c, chu k làm vi c và ngh ng i; các

nh h ng c a nhóm lên các cá nhân; phong cách lãnh đ o và s tho i mái c a công nhân t i n i làm vi c đ i v i n ng su t lao đ ng K t qu cho th y không ch có các thi t k m u công vi c, cách tr l ng, th ng mà c các y u t tâm sinh lý c ng nh

h ng đ n n ng su t lao đ ng Các y u t c a đi u ki n môi tr ng làm vi c nh quan

h nhóm, phong cách lãnh đ o, … đã tác đ ng m nh m đ n tình c m, nhi t tình c a

ng i lao đ ng và là ngu n g c nâng cao hi u qu làm vi c Chính k t qu này đã d n

đ n s áp d ng r ng rãi các ph ng pháp, k thu t nghiên c u khoa h c hành vi đ i x trong công nghi p

ng th i, n m 1935 đ o lu t Wagner ra đ i M cho phép công nhân có quy n

t ch c và th ng th o t p th v các v n đ v l ng b ng và các đi u ki n lao đ ng khác o lu t này giúp cho các t ch c công đoàn phát tri n m nh và bu c ng i s

d ng lao đ ng ph i quan tâm h n đ n đi u ki n làm vi c và các ch ng trình phúc

l i cho công nhân

Quan ni m này đ cao các qui lu t chi ph i thái đ c x c a con ng i trong quá trình làm vi c, ng i qu n lý ph i t o ra m t b u không khí t , đ i, dân ch ,

l ng nghe ý ki n ng i lao đ ng Quan ni m này có m t s nguyên t c sau:

- Phân quy n, trách nhi m cho c p d i;

- Cho nhân viên tham gia, đóng góp vào công vi c chung;

- cao vai trò đ ng viên c a ng i qu n lý;

- Xây d ng các m i quan h d a trên lòng tin h n là d a vào quy n l c;

- Phát tri n tinh th n trách nhi m, t ki m tra;

- T o ra s g n bó, đ ng c m gi a con ng i;

- ào t o nhà qu n lý thành các nhà tâm lý h c lao đ ng, gi i đ ng viên, xây

d ng các m i quan h con ng i

Phong trào các m i quan h con ng i đã góp ph n c i thi n môi tr ng làm

vi c nh ng l i ch đ t đ c k t qu r t h n ch trong vi c nâng cao n ng su t lao

đ ng và s tho mãn trong công vi c c a công nhân Nh c đi m c a ph ng pháp này là:

- n gi n hoá khái ni m v hành vi c a con ng i trong t ch c

- Không quan tâm đ n s khác bi t c a các cá nhân Nhân viên có th có các

đ ng c kích thích khác nhau và tr ng thái vui v c a h n i làm vi c có th nh

h ng ít ho c th m chí không nh h ng đ n n ng su t lao đ ng

- Quan h con ng i ch là m t trong nh ng y u t có th kích thích nhân viên nâng cao n ng su t lao đ ng, hi u qu làm vi c Nó không th thay th cho các y u t khác đ c

2.3.3 Con ng i – ngu n l c c t lõi c a t ch c

T cu i nh ng n m 1970, v n đ c nh tranh gay g t trên th tr ng cùng v i

s chuy n đ i t quá trình s n xu t công nghi p theo l i truy n th ng sang quá trình

s n xu t theo công ngh k thu t hi n đ i, nh ng bi n đ i trong c c u ngh nghi p,

vi c làm và nhu c u ngày càng nâng cao c a nhân viên đã t o ra cách ti p c n m i

v qu n tr con ng i trong m t t ch c, doanh nghi p V n đ qu n tr con ng i trong t ch c, doanh nghi p không còn đ n thu n ch là v n đ qu n tr hành chính nhân viên Nhi m v qu n tr con ng i là c a t t c các qu n tr gia, không còn

đ n thu n c a tr ng phòng nhân s hay t ch c cán b nh tr c đây Vi c c n thi t ph i đ t đúng ng i cho đúng vi c là ph ng ti n quan tr ng nh m ph i h p

th c ti n qu n tr con ng i v i m c tiêu phát tri n c a t ch c, doanh nghi p

Quan ni m này cho r ng, b n ch t con ng i không ph i là không mu n làm

vi c, h mu n đóng góp ph n th c hi n m c tiêu, h có n ng l c đ c l p, và sáng t o

Ng i qu n lý ph i bi t đ ng viên, khuy n khích đ h đem h t kh n ng tham gia

gi i quy t công vi c Cho h quy n đ c l p, t ki m soát và bi t tôn tr ng h , h s phát huy h t ti m n ng b n thân đ c ng hi n cho đ n v Quan đi m ch đ o đây là: con ng i không còn đ n thu n ch là m t y u t c a quá trình s n xu t kinh doanh mà là m t ngu n tài s n quý báu c a t ch c, doanh nghi p, các doanh nghi p chuy n t tình tr ng “ti t ki m chi phí lao đ ng đ gi m giá thành” sang “đ u t vào ngu n nhân l c đ có l i th c nh tranh cao h n, có l i nhu n cao h n và hi u qu cao h n” Quan ni m này đ c đ i di n b i Maichael Porter, Alvin Toffler, Heidi Toffer, … v i nguyên t c:

- Nhân viên c n đ c đ u t tho đáng đ phát tri n các n ng l c riêng nh m tho mãn các nhu c u cá nhân, đ ng th i t o ra n ng su t lao đ ng, hi u qu làm

vi c cao và đóng góp t t nh t cho t ch c

- Các chính sách ch ng trình và th c ti n qu n tr c n đ c thi t l p và th c

hi n sao cho có th tho mãn c nhu c u v t ch t l n tinh th n c a nhân viên

- Môi tr ng làm vi c c n đ c thi t l p sao cho có th kích thích nhân viên phát tri n và s d ng t i đa các k n ng c a mình

- Các ch c n ng nhân s c n đ c th c hi n ph i h p và là m t b ph n quan

tr ng trong chi n l c kinh doanh c a doanh nghi p

- Coi doanh nghi p nhi u ng i là h th ng m , c n luôn thích ng v i môi

tr ng bên ngoài Qu n lý c n m m d o, uy n chuy n đ thích ng v i môi tr ng xung quanh luôn phát tri n, thay đ i

+ Phát tri n t t ng qu n lý tâm lý – xã h i h c lên m t m c cao h n

+ ánh giá con ng i cao h n r t nhi u so v i tr ng phái c đi n, đ c bi t cho r ng con ng i có kh n ng c n tìm cách khai thác, huy đ ng vào s n xu t

+ Con ng i là h th ng m , ph c t p, và đ c l p, c n th y rõ v n đ này khi

qu n lý con ng i

+ Mu n tho mãn con ng i trong lao đ ng, cu c s ng c n có nhi u đi u ki n

N m v ng quá trình phát tri n v các quan ni m qu n tr ngu n nhân l c t

x a cho đ n nay, cho ta th y đ c t m quan tr ng c a con ng i c bi t trong giai đo n hi n nay, con ng i th ng s ng và làm vi c trong các t ch c, đ t ch c phát huy đ c hi u qu c n ph i có s ph i h p l i v i nhau, hi u bi t đ c nh ng nhu c u c b n và nh ng m i quan h gi a con ng i trong m t t ch c Xem tr ng

và t o đi u ki n đ ngu n nhân l c trong m t t ch c phát tri n là xu th hi n đ i, không th xem con ng i nh là m t công c ch đ s d ng cho m t công vi c c

Nghiên c u thuy t đ ng c thúc đ y và hành vi là v n đ h t s c c n thi t đ

hi u b n ch t con ng i nh m nâng cao hi u qu s d ng lao đ ng Nh n th c đ c

t m quan tr ng c a y u t con ng i trong các t ch c, chúng ta c n ph i hi u v

m t lý thuy t có th giúp các nhà qu n tr doanh nghi p có th hi u đ c hành vi con ng i, nh m hi u đ c nguyên nhân d n đ n hành vi mà còn d đoán đ c

nh ng thay đ i và kh ng ch hành vi tác đ ng x u đ n ho t đ ng c a doanh nghi p

làm vi c d đoán hành vi, các nhà qu n tr ph i bi t đ ng c ho c nhu c u nào

s d n đ n m t hành đ ng nh t đ nh t i m t th i đi m nh t đ nh

2.4.1.2 ng c th c đ y

Con ng i không ch khác nhau v kh n ng hành đ ng, mà còn khác nhau v

ý chí hành đ ng ho c s thúc đ y S thúc đ y ph thu c nhi u vào s c m nh c a

đ ng c ng c đôi khi đ c xác đ nh nh là nhu c u, ý mu n, ngh l c ho c s thúc đ y c a cá nhân ng c h ng t i m c đích, mà m c đích có th là ý th c

ho c ch trong ti m th c

ng c là nguyên nhân d n đ n hành vi, chúng th c t nh và duy trì hành

đ ng, đ nh h ng hành vi chung c a cá nhân Th c ch t các đ ng c ho c nhu c u

là nh ng y u t chính c a hành đ ng ng c và nhu c u có th thay th nhau Nhu c u trong tr ng h p này không liên quan đ n s kh n c p ho c b t k m t s mong mu n c p thi t nào v m t cái gì đó Nó ch có ngh a m t cái gì đó trong m t

th ng t o ra m t môi tr ng có nh ng m c đích thích h p (tác nhân kích thích) đ tho mãn nhu c u M c đích là m t tr ng thái mong mu n c a cá nhân hay t ch c

Các hành đ ng xu t hi n do nhu c u m nh, có th phân chia làm hai lo i: Hành đ ng h ng đích và hành đ ng th c hi n m c đích Nh ng khái ni m này r t quan tr ng đ i v i nhà qu n tr nhân s vì nó nh h ng đ n vi c nghiên c u hành

vi c a con ng i

Hành đ ng h ng đích: Là hành vi đ c h ng vào vi c đ t t i m c đích N u nhu c u có c ng đ m nh nh t t i m t th i đi m là đói, các hành đ ng nh tìm ch

đ n, mua th c n, hay chu n b đ n s đ c coi là hành đ ng h ng đích

Hành đ ng th c hi n m c đích s di n ra vì chính m c đích đó

Hành đ ng h ng đích và hành đ ng th c hi n m c đích có s khác bi t quan

tr ng nh h ng t i c ng đ nhu c u Trong hành đ ng h ng đích, c ng đ nhu

c u có xu h ng t ng khi có m t hành đ ng cho t i khi hành vi m c đích đ t đ c

ho c tan v C ng đ c a nhu c u có xu h ng ngày càng t ng khi ng i ta th c

Quá trình nh n bi t và phát tri n, nhà qu n tr không ph i luôn luôn t o ra m c đích cho công nhân mà quan tr ng là t o ra môi tr ng thu n l i cho c p d i có

th thi t l p đ c m c đích riêng c a h Khi con ng i tham gia vào vi c thi t l p

m c đích riêng, h s g n bó v i công vi c h n và c g ng nhi u h n đ th c hi n hành đ ng h ng đích

2.4.1.7 Tri n v ng và kh n ng s n có

Hai y u t nh h ng đ n s c m nh c a nhu c u là tri n v ng và kh n ng s n

có Tri n v ng có xu h ng nh h ng t i đ ng c ho c nhu c u, còn kh n ng s n

có nh h ng nhi u t i vi c l nh h i các m c đích, kinh nghi m c Kinh nghi m đây có th th c có ho c ng i khác truy n cho Kinh nghi m do truy n l i có t nhi u ngu n, nh t b m , t nhóm ng i cùng đ a v xã h i, t các th y cô giáo, t sách v

Trong quá trình tr ng thành, con ng i có thói quen ho c ph n ng có đi u

ki n đ i v i các tác nhân kích thích khác nhau Toàn b nh ng thói quen này quy t

đ nh tính cách c a h

Thói quen a + thói quen b+ thói quen c + + thói quen n = tính cách

Khi cá nhân b t đ u hành đ ng theo cách t ng t v i nh ng đi u ki n t ng

t , thì đó chính là tính cách c a h D a vào nó ta có th d đoán nh ng hành vi

nh t đ nh c a ng i này

Tính cách th ng d thay đ i khi tu i còn nh , càng tr nên khó thay đ i khi con ng i nhi u tu i

Qua lý thuy t đ ng c thúc đ y hành vi cho th y, con ng i luôn hành đ ng có

ch đích nh m tho mãn nhu c u c a cá nhân và lâu d n s hình thành tính cách con

ng i Nghiên c u hành vi, đ ng c , nhu c u c a nhân viên là c s đ nhà qu n tr

đ a ra các bi n pháp kích thích nhân viên làm vi c, g n bó v i doanh nghi p

2.4.2 Lý thuy t th b c nhu c u (Hierarchy of Needs Theory) c a Abraham Maslow

Nhà tâm lý h c Abraham Harold Maslow (1908-1970) đ c xem nh m t trong nh ng ng i tiên phong trong tr ng phái Tâm lý h c nhân v n (humanistic psychology), tr ng phái này đ c xem là th l c th 3 (the Third Force) khi th

gi i lúc y đang bi t đ n 2 tr ng phái tâm lý chính: Phân tâm h c (Psychoanalysis)

và Ch ngh a hành vi (Behaviorism)

N m 1943, ông đã phát tri n m t trong các lý thuy t mà t m nh h ng c a nó

đ c th a nh n r ng rãi và đ c s d ng trong nhi u l nh v c khác nhau, bao g m

c l nh v c giáo d c ó là lý thuy t v Thang b c nhu c u (Hierarchy of Needs)

c a con ng i Trong lý thuy t này, ông s p x p các nhu c u c a con ng i theo

m t h th ng tr t t c p b c, trong đó, các nhu c u m c đ cao h n mu n xu t

hi n thì các nhu c u m c đ th p h n ph i đ c th a mãn tr c

H th ng c p b c nhu c u c a Maslow th ng đ c th hi n d i d ng m t hình kim t tháp, các nhu c u b c th p thì càng x p phía d i

Nhu c u

T hoàn thi n Nhu c u b c cao

Nhu c u đ c tôn tr ng Nhu c u xã h i

Nhu c u an toàn Nhu c u b c th p

Nhu c u c b n

Hình 2.1 H th ng thang th b c nhu c u c a Maslow

2.5.2.1 Nhu c u c b n (basic needs):

Nhu c u này còn đ c g i là nhu c u c a c th (body needs) ho c nhu c u sinh lý (physiological needs), bao g m các nhu c u c b n c a con ng i nh n,

u ng, ng , không khí đ th , tình d c, các nhu c u làm cho con ng i tho i mái,…

ây là nh ng nhu c u c b n và m nh nh t c a con ng i Trong hình kim t tháp, chúng ta th y nh ng nhu c u này đ c x p vào b c th p nh t: b c c b n nh t

Maslow cho r ng, nh ng nhu c u m c đ cao h n s không xu t hi n tr khi

nh ng nhu c u c b n này đ c th a mãn và nh ng nhu c u c b n này s ch ng ,

h i thúc, gi c giã m t ng i hành đ ng khi nhu c u c b n này ch a đ t đ c

S ph n đ i c a công nhân, nhân viên khi đ ng l ng không đ nuôi s ng h

c ng th hi n vi c đáp ng các yêu c u c b n c n ph i đ c th c hi n u tiên

2.5.2 2 Nhu c u v an toàn, an ninh (safety, security needs):

Khi con ng i đã đ c đáp ng các nhu c u c b n, t c các nhu c u này không còn đi u khi n suy ngh và hành đ ng c a h n a, h s c n gì ti p theo? Khi

đó các nhu c u v an toàn, an ninh s b t đ u đ c kích ho t Nhu c u an toàn và an ninh này th hi n trong c th ch t l n tinh th n

Con ng i mong mu n có s b o v cho s s ng còn c a mình kh i các nguy

hi m Nhu c u này s tr thành đ ng c ho t đ ng trong các tr ng h p kh n c p, nguy kh n đ n tính m ng nh chi n tranh, thiên tai, g p thú d ,…

Nhu c u này c ng th ng đ c kh ng đ nh thông qua các mong mu n v s

n đ nh trong cu c s ng, đ c s ng trong các khu ph an ninh, s ng trong xã h i có pháp lu t, có nhà c a đ ,…Nhi u ng i tìm đ n s che ch b i các ni m tin tôn giáo, tri t h c c ng là do nhu c u an toàn này, đây chính là vi c tìm ki m s an toàn

v m t tinh th n

Các ch đ b o hi m xã h i, các ch đ khi v h u, các k ho ch đ dành ti t

ki m,…c ng chính là th hi n s đáp ng nhu c u an toàn này

Thông qua vi c nghiên c u 2 c p b c nhu c u trên chúng ta có th th y nhi u

đi u thú v :

- Mu n kìm hãm hay ch n đ ng s phát tri n c a m t ng i nào đó, cách c

b n nh t là t n công vào các nhu c u b c th p c a h Nhi u ng i làm vi c ch u

đ ng các đòi h i vô lý, các b t công, vì h s b m t vi c làm, không có ti n nuôi

b n thân và gia đình, h mu n đ c yên thân

- Mu n m t ng i phát tri n m c đ cao thì ph i đáp ng các nhu c u b c

th p c a h tr c: đ ng l ng t t, ch đ đãi ng h p lý, nhà c a n đ nh,…

- M t đ a tr đói khát cùng c c thì không th h c t t, m t đ a tr b stress thì không th h c hành, m t đ a tr b s hãi, b đe d a thì càng không th h c Lúc này, các nhu c u c b n, an toàn, an ninh đ c kích ho t và nó chi m quy n u tiên

so v i các nhu c u h c hành Các nghiên c u v não b cho th y, trong các tr ng

h p b s hãi, b đe do v m t tinh th n và th xác, não ng i ti t ra các hóa ch t

ng n c n các quá trình suy ngh , h c t p

2.5.2.3 Nhu c u v xã h i (social needs):

Nhu c u này còn đ c g i là nhu c u mong mu n thu c v m t b ph n, m t

t ch c nào đó (belonging needs) ho c nhu c u v tình c m, tình th ng (needs of love) Nhu c u này th hi n qua quá trình giao ti p nh vi c tìm ki m, k t b n, tìm

ng i yêu, l p gia đình, tham gia m t c ng đ ng nào đó, đi làm vi c, đi ch i picnic, tham gia các câu l c b , làm vi c nhóm, …

Nhu c u này là m t d u v t c a b n ch t s ng theo b y đàn c a loài ng i chúng ta t bu i bình minh c a nhân lo i M c dù, Maslow x p nhu c u này sau 2 nhu c u phía trên, nh ng ông nh n m nh r ng n u nhu c u này không đ c tho mãn, đáp ng, nó có th gây ra các b nh tr m tr ng v tinh th n, th n kinh Nhi u nghiên c u g n đây c ng cho th y, nh ng ng i s ng đ c thân th ng hay m c các

b nh v tiêu hóa, th n kinh, hô h p h n nh ng ng i s ng v i gia đình Chúng ta

c ng bi t rõ r ng: s cô đ n có th d dàng gi t ch t con ng i

đáp ng c p b c nhu c u th 3 này, nhi u công ty đã t ch c cho các nhân viên có các bu i c m tr i ngoài tr i, cùng ch i chung các trò ch i t p th , nhà

tr ng áp d ng các ph ng pháp làm vi c theo nhóm, các ph ng pháp gi ng d y

d a trên v n đ , các t ch c oàn, i trong nhà tr ng đ c giao trách nhi m t p

h p các em, đ nh h ng các em vào nh ng ho t đ ng b ích Các k t qu cho th y: các ho t đ ng chung, ho t đ ng ngoài tr i đem l i k t qu t t cho tinh th n và hi u

su t cho công vi c đ c nâng cao

2.5.2.4 Nhu c u v đ c tôn tr ng (esteem needs):

Nhu c u này còn đ c g i là nhu c u t tr ng (self esteem needs) vì nó th

hi n 2 c p đ : nhu c u đ c ng i khác quý m n, n tr ng thông qua các thành qu

c a b n thân, và nhu c u c m nh n, quý tr ng chính b n thân, danh ti ng c a mình,

có lòng t tr ng, s t tin vào kh n ng c a b n thân S đáp ng và đ t đ c nhu

c u này có th khi n cho m t đ a tr h c t p tích c c h n, m t ng i tr ng thành

c m th y t do h n

Chúng ta th ng th y trong công vi c ho c cu c s ng, khi m t ng i đ c khích l , t ng th ng v thành qu lao đ ng c a mình, h s n sàng làm vi c h ng say h n, hi u qu h n Nhu c u này đ c x p sau nhu c u “thu c v m t t ch c”, nhu c u xã h i phía trên Sau khi đã gia nh p m t t ch c, m t đ i nhóm, chúng ta luôn mu n đ c m i ng i trong nhóm n tr ng, quý m n đ c m th y mình có “v trí” trong nhóm đó

B n ch t tâm lý con ng i ai c ng mu n đ c tôn tr ng, ch m đ n lòng t

tr ng là ch m đ n đi u sâu và đau nh t, là đi m t huy t nh t c a con ng i (cho dù

Maslow mô t nhu c u này nh sau: “self-actualization as a person's need to be and do that which the person was “born to do”” (nhu c u c a m t cá nhân mong

mu n đ c là chính mình, đ c làm nh ng cái mà mình “sinh ra đ làm”) Nói m t cách đ n gi n h n, đây chính là nhu c u đ c s d ng h t kh n ng, ti m n ng c a mình đ t kh ng đ nh mình, đ làm vi c, đ t các thành qu trong xã h i

Chúng ta có th th y nhi u ng i xung quanh mình, khi đã đi đ n đo n cu i

c a s nghi p thì l i luôn h i ti c vì mình đã không đ c làm vi c đúng nh kh

n ng, mong c c a mình Ho c có nhi u tr ng h p, m t ng i đang gi m t v trí

l ng cao trong m t công ty, l i v n d t áo ra đi vì mu n th c hi n các công vi c

mà mình mong mu n, cái công vi c mà Maslow đã nói “born to do” ó chính là

vi c đi tìm ki m các cách th c mà n ng l c, trí tu , kh n ng c a mình đ c phát huy và mình c m th y hài lòng v nó

Tóm l i, thông qua lý thuy t v Thang b c nhu c u đ c đ x ng b i nhà tâm

lý h c Abraham Maslow, m i ng i trong chúng ta có th rút ra nhi u đi u thú v

v nh ng nhu c u, giá tr trong cu c s ng, tìm hi u các khó kh n mà ng i lao đ ng đang ph i đ i phó C ng gi ng nh bao lý thuy t khác, lý thuy t này d nhiên không

ph i là m t s tuy t đ i hóa và toàn v n, nó c ng nh n đ c nhi u ý ki n trái ng c

và ph n bác Tuy nhiên, nghiên c u lý thuy t này s giúp cho nhà qu n tr nh n

th c đ c các nhu c u nào c n ph i đáp ng và kích thích ng i lao đ ng đ t đó

tr thành đ ng c thúc đ y hành đ ng vì l i ích chung cho đ n v

V n d ng lý thuy t v thang b c nhu c u c a Abraham Maslow vào th c ti n

c n có s phán đoán và nh n xét chính xác th b c nhu c u mà đ i t ng đang có,

đ t đó nhà qu n tr đ t ra m c tiêu cao h n, làm cho đ i t ng c n ph i n l c đ

đ t đ c m c tiêu chung c a đ n v

2.4.3 Lý thuy t ERG (Existence–Relatedness–Growth) c a Clayton Alderfer

- T ng t nh lý thuy t nhu c u th c b c c a Abraham Maslow, lý thuy t ERG c a Clayton Alderfer đ a ra 3 ki u nhu c u khác, đó là:

+ Nhu c u t n t i (Existence needs): c v ng kh e m nh v thân xác và tinh

- Các n i dung c b n c a lý thuy t ERG:

+ Khi m t nhu c u cao h n không th đ c th a mãn (frustration) thì m t nhu

c u b c th p h n s n sàng đ ph c h i (regression)

+ Lý thuy t ERG cho r ng: t i cùng m t th i đi m có th có nhi u nhu c u nh

h ng đ n s đ ng viên

- Nh n xét lý thuy t ERG:

+ Các b ng ch ng nghiên c u đã h tr lý thuy t ERG

+ Hi u ng frustration-regression d ng nh có đóng góp giá tr vào hi u bi t

c a con ng i v s đ ng viên

+ Lý thuy t ERG gi i thích đ c t i sao các nhân viên tìm ki m m c l ng cao h n và đi u ki n làm vi c t t h n ngay c khi nh ng đi u ki n này là phù h p

v i các tiêu chu n c a th tr ng lao đ ng B i vì lúc này các nhân viên không c m

th y th a mãn v i nhu c u giao ti p và nhu c u t ng tr ng Tuy nhiên, m t khi nhu

c u cao h n không đ c tho mãn, thì ng i ta c ng s b ng lòng v i các nhu c u

có m c tho mãn th p h n

Lý thuy t ERG cùng nghiên c u v nhu c u c a con ng i, nó khác h n lý thuy t v th b c nhu c u c a Abraham Maslow, nh ng không mâu thu n mà b sung v lý thuy t v s đa d ng h n c a con ng i

2.4.4 Kích thích l i ích v t ch t và phi v t ch t

2.4.4.1 Kích thích l i ích v t ch t

Theo V.P Camankin (nhà kinh t h c ng i Nga) đã nói: “Nhu c u kinh t là khái ni m ban đ u đ nghiên c u l i ích kinh t ” Và theo ông, “nhu c u kinh t là hình th c kinh t - xã h i c a các nhu c u v hi n v t”

Nhu c u n y sinh tr c h t là do tác đ ng c a các đi u ki n bên ngoài, m t khác s n y sinh nhu c u còn ph thu c vào đ c đi m riêng c a t ng ch th , trong

đó hoàn c nh bên ngoài đóng vai trò quan tr ng và trong ph n l n các tr ng h p là quy t đ nh Ch th có nhi u nhu c u, nh ng không phái b t c nhu c u nào c ng

L i ích kinh t g n li n v i nhu c u kinh t - vi c xem xét l i ích kinh t c a

ch th kinh t c n chú ý đ n nhu c u kinh t c a ch th kinh t đó, và c n t o đi u

ki n cho ch th đó th c hi n nhu c u kinh t c a mình

L i ích kinh t , m t ph m trù kinh t khách quan ph n ánh quan h s n xu t

gi a ng i v i ng i trong m t ph ng th c s n xu t nh t đ nh V m t b n ch t,

l i ích kinh t ph n ánh quan h gi a các s v t và hi n t ng bên ngoài v i nhu

c u c a ch th , còn v n i dung l i ích kinh t là cái tho mãn nhu c u kinh t , đáp

ng l i nhu c u kinh t

L i ích kinh t bao gi c ng mang tính ch th , không có l i ích chung chung,

mà l i ích kinh t th ng g n li n v i m t ch th nh t đ nh và ph thu c vào đ a v kinh t - xã h i c a ch th , ph thu c vào b n ch t quan h s n xu t và trình đ phát tri n c a l c l ng s n xu t trong m t ph ng th c s n xu t nh t đ nh Cái quy t đ nh đ a v kinh t c a ch th ph n l n l i ph thu c vào quan h mà m i

ch th kinh t chi ph i trong h th ng quan h s n xu t nh t đ nh

Trong m i ph ng th c s n xu t nh t đ nh, các l i ích kinh t c ng nh các quan h kinh t đ u có tính đa d ng và đ c thù Không có l i ích kinh t không ngoài các quan h kinh t , c ng nh không có các quan h kinh t ngoài các l i ích kinh t L i ích kinh t và quan h kinh t không tách r i nhau Các quan h kinh t

t o ra và hình thành nên nh ng l i ích kinh t , còn các l i ích kinh t bi u hi n và thúc đ y các quan h kinh t đó, nh ng quan h kinh t quy t đ nh l i ích kinh t

hi n m t t l kinh t nh t đ nh và m t l ng c a l i ích kinh t đ c qui đ nh b i

m t ch t c a nó N i dung m t ch t c a l i ích kinh t l i đ c quy t đ nh b i h

th ng các quan h s n xu t V trí c a các ch th kinh t trong h th ng các quan

h kinh t là cái quy t đ nh xem nh ng l i ích kinh t c a ch th nh m tái s n xu t

đ n gi n hay m r ng

Nh v y, tính ch t đ ng l c c a nhu c u nói chung, nhu c u kinh t nói riêng

đ c th c hi n không ph i tr c ti p mà thông qua l i ích kinh t , còn l i ích là khâu

tr c ti p trong vi c làm hình thành nên đ ng c t t ng thúc đ y ch th hành

đ ng Vì v y, l i ích nói chung, l i ích kinh t nói riêng m i th c s là đ ng l c bên trong m nh m nh t thúc đ y con ng i hành đ ng nh m đ t đ c m c đích là tho mãn nhu c u c a mình

2.4.4.2 Kích thích l i ích phi v t ch t

L i ích v t ch t gi vai trò đ c bi t quan tr ng trong vi c kích thích ng i lao

đ ng hành đ ng nh đã v a phân tích trên Tuy nhiên, các kích thích v l i ích phi v t ch t c ng có vai trò r t l n, đôi khi thay th các kích thích v t ch t, làm c

s cho các quy t đ nh hành đ ng, nh m tho mãn các nhu c u và đ ng c ngày càng cao c a ng i lao đ ng

Qua thuy t Lý thuy t th b c nhu c u (Hierarchy of Needs Theory) c a Abraham Maslow, Lý thuy t ERG c a Clayton Alderfer và hình thái s phát tri n

c a các quan ni m v qu n tr nhân s đã nêu trên cho th y, y u t tinh th n – phi

v t ch t ngày càng có vai trò quy t đ nh h n đ i v i đ i s ng xã h i

Khái ni m kích thích phi v t ch t hay tinh th n đây đ c xác đ nh là nh ng

s tác đ ng c a các nhân t tinh th n xã h i t i quá trình khai thác m i ngu n l c

và ti m n ng cho s phát tri n

Ng i lao đ ng c n có ni m vui trong lao đ ng, đ c kính tr ng và đ c ghi

nh n thành qu lao đ ng L i ích kinh t càng cao thì đòi h i v l i ích tinh th n càng cao t ng ng Kích thích v tinh th n có tác d ng nâng cao tính t giác và sáng t o trong m i ho t đ ng s n xu t kinh doanh

2.4.4.3 M t s hình th c c th c a kinh thích v t ch t và phi v t ch t

Trong th c t c a xã h i, vi c áp d ng các hình th c c th trong vi c kích thích v t ch t, phi c t ch t đ c bi u hi n qua d ng l ng b ng và đãi ng

Theo R Wayne Mondy và Robert M Noe, thì c c u l ng b ng và đãi ng bao g m 2 ph n chính: Ph n thu nh p tài chính và thu nh p phi tài chính, c th nh sau:

B ng 2.2: C c u c a ti n l ng, ti n công và đãi ng

Thu nh p tài chính Thu nh p phi tài chính

Tr c ti p Gián ti p B n thân công vi c Môi tr ng làm vi c

- Ph n tài chính: Bao g m hai m t: tr c ti p và gián ti p Tài chính tr c ti p bao

g m: l ng công nh t, l ng tháng, l ng theo s n ph m, ti n hoa h ng, ti n th ng Tài chính gián ti p bao g m: ch đ b o hi m, các lo i phúc l i, ti n l ng khi v ng m t

M t đi u c n l u ý, ti n th ng ch nên xem là m t cách đ nhân viên đ c h ng

m t ph n trong thành công c a đ n v , ch không ph i là m t kho n đ khích l

- Ph n phi tài chính: c xem xét d a trên các y u t :

+ B n thân công vi c: nh nhi m v h ng thú, trách nhi m, công vi c đòi h i

m c ph n đ u, c h i đ c c p trên nh n bi t, c m giác hoàn thành công vi c, c

h i đ c th ng ti n, …

+ Khung c nh công vi c: Chính sách h p lý, đ ng nghi p h p tính, bi u t ng

đ a v phù h p, đi u ki n làm vi c tho mái, gi làm vi c uy n chuy n, ch n gi phù h p v i hoàn c nh, tu n l làm vi c d n l i, chia s công vi c, làm vi c t xa,…

Trong thu nh p tài chính, Ti n l ng tuy không ph i là đ ng c duy nh t kích thích nhân viên, nh ng n u l ng quá ít s làm gi m đ ng c m t cách m nh m

Do đó, ph n th ng v tài chính v n luôn đ c xem là ngu n đ ng viên l n nh t Trên c s n n t ng c a nhu c u, con ng i s hành đ ng h ng đ n m c đích

đ tho mãn nhu c u c a b n thân Tuy nhiên, nhu c u c a con ng i là nhi u, là vô

h n, đôi khi các nhu c u l i khác nhau trong t ng th i đi m, thâm chí mâu thu n nhau, vì v y, nhà qu n tr c n xác đ nh đúng nhu c u và kích thích các nhu c u c a con ng i phù h p v i m c tiêu và l i ích c a đ n v , làm cho nhu c u đó n i tr i

h n, thôi thúc h hành đ ng đ đáp ng nhu c u c b n thân và c a đ n v