Đánh giá thực trạng và đề xuất các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp có hiệu quả trên địa bàn huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM --- TRẦN THỊ THU HÀ ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG VÀ ĐỀ XUẤT CÁC LOẠI HÌNH SỬ DỤNG ĐẤT SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP CÓ HIỆU QUẢ TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN YÊN SƠN,

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

-

TRẦN THỊ THU HÀ

ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG VÀ ĐỀ XUẤT CÁC LOẠI HÌNH

SỬ DỤNG ĐẤT SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP CÓ HIỆU QUẢ TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN YÊN SƠN, TỈNH TUYÊN QUANG

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

-

TRẦN THỊ THU HÀ

ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG VÀ ĐỀ XUẤT CÁC LOẠI HÌNH

SỬ DỤNG ĐẤT SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP CÓ HIỆU QUẢ TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN YÊN SƠN, TỈNH TUYÊN QUANG

Chuyên ngành: Quản lí đất đai

Tôi xin cam đoan rằng số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và chƣa hề bảo vệ một học vị nào

Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã đƣợc cảm ơn và thông tin trích dẫn trong luận văn đều đƣợc chỉ rõ nguồn gốc

Thái Nguyên, ngày 10 tháng 10 năm 2014

Tác giả luận văn

Trần Thị Thu Hà

Để có được kết quả nghiên cứu này, trong thời gian học tập và thực hiện luận

văn tốt nghiệp, ngoài sự cố gắng và nỗ lực của bản thân tôi đã nhận được sự giúp đỡ

vô cùng tận tình của cơ sở đào tạo, cơ quan công tác, gia đình và bạn bè

Trước hết tôi xin chân thành cảm ơn Trường Đại học Nông Lâm, Đại học Thái

Nguyên, các thầy cô tại Phòng Quản lý Đào tạo Sau đại học, Khoa Quản lý tài

nguyên, Khoa Môi trường đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình đào tạo

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS.TS Nguyễn Thế Đặng, người thầy

đã trực tiếp hướng dẫn trong quá trình nghiên cứu, hết lòng tận tụy vì học trò

Xin trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ tạo điều kiện của Uỷ ban nhân dân huyện

Yên Sơn, Ủy ban nhân dân các xã được lựa chọn điều tra; Chi cục Bảo vệ thực vật

tỉnh; các phòng: Tài nguyên & Môi trường; Phòng Thống kê; Phòng Nông nghiệp

huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang

Cuối cùng tôi xin cảm ơn sự giúp đỡ của các đồng chí Lãnh đạo đơn vị đang

công tác, cảm ơn bạn bè và đồng nghiệp đã động viên, tạo điều kiện tốt cho tôi hoàn

thành khóa học này

Thái Nguyên, ngày 10 tháng 10 năm 2014

Tác giả luận văn

Trần Thị Thu Hà

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC CÁC BẢNG vii

DANH MỤC CÁC HÌNH ix

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu của đề tài 2

2.1 Mục tiêu tổng quát 2

2.2 Mục tiêu cụ thể của đề tài 2

3 Ý nghĩa của đề tài 2

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

1.1 Tình hình sử dụng đất nông nghiệp trên Thế giới và Việt Nam 3

1.1.1 Trên Thế giới 3

1.1.2 Tại Việt Nam 5

1.2 Nghiên cứu về hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp 7

1.2.1 Khái quát hiệu quả sử dụng đất 7

1.2.2 Nguyên tắc lựa chọn các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp 10

1.2.3 Hệ thống chỉ tiêu đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp 11

1.3 Xu hướng sử dụng đất nông nghiệp theo hướng hàng hoá 12

1.3.1 Những xu hướng phát triển nông nghiệp trên Thế giới 15

1.3.2 Phương hướng phát triển nông nghiệp Việt Nam 18

1.4 Xác định các loại hình sử dụng đất bền vững 19

1.4.1 Loại hình sử dụng đất 19

xuất nông nghiệp 20

1.5 Một số kết quả nghiên cứu đánh giá về sử dụng đất bền vững ở Việt Nam 21

Chương 2 NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 25

2.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 25

2.2 Nội dung nghiên cứu 25

2.2.1 Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế- xã hội tác động đến sử dụng đất sản xuất nông nghiệp của huyện Yên Sơn 25

2.2.2 Đánh giá hiện trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp và các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp 25

2.2.3 Đánh giá hiệu quả các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp 25

2.2.4 Lựa chọn và đề xuất loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp hiệu quả bền vững cho vùng nghiên cứu 25

2.2.5 Xác định các giải pháp phát triển các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp có triển vọng cho sản xuất nông nghiệp tại huyện Yên Sơn 25

2.3 Phương pháp nghiên cứu 25

2.3.1 Phương pháp chọn điểm nghiên cứu 25

2.3.2 Phương pháp thu thập số liệu, tài liệu 26

2.3.3 Phương pháp tổng hợp và xử lý số liệu 26

2.3.4 Phương pháp chuyên gia 26

2.3.5 Phương pháp tính hiệu quả sử dụng đất 26

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 28

3.1 Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế- xã hội tác động đến sử dụng đất sản xuất nông nghiệp của huyện Yên Sơn 28

3.1.1 Điều kiện tự nhiên 28

3.1.2 Các nguồn tài nguyên 31

3.1.4 Điều kiện kinh tế - xã hội 37

3.2 Đánh giá hiện trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp và các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp 39

3.2.1 Hiện trạng sử dụng đất 39

3.2.2 Hiện trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp 41

3.2.3 Các tiểu vùng kinh tế sinh thái của huyện Yên Sơn 41

3.2.4 Loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn huyện 44

3.3 Đánh giá hiệu quả các loại hình sử dụng đất trên đất sản xuất nông nghiệp 48

3.3.1 Đánh giá hiệu quả kinh tế của các LUT trên đất sản xuất nông nghiệp 48

3.3.2 Đánh giá hiệu quả xã hội của các LUT trên đất sản xuất nông nghiệp 54

3.3.3 Đánh giá hiệu quả môi trường của các LUT trên đất sản xuất nông nghiệp 57

3.4 Lựa chọn và đề xuất loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp hiệu quả bền vững cho vùng nghiên cứu 61

3.5 Xác định các giải pháp phát triển các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp có triển vọng cho sản xuất nông nghiệp tại huyện Yên Sơn 62

3.5.1 Giải pháp sử dụng đất 62

3.5.2 Giải pháp kỹ thuật 63

3.5.3 Giải pháp thị trường sản phẩm 63

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 64

1 Kết luận 64

2 Kiến nghị 65

TÀI LIỆU THAM KHẢO 66

CPTG Chi phí trung gian

Bảng 3.1 Tình hình chuyển dịch cơ cấu kinh tế huyện Yên Sơn 38 Bảng 3.2 Diện tích, năng suất và sản lƣợng cây trồng năm 2013 39 Bảng 3.3 Hiện trạng sử dụng đất huyện Yên Sơn năm 2013 40 Bảng 3.4 Hiện trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp huyện Yên Sơn

năm 2013 41 Bảng 3.5 Phân vùng kinh tế sinh thái theo đơn vị hành chính 43 Bảng 3.6 Các loại hình sử dụng đất chính của huyện Yên Sơn 44 Bảng 3.7 Phân cấp mức độ đánh giá hiệu quả kinh tế loại hình sử

dụng đất sản xuất nông nghiệp 48 Bảng 3.8 Hiệu quả kinh tế của các cây trồng chính ở tiểu vùng 1 49 Bảng 3.9 Hiệu quả kinh tế của các loại hình sử dụng đất chính trên đất

sản xuất nông nghiệp ở tiểu vùng 1 50 Bảng 3.10 Đánh giá hiệu quả kinh tế của các loại hình sử dụng đất

chính trên đất sản xuất nông nghiệp ở tiểu vùng 1 51 Bảng 3.11 Hiệu quả kinh tế của các cây trồng chính ở tiểu vùng 2 52 Bảng 3.12 Hiệu quả kinh tế của các loại hình sử dụng đất chính trên

đất sản xuất nông nghiệp ở tiểu vùng 2 53 Bảng 3.13 Đánh giá hiệu quả kinh tế của các loại hình sử dụng đất

chính trên đất sản xuất nông nghiệp ở tiểu vùng 2 54 Bảng 3.14 Phân cấp mức độ đánh giá hiệu quả xã hội loại hình sử

dụng đất sản xuất nông nghiệp 55 Bảng 3.15 Đánh giá hiệu quả xã hội của các loại hình sử dụng đất

chính trên đất sản xuất nông nghiệp ở tiểu vùng 1 56 Bảng 3.16 Đánh giá hiệu quả xã hội của các loại hình sử dụng đất

chính trên đất sản xuất nông nghiệp ở tiểu vùng 2 56

trình kỹ thuật 58 Bảng 3.19 Lượng thuốc bảo vệ thực vật thực tế sử dụng và khuyến cáo 59 Bảng 3.20 Đánh giá hiệu quả môi trường của các loại hình sử dụng đất

chính trên đất sản xuất nông nghiệp ở tiểu vùng 1 60 Bảng 3.21 Đánh giá hiệu quả môi trường của các loại hình sử dụng đất

chính trên đất sản xuất nông nghiệp ở tiểu vùng 2 60 Bảng 3.22 Đánh giá tổng hợp khả năng lựa chọn loại hình sử dụng đất

trên đất sản xuất nông nghiệp ở tiểu vùng 1 61 Bảng 3.23 Đánh giá tổng hợp khả năng lựa chọn loại hình sử dụng đất

trên đất sản xuất nông nghiệp ở tiểu vùng 2 62

Hình 3.1 Sơ đồ vị trí huyện Yên Sơn trong tỉnh Tuyên Quang 28

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Đất là tài sản của quốc gia, là tư liệu sản xuất chủ yếu, là đối tượng lao động đồng thời cũng là sản phẩm lao động Đất còn là vật mang của các hệ sinh thái tự nhiên và các hệ sinh thái canh tác, đất là mặt bằng để phát triển nền kinh tế quốc dân Trong lĩnh vực nông nghiệp, đất đai là tư liệu sản xuất đặc biệt đồng thời cũng là môi trường sản xuất ra lương thực, thực phẩm, là một nhân tố quan trọng của môi trường sống và nhiều trường hợp lại chi phối sự phát triển hay huỷ diệt các nhân tố khác của môi trường Vì vậy, chiến lược sử dụng đất hợp lý là một phần của chiến lược nông nghiệp sinh thái bền vững của tất cả các nước trên thế giới cũng như ở nước ta hiện nay

Do sự gia tăng dân số nhanh, nhu cầu phát triển ngày càng nhiều, con người đã khai thác quá mức các nguồn tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là tài nguyên đất đai dẫn đến nguy cơ giảm dần về số lượng và chất lượng của nguồn lực tài nguyên này Trong sản suất nông nghiệp, đất đai không những là đối tượng lao động mà còn là

tư liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế được

Nông nghiệp là một ngành sản xuất đặc biệt, con người khai thác các nguồn lợi tự nhiên từ đất để đảm bảo các nhu cầu về lương thực và vật dụng của xã hội Vì vậy sản xuất nông nghiệp là một hệ thống có vai trò quan trọng trong mối quan hệ của tự nhiên với kinh tế - xã hội Quan điểm phát triển nông nghiệp bền vững đã định hướng những đề tài nghiên cứu cùng những ứng dụng quan trọng và cấp bách trong sản xuất nông nghiệp của thế giới nói chung và của Việt Nam nói riêng

Đối với các địa phương miền núi, điều kiện giao thông khó khăn, việc lưu thông hàng hoá với các địa phương khác không thuận lợi thì việc sản xuất ra lương thực tại chỗ để đảm bảo an ninh lương thực là vấn đề luôn được đề cao; do vậy đất nông nghiệp, đặc biệt là đất nông nghiệp càng có vai trò quan trọng

Mặt khác đất nông nghiệp nó chung và đất nông nghiệp nói riêng ở các tỉnh miền núi thường chiếm tỷ lệ rất nhỏ trong tổng diện tích tự nhiên, khả năng mở rộng cũng rất hạn chế, nên việc tìm ra hướng sử dụng hợp lý, hiệu quả, phát huy

được tiềm năng đất đai và phát triển bền vững cho nông nghiệp miền núi là việc làm

có ý nghĩa thực tiễn rất lớn đối với các địa phương miền núi

Yên Sơn là huyện nằm ở phía nam của tỉnh Tuyên Quang, cùng với sự gia tăng về dân số, kéo theo áp lực về nhà ở, tốc độ đô thị hoá tăng nhanh đã làm cho diện tích đất dùng trong nông nghiệp có xu hướng giảm Hiện nay, áp lực về vấn đề lương thực đã giảm xuống, xu hướng độc canh cây lúa ở huyện không còn nhiều Chuyển dịch cơ cấu cây trồng diễn ra ở tất cả các xã trong huyện đã tạo ra nhiều sản phẩm hàng hoá Tuy nhiên, sản xuất nông nghiệp theo hướng hàng hoá còn nhỏ lẻ, mang tính tự phát

Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, dưới sự hướng dẫn của GS.TS Nguyễn

Thế Đặng, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài “Đánh giá thực trạng và đề xuất các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp có hiệu quả trên địa bàn huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang”

2 Mục tiêu của đề tài

2.1 Mục tiêu tổng quát

Xác định và lựa chọn được các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp phù hợp và đề xuất sử dụng hợp lý cho huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang

2.2 Mục tiêu cụ thể của đề tài

- Đánh giá những lợi thế và hạn chế của điều kiện tự nhiên – kinh tế xã hội tác động đến sản xuất nông nghiệp của huyện

- Xác định được yêu cầu và hiệu quả của các loại hình sử dụng đất nông nghiệp (LUT) trên địa bàn nghiên cứu

- Xác định các giải pháp có tính khả thi để đưa được các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp (LUT) thích hợp vào sản xuất cho vùng nghiên cứu

3 Ý nghĩa của đề tài

- Ý nghĩa khoa học: Là cơ sở dữ liệu tham khảo cho các nghiên cứu trong lĩnh vực sử dụng đất ở miền núi

- Ý nghĩa thực tiễn: Đánh giá để lựa chọn các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp (LUT) thích hợp vào sản xuất, từ đó đề xuất những giải pháp phù hợp

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Tình hình sử dụng đất nông nghiệp trên Thế giới và Việt Nam

1.1.1 Trên Thế giới

Bước vào thế kỷ XXI mặc dù khoa học kỹ thuật công nghệ phát triển như vũ bão song với những thách thức về an ninh lương thực, dân số, môi trường sinh thái thì nông nghiệp vẫn là ngành sản xuất lương thực, thực phẩm cơ bản đối với loài người Đất nông nghiệp là nhân tố vô cùng quan trọng đối với sản xuất nông nghiệp Trên Thế giới tuy nền sản xuất nông nghiệp của các nước phát triển không giống nhau nhưng tầm quan trọng đối với đời sống con người thì quốc gia nào cũng thừa nhận Hầu hết các nước đều coi sản xuất nông nghiệp là cơ sở nền tảng của sự phát triển Khi dân số ngày một tăng nhanh thì nhu cầu con người ngày càng lớn nên nhu cầu lương thực thực phẩm là một sức ép nặng nề lên đất, đặc biệt là đất nông nghiệp Để đảm bảo an ninh lương thực loài người phải tăng cường các biện pháp khai hoang đất đai Do đó đã phá vỡ cân bằng sinh thái của nhiều vùng, đất đai

bị khai thác triệt để, các biện pháp gìn giữ độ phì nhiêu cho đất không được coi trọng Kết quả là hàng loạt diện tích đất bị thoái hoá trên phạm vi toàn cầu qua các hình thức bị mất chất dinh dưỡng và chất hữu cơ, bị xói mòn, bị nhiễm mặn và bị phá hoại cấu trúc của tầng đất… Đất nông nghiệp bị suy thoái, biến chất và ảnh hưởng lớn đến năng suất, chất lượng nông sản [25]

Tổng diện tích đất trên thế giới 14.700 triệu ha, trừ diện tích đóng băng vĩnh cửu là 1.360 triệu ha thì diện tích đất còn lại chỉ có 13.340 triệu ha Trong đó phần lớn có nhiều hạn chế cho sản xuất đó là khô, quá lạnh, dốc, nghèo dinh dưỡng, quá mặn, quá phèn, hay bị ô nhiễm, bị phá hoại do các hoạt động sử dụng đất không hợp

lý của con người… Diện tích đất có khả năng canh tác còn 3.030 triệu ha, hiện con người mới khai thác hơn 1.500 triệu ha đất canh tác, trên thế giới hiện có 2000 triệu

ha đất đã và đang bị thoái hoá, trong đó có 1260 triệu ha tập trung ở châu Á, Thái Bình Dương, bình quân diện tích đất canh tác trên đầu người của thế giới hiện nay chỉ còn 0,23 ha, ở nhiều quốc gia châu Á Thái Bình Dương là dưới 0,15 ha Theo

tính toán của tổ chức lương thực thế giới (FAO) với trình độ sản xuất trung bình như hiện nay trên thế giới để có đủ lương thực, thực phẩm thì mỗi người cần có 0,4

ha đất canh tác [2] Tỷ lệ đất có khả năng canh tác ở các nước phát triển là 70%; ở các nước đang phát triển là 36% trong đó những loại đất tốt, thích hợp cho sản xuất nông nghiệp như đất phù sa, đất đen, đất rừng nâu chỉ chiếm khoảng 12,6%; những loại đất quá xấu như vùng băng tuyết, hoang mạc, đất núi chiếm 40,5%; còn lại là các loại đất không phù hợp với việc trồng trọt như đất dốc, tầng đất mỏng…Diện tích đất trồng trọt chỉ chiếm khoảng 10% tổng diện tích tự nhiên Bình quân diện tích đất nông nghiệp trên đầu người toàn thế giới là 0,12 ha Ở các nước khác nhau thì bình quân diện tích đất nông nghiệp cũng khác nhau như ở Mỹ là 0,25ha/ người; Bungari 0,7 ha/người; ở Pháp 0,64ha/người; ở Nhật 0,065ha/người [35]

Ngày nay, thoái hoá đất và hoang mạc hoá là một trong những vấn đề môi trường và tài nguyên thiên nhiên mà nhiều quốc gia đang phải đối mặt và giải quyết nhằm phát triển sản xuất nông nghiệp, đảm bảo an ninh lương thực, đất bị thoái hoá

có ở khắp nơi trên thế giới; châu Á chiếm 38%; châu Phi 25,2%; châu Mỹ 20,5% ; châu Âu 11,1%; châu Đại Dương 5,2% Thoái hoá đất có nhiều dạng và do nhiều nguyên nhân gây ra Các dạng thoái hoá: xói mòn nước chiếm 55%; xói mòn gió 28%; …Tác động của con người đối với sự thoái hoá đất; chặt phá rừng 29,5%; chăn thả quá mức 34,5%; quản lý kém 28%; hoạt động công nghiệp 1,2% [36] Điều này đã gây ảnh hưởng lớn đến sản xuất nông nghiệp trên đất

Theo tổ chức Nông lương Liên hiệp quốc (FAO) cho biết, tình trạng thoái hoá đất gia tăng đã khiến năng suất cây trồng giảm và có thể đe doạ tới tình hình an ninh lương thực đối với khoảng ¼ dân số thế giới sống phụ thuộc trực tiếp vào đất Thoái hoá đất ngoài vấn đề đe doạ tới an ninh lương thực còn là mối nguy cơ phá hoại các nguồn tài nguyên và sinh thái làm mất đa dạng sinh học và các nguy cơ khác

Việc con người khai thác và sử dụng bừa bãi không có khoa học làm cho đất nông nghiệp giảm cả về số lượng và chất lượng Nhiều vùng đất trên thế giới đã trở thành sa mạc không thể canh tác được, các hệ sinh thái đất khô cằn rất nhạy cảm với việc khai thác quá mức và sử dụng đất không hợp lý Nghèo đói, mất ổn định chính

vào sa mạc hoá Sa mạc Sahara mỗi năm mở rộng lấn mất 100.000 ha đất nông nghiệp và đồng cỏ Thoái hoá môi trường đất có nguy cơ làm giảm 10-20% sản lượng lương thực thế giới trong 20 năm tới Khoảng 1,2 tỷ người của hơn 110 nước đang bị đe doạ bởi vấn đề này [34]

1.1.2 Tại Việt Nam

Việt Nam là một trong những nước có diện tích tự nhiên nhỏ Bình quân diện tích tự nhiên trên đầu người là 0,38 ha/người, đứng thứ 203 trong số hơn 218 nước trên thế giới Bình quân đất nông nghiệp 0,11 ha/người, đứng thứ 205 trong số 218 nước [30] Đặc biệt là trong số đất đó có tới 2/3 diện tích là đất đồi núi dốc, còn lại 1/3 là đồng bằng

Theo Luật đất đai năm 2003, đất nông nghiệp là đất sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thuỷ sản, làm muối và mục đích bảo vệ và phát triển rừng

Tổng diện tích tự nhiên nước ta là 331.212 km² (theo số liệu của Tổng cục

đó đất nông nghiệp 25.127,3 nghìn ha (chiếm 75,90% diên tích đất tự nhiên) Bình quân diện tích đất nông nghiệp trên người là 2.921m2/người Đất sản xuất nông nghiệp là 9.598,8 nghìn ha

Trong đó, đất sản xuất nông nghiệp được sử dụng chủ yếu vào các mục đích như trồng cây hàng năm và cây lâu năm Sơ bộ năm 2009, đất trồng cây hàng năm

có diện tích là 11188,6 ha, trong đó: đất trồng cây lương thực có hạt là 8528,4 nghìn

ha, cây công nghiệp hàng năm là 758,6 nghìn ha Diện tích đất trồng cây lâu năm là 2760,6 nghìn ha, trong đó diện tích cây ăn quả là 774,0 nghìn ha, cây công nghiệp lâu năm 1936,2 nghìn ha [31]

Thực tế mấy năm trở lại đây, cùng với quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, diện tích đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp lại đặc biệt là diện tích đất trồng lúa ngày càng giảm do chuyển sang xây dựng đô thị và các khu công nghiệp Theo báo cáo của Bộ Tài nguyên và Môi trường trong 10 năm (2000-2010), bình

Đáng báo động hơn là tình trạng suy giảm chất lượng đất nông nghiệp do rửa trôi, xói mòn, khô hạn, sa mạc, mặn hoá, phèn hoá, chua hoá, thoái hoá lý hoá học đất, ô nhiễm … suy thoái chất lượng đất dẫn đến giảm khả năng sản xuất, giảm đa dạng sinh học và nhiều hậu quả khác Những tác động tiêu cực trên đây ảnh hưởng trực tiếp đến hơn 50% diện tích đã và đang sản xuất nông nghiệp, đồng thời cũng là thách thức to lớn đối với sự phát triển nông nghiệp bền vững ở nước ta [2] Thoái hoá đất đang là xu thế phổ biến đối với nhiều vùng rộng lớn ở nước ta, đặc biệt là vùng rừng núi, nơi tập trung ¾ quỹ đất Trên 50% diện tích đất (3,2 triệu ha) ở vùng đồng bằng và trên 60% diện tích đất (13 triệu ha) ở vùng miền núi có những vấn đề liên quan tới công trình suy thoái hoá đất, nguyên nhân suy thoái có nhiều, song chủ yếu do phương thức canh tác nương rẫy còn thô sơ, lạc hậu của các dân tộc thiểu số, tình trạng chặt phá đốt rừng bừa bãi, khai thác tài nguyên khoáng sản không hợp lý, lạm dụng các chất hữu cơ trong sản xuất, việc triển khai các công trình giao thông, nhà ở khu đô thị mới …Sự suy thoái môi trường đất kéo theo sự suy giảm các quần thể động, thực vật và chiều hướng giảm diện tích đất nông nghiệp trên đầu người đã tới mức báo động [10]

Ở Việt Nam hiện có 15,7 triệu ha đất bi xói mòn, rửa trôi mạnh, chua, 9 triệu

ha đất có tầng mỏng và độ phì thấp, 3 triệu ha đất thường bị khô hạn và sa mạc hoá, 1,9 triệu ha đất bị phèn hoá, mặn hoá Ngoài ra còn các tình trạng ô nhiễm do phân bón, hoá chất bảo vệ thực vật, chất thải, nước thải đô thị, khu công nghiệp, làng nghề, sản xuất dịch vụ, chất độc hoá học để lại sau chiến tranh [2]…Đây thực sự là những vấn đề đáng lo ngại và thách thức lớn với một nước nông nghiệp như nước ta hiện nay

Vì vậy đối với đất nông nghiệp nước ta hiện nay khi sử dụng cần đảm bảo các nguyên tắc đã được nêu tại Điều 11 Luật đất đai năm 2003 có 3 nguyên tắc phải đảm bảo khi sử dụng đất: (1) Đúng quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và đúng mục đích sử dụng đất; (2) Tiết kiệm, có hiệu quả, bảo vệ môi trường và không làm tổn hại đến lợi ích chính đáng của người sử dụng đất xung quanh; (3) Người sử dụng đất phải thực hiện các quyền, nghĩa vụ của mình trong thời hạn sử dụng đất theo

cần thêm các nguyên tắc “Đầy đủ, hợp lý, hiệu quả và bền vững” và phải có các quan điểm đúng đắn theo xu hướng tiến bộ, phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh cụ thể của từng địa phương để làm cơ sở cho việc sử dụng đất nông nghiệp có hiệu quả về

cả mặt kinh tế, xã hội, môi trường

Sử dụng đất nông nghiệp ở nước ta hiện nay cần hướng tới mục tiêu nâng cao hiệu quả kinh tế xã hội trên cơ sở đảm bảo an ninh lương thực, thực phẩm, tăng cường nguyên liệu cho công nghiệp và hướng tới xuất khẩu Sử dụng đất nông nghiệp dựa trên cơ sở cân nhắc những mục tiêu phát triển kinh tế xã hội, tận dụng tối đa lợi thế so sánh về điều kiện sinh thái và không làm ảnh hưởng xấu đến môi trường là những nguyên tắc cơ bản và cần thiết để đảm bảo cho khai thác và sử dụng bến vững tài nguyên đất đai

1.2 Nghiên cứu về hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp

1.2.1 Khái quát hiệu quả sử dụng đất

Có nhiều quan điểm khác nhau về hiệu quả, khi nhận thức con người còn hạn chế, người ta thường quan niệm kết quả và hiệu quả là một Sau này khi nhận thức con người phát triển cao hơn, người ta nhận thấy rõ sự khác nhau giữa hiệu quả và kết quả

Hiệu quả là kết quả mong muốn, cái sinh ra kết quả mà con người chờ đợi hướng tới, nó có những nội dung khác nhau Trong sản xuất, hiệu quả có nghĩa là hiệu suất, là năng suất Trong kinh doanh hiệu quả là lãi suất, lợi nhuận Trong lao động nói chung, hiệu quả là năng suất lao động được đánh giá bằng số lượng thời gian hao phí để sản xuất ra một đơn vị sản phẩm, hoặc bằng số lượng sản phẩm được sản xuất ra trong một đơn vị thời gian [19]

Kết quả là một đại lượng vật chất tạo ra do mục đích con người, được biểu hiện bằng những tiêu chí cụ thể, xác định Do tính chất mâu thuẫn giữa nguồn tài nguyên hữu hạn với nhu cầu tăng lên của con người mà ta phải xem xét kết quả đó

đã được tạo ra như thế nào? Chi phí bỏ ra bao nhiêu? Có đưa lại kết quả hữu ích hay không? Chính vì vậy khi đánh giá kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh không chỉ dừng lại ở việc đánh giá kết quả mà phải đánh giá chất lượng hoạt động tạo ra sản

phẩm đó Đánh giá chất lượng hoạt động sản xuất kinh doanh là nội dung của đánh giá hiệu quả

Trong lĩnh vực sử dụng đất thì hiệu quả là chỉ tiêu chất lượng đánh giá kết quả

sử dụng đất trong hoạt động kinh tế, thể hiện qua lượng sản phẩm, lượng giá trị thu được bằng tiền Đồng thời các mặt hiệu quả xã hội là thể hiện mức thu hút lao động trong quá trình hoạt động kinh tế để khai thác sử dụng đất Riêng đối với ngành nông nghiệp, cùng với hiệu quả kinh tế về giá trị và hiệu quả về mặt sử dụng lao động trong nhiều trường hợp phải coi trọng hiệu quả về mặt hiện vật là lượng nông sản thu hoạch được, nhất là những loại nông sản có ý nghĩa chiến lược (lương thực, sản phẩm xuất khẩu…) để đảm bảo sự ổn định về kinh tế- xã hội của đất nước [19] Vậy hiệu quả của sử dụng đất là kết quả của cả một hệ thống các biện pháp tổ chức sản xuất, khoa học, kỹ thuật, quản lý kinh tế và phát huy các lợi thế, khắc phục các khó khăn khách quan của điều kiện tự nhiên, trong những hoàn cảnh cụ thể còn gắn sản xuất nông nghiệp với các ngành khác của nền kinh tế quốc dân, gắn sản xuất trong nước với thị trường quốc tế [3]

Sử dụng đất nông nghiệp có hiệu quả cao thông qua việc bố trí cơ cấu cây trồng vật nuôi là một trong những vấn đề bức xúc hiện nay của hầu hết các nước trên thế giới Không những chỉ là vấn đề quan tâm của nhà khoa học, các nhà hoạch định chính sách, các nhà kinh doanh nông nghiệp mà còn mong muốn của nông dân những người tham gia trực tiếp sản xuất nông nghiệp Hiện nay các nhà khoa học đều cho rằng, vấn đề đánh giá hiệu quả sử dụng đất không chỉ xem xét đơn thuần ở một mặt hay một khía cạnh nào đó, mà phải xem xét trên tổng thể các mặt bao gồm: hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội và hiệu quả môi trường

* Hiệu quả kinh tế

Hiệu quả kinh tế là phạm trù chung nhất, nó liên quan trực tiếp tới nền sản xuất hàng hoá với tất cả các phạm trù và các quy luật kinh tế khác nhau Vì hiệu quả kinh tế phải đáp ứng 3 vấn đề:

- Một là mọi hoạt động của con người đều phải quan tâm và tuân theo quy luật

“ tiết kiệm thời gian”;

- Ba là hiệu quả kinh tế là một phạm trù phản ánh mặt chất lượng của hoạt động kinh tế bằng quá trình tăng cường các nguồn lực sẵn có phục vụ lợi ích của con người

Hiệu quả kinh tế được hiểu là mối tương quan so sánh giữa lượng kết quả đạt được và lượng chi phí bỏ ra trong hoạt động sản xuất kinh doanh Kết quả đạt được

là giá trị thu được của sản phẩm đầu ra, lượng chi phí bỏ ra là phần giá trị của nguồn lực đầu vào Vậy bản chất của phạm trù kinh tế sử dụng đất là với một diện tích đất đai nhất định sản xuất ra một khối lượng của cải vật chất nhiều nhất với một lượng chi phí về vật chất và lao động thấp nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng về vật chất của xã hội [24]

Hiệu quả kinh tế là khâu trung tâm của tất cả các loại hiệu quả và có vai trò quyết định đối với các loại hiệu quả khác Hiệu quả kinh tế là loại hiệu quả có khả năng lượng hoá, được tính toán tương đối chính xác và biểu hiện bằng các hệ thống chỉ tiêu

* Hiệu quả xã hội

Hiệu quả xã hội là mối tương quan so sánh giữa kết quả xét về mặt xã hội và tổng chi phí bỏ ra Hiệu quả kinh tế và hiệu quả xã hội có mối quan hệ mật thiết với nhau và là một phạm trù thống nhất Theo Nguyễn Duy Tính (1995) [27] Hiệu quả

về mặt xã hội của sử dụng đất nông nghiệp chủ yếu được xác định bằng khả năng tạo việc làm trên một đơn vị diện tích đất nông nghiệp Hiệu quả xã hội được thể hiện thông qua mức thu hút lao động, thu nhập của nhân dân Hiệu quả xã hội cao góp phần thúc đẩy xã hội phát triển, phát huy được nguồn lực của địa phương, nâng cao mức sống của nhân dân Sử dụng đất phải phù hợp với tập quán, nền văn hoá của địa phương, thì sử dụng đất bền vững hơn

* Hiệu quả môi trường

Đây là hiệu quả được các nhà môi trường học rất quan tâm trong điều kiện hiện nay Hiệu quả môi trường được thể hiện ở chỗ; loại hình sử dụng đất phải bảo vệ được

độ màu mỡ của đất đai, ngăn chặn được sự thoái hoá bảo vệ môi trường sinh thái Độ che phủ rừng tối thiểu phải đạt ngưỡng an toàn sinh thái (>35%) đa dạng sinh học biểu hiện qua thành phần loài ( Bùi Huy Hiền, Nguyễn Văn Bộ 2001) [13]

Hiệu quả môi trường được phân ra theo nguyên nhân gây nên gồm: hiệu quả hoá học, hiệu quả vật lý và hiệu quả sinh học môi trường (Đỗ Nguyên Hải 1999) [11]

Trong sản xuất nông nghiệp, hiệu quả hoá học môi trường được đánh giá thông qua mức độ sử dụng của chất hoá học trong nông nghiệp Đó là việc sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật trong quá trình sản xuất đảm bảo cho cây trồng sinh trưởng và phát triển tốt, cho năng suất cao và không gây ô nhiễm môi trường, hiệu quả sinh học của môi trường được thể hiện qua mối tác động qua lại giữa cây trồng và đất, giữa cây trồng với các loài dịch hại nhằm giảm thiểu việc sử dụng hoá chất trong nông nghiệp mà vẫn đạt được mục tiêu đề ra Hiệu quả vật lý môi trường được thể hiện thông qua việc lợi dụng tốt nhất tài nguyên khí hậu như ánh sáng, nhiệt độ, nước mưa của các kiểu sử dụng đất để đạt được sản lượng cao và tiết kiệm chi phí đầu vào

Hiệu quả môi trường vừa đảm bảo lợi ích trước mắt vì phải gắn chặt với quá trình khai thác, sử dụng đất vừa đảm bảo lợi ích lâu dài tức là bảo vệ môi trường đất

và môi trường sinh thái [18]

1.2.2 Nguyên tắc lựa chọn các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp

- Cơ sở để lựa chọn hệ thống các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp: + Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp + Nhu cầu của địa phương về phát triển hay thay đổi loại hình sử dụng đất nông nghiệp

- Nguyên tắc khi lựa chọn các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp: + Hệ thống chỉ tiêu phải có tính thống nhất, tính toàn diện và tính hệ thống Các chỉ tiêu phải có mối quan hệ hữu cơ với nhau, phải đảm bảo tính so sánh có thang bậc [15], [26]

+ Để đánh giá chính xác toàn diện cần phải xác định các chỉ tiêu cơ bản biểu hiện hiệu quả một cách khách quan, chân thật và đúng đắn theo quan điểm và tiêu chuẩn đã chọn, các chỉ tiêu bổ sung để hiệu chỉnh chỉ tiêu cơ bản, làm cho nội dung kinh tế biểu hiện đầy đủ hơn, cụ thể hơn [14]

+ Các chỉ tiêu phải phù hợp với đặc điểm và trình độ phát triển nông nghiệp ở nước ta, đồng thời có khả năng so sánh quốc tế trong quan hệ đối ngoại, nhất là những sản phẩm có khả năng hướng tới xuất khẩu

+ Hệ thống chỉ tiêu phải đảm bảo tính thực tiễn và tính khoa học và phải có tác dụng kích thích sản xuất phát triển

1.2.3 Hệ thống chỉ tiêu đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp

Mục đích đánh giá hiệu quả các LUT là để tính toán, so sánh và phân loại mức

độ thích hợp của các chỉ tiêu kinh tế, xã hội và môi trường với các loại hình sử dụng đất nông nghiệp ở địa phương

Các chỉ tiêu cần tính toán để đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp thường thường quy về đơn vị 1 ha cho từng loại hình sử dụng đất nông nghiệp

* Chỉ tiêu hiệu quả kinh tế

+ Hiệu quả kinh tế tính trên 1 ha đất nông nghiệp

- Giá trị sản xuất (GTSX): là toàn bộ giá trị sản phẩm vật chất và dịch vụ được tạo ra trong một kỳ nhất định (thường là một năm)

- Chi phí trung gian (CPTG): là toàn bộ các khoản chi phí vật chất thường xuyên bằng tiền mà chủ thể bỏ ra để thuê và mua các yếu tố đầu vào và dịch vụ sử dụng trong quá trình sản xuất

- Giá trị gia tăng (GTGT): là hiệu số giữa giá trị sản xuất và chi phí trung gian,

là giá trị sản phẩm xã hội tạo ra thêm trong thời kỳ sản xuất đó

GTGT = GTSX- CPTG

+ Hiệu quả kinh tế tính trên 1 đồng chi phí trung gian (GTSX/CPTG, GTGT/CPTG): đây là chỉ tiêu tương đối của hiệu quả, nó chỉ ra hiệu quả sử dụng các chi phí biến đổi và thu dịch vụ

+ Hiệu quả kinh tế trên ngày công lao động quy đổi, gồm có (GTSX/LĐ, GTGT/LĐ) Thực chất là đánh giá kết quả đầu tư lao động sống cho từng kiểu sử dụng đất và từng cây trồng làm cơ sở để so sánh với chi phí cơ hội của người lao động

* Các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả xã hội

Hiệu quả xã hội được phân tích bởi các chi tiêu sau (Nguyễn Đình Hợi 1993) [15]: + Đảm bảo an toàn lương thực, gia tăng lợi ích của nông dân;

+ Đáp ứng mục tiêu chiến lược phát triển của vùng;

+ Thu hút nhiều lao động, giải quyết công ăn việc làm cho nông dân;

+ Góp phần định canh định cư, chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật

* Các chỉ tiêu về hiệu quả môi trường

Theo Đỗ Nguyên Hải (Đỗ Nguyên Hải 1999), chỉ tiêu đánh giá chất lượng môi trường trong quản lý sử dụng đất bền vững ở vùng nông nghiệp được tưới là:

+ Quản lý đối với đất đai rừng đầu nguồn;

+ Đánh giá các tài nguyên nước bền vững;

+ Đánh giá quản lý đất đai;

+ Đánh giá hệ thống cây trồng;

+ Đánh giá về tính bền vững đối với việc duy trì độ phì nhiêu của đất và bảo

vệ cây trồng;

+ Đánh giá về quản lý và bảo vệ tự nhiên;

+ Sự thích nghi của môi trường đất khi thay đổi kiểu sử dụng đất

Các tiêu chí và chỉ tiêu thuộc 3 lĩnh vực trên được dùng để xem xét đánh giá hiệu quả của một hệ thống sử dụng đất Tuy nhiên, theo từng đặc tính và mục tiêu của mỗi kiểu sử dụng đất, các tiêu chí và chỉ tiêu cũng có ý nghĩa khác nhau Vì vậy khi đánh giá xem xét trong từng trường hợp cụ thể mà đặt cho chúng có các trọng số khác nhau

1.3 Xu hướng sử dụng đất nông nghiệp theo hướng hàng hoá

* Sản xuất hàng hoá

Hàng hoá là sản phẩm được sản xuất ra không phải để cho người sản xuất tiêu dùng mà nó được sản xuất ra để bán Hàng hoá bán ra thị trường

Hàng hoá là sản phẩm do lao động của con người tạo ra để trao đổi Sản xuất

ra các sản phẩm để bán trao đổi với tiêu dùng Xét về phương diện lao động đó là hoạt động trao đổi cho nhau Cơ sở của sự trao đổi là sự phân công và hợp tác lao động Phân công và trao đổi phát triển dựa trên cơ sở phát triển của lực lượng sản xuất trước hết là công cụ lao động, phản ánh trình độ xã hội hoá sản xuất trên cả 3 mặt: kinh tế- xã hội, kinh tế - kỹ thuật, kinh tế - tổ chức [22]

Như vậy sản suất hàng hoá là sản xuất ra sản phẩm để bán Đó là hình thức tổ chức nền sản xuất xã hội trong đó mối quan hệ kinh tế giữa những người sản xuất biểu hiện qua thị trường qua việc mua bán sản phẩm lao động của nhau, đối với hệ thống trồng trọt nếu mức hàng hoá sản xuất được bán ra thị trường dưới 50% thì gọi

là hệ thống trồng trọt thương mại hoá một phần, nếu trên 50% thì gọi là hệ thống trồng trọt thương mại hóa (sản xuất theo hướng hàng hoá) [4]

Trong lĩnh vực nông nghiệp, hàng hoá nông nghiệp được sản xuất ra không chỉ để thoả mãn nhu cầu tự cung tự cấp mà nó được trao đổi, giao lưu với nhau thông qua thị trường và được thị trường quyết định tính chất của hàng hoá đó Nếu thị trường chấp nhận thì sản phẩm nông nghiệp đó sẽ trở thành sản phẩm hàng hoá

Do đó có thể hiểu: Nông nghiệp hàng hoá là một bộ phận của nền kinh tế hàng hoá,

là kiểu tổ chức kinh tế xã hội sản xuất ra nông sản phẩm, không phải để mình tự tiêu dùng, mà để trao đổi mua bán trên thị trường nhằm để thoả mãn nhu cầu tiêu dùng của xã hội, vừa có lợi nhuận cho người sản xuất ra nó để tái sản xuất mở rộng và hiện đại hoá nền nông nghiệp

* Cơ sở lý luận của sản xuất nông nghiệp hàng hoá

Nông nghiệp là một hoạt động sản xuất mang tính chất cơ bản của mỗi quốc gia [21] Nhiều nước trên thế giới có nền kinh tế phát triển, tỷ trọng của sản xuất công nghiệp và dịch vụ trong thu nhập quốc dân chiếm phần lớn, nông nghiệp chỉ là một phần nhỏ, nhưng những khó khăn, trở ngại trong nông nghiệp đã sảy ra không

ít những xáo động trong đời sống xã hội và ảnh hưởng sâu sắc đến tốc độ tăng trưởng và phát triển của nền kinh tế nói chung Để nông nghiệp có thể thực hiện vai trò quan trọng của mình đối với nền kinh tế quốc dân đòi hỏi nông nghiệp phát triển toàn diện, mạnh mẽ và vững chắc

Sản xuất hàng hoá là một tất yếu khách quan, là thuộc tính cơ bản và mang tính phổ biến của nền nông nghiệp phát triển

Nghiên cứu sự phát triển của nền nông nghiệp, nhiều nhà kinh tế đã chia nông nghiệp ra làm ba giai đoạn: nông nghiệp tự cung tự cấp, nông nghiệp đa dạng hoá, nông nghiệp chuyên môn hoá cao

Giai đoạn tự cung tự cấp: sản xuất nông nghiệp chỉ phục vụ cho nhu cầu của chính mình, sản xuất hoàn toàn dựa vào tự nhiên, quy mô nhỏ độ rủi ro cao, chưa có sản phẩm hàng hoá

Giai đoạn đa dạng hoá sản xuất: chủng loại cây trồng vật nôi đã phong phú hơn, hạn chế được tình trạng bấp bênh, sản phẩm nông nghiệp một phần tiêu dùng cho gia đình, một phần để trao đổi, từ giai đoạn này đã có hàng hoá nông sản

Giai đoạn ba: nông nghiệp được chuyển sang sản xuất chuyên môn hoá,

sử dụng máy móc, áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất, khối lượng sản phẩm lớn năng suất lao động cao, sản phẩm hàng hoá cho thị trường [12] Theo Viện nghiên cứu nông nghiệp quốc gia Pari – người chuyên nghiên cứu sâu về hệ thống nông nghiệp trên thế giới thì chỉ có tiến lên hệ thống canh tác thâm canh cơ giới hoá vốn đầu tư lớn, khả năng đảm nhận diện tích lớn thì mới có năng suất lao động và thu nhập cao, sản phẩm hàng hoá tạo ra nhiều Điều đó chứng tỏ rằng chỉ khi nào thực hiện công nghiệp hoá, sản xuất trên một cơ sở vật chất kỹ thuật hiện đại, tư liệu sản xuất bằng máy móc mới đưa lại năng suất lao động cao,

có lượng hàng hoá lớn để bán, khi đó mới thúc đẩy nền sản xuất phát triển [1] Sản xuất nông nghiệp theo hướng hàng hoá có những ưu thế đặc biệt Nó thúc đẩy sự phát triển của lực lượng sản xuất, nâng cao năng suất lao động xã hội Trong kinh tế hàng hoá có sự tác động của quy luật giá trị, sự nghiệt ngã của cạnh tranh,

sự khắt khe của thị trường và quy luật cung cầu bộc người nông dân phải năng động

và biết tính toán, cải tiến kỹ thuật, tiết kiệm, nâng cao chất lượng các sản phẩm nông nghiệp cho phù hợp với nhu cầu của xã hội Khi có sản xuất hàng hoá, quá trình xã hội hoá sản xuất nhanh chóng được thúc đẩy làm cho sự phân công chuyên môn hoá sản xuất ngày càng sâu sắc, hợp tác hoá chặt chẽ, hình thành các mối quan

hệ và phụ thuộc lẫn nhau, hình thành thị trường trong nước và thế giới, thúc đẩy nhanh quá trình tích tụ và tập trung sản xuất, thúc đẩy quá trình dân chủ hoá, bình đẳng và tiến bộ xã hội Vì vậy sản xuất nông nghiệp theo hướng hàng hoá mang lại rất nhiều lợi ích [5]

Chuyển sang nền nông nghiệp sản xuất hàng hoá là sự tiến hoá hợp quy luật

Đó là quá trình chuyển nền nông nghiệp truyền thống, manh mún lạc hậu thành nền nông nghiệp hiện đại

Nước ta đi từ một nền kinh tế lạc hậu mang tính tự cấp, tự túc, tiến lên chủ nghĩa xã hội không qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa, quá trình phát triển kinh tế nhất thiết phải là quá trình phát triển sản xuất hàng hoá

Như vậy, sản xuất nông nghiệp hàng hoá là một xu hướng có tính quy luật, phù hợp với đường lối đổi mới của Đảng và nhà nước ta hiện nay, nó đang là bước

đi, là lộ trình trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn nước ta [9]

1.3.1 Những xu hướng phát triển nông nghiệp trên Thế giới

Trên con đường phát triển nông nghiệp, mỗi nước đều chịu ảnh hưởng các điều kiện khác nhau, nhưng phải giải quyết vấn đề chung sau [16]:

- Không ngừng nâng cao chất lượng nông sản, năng suất lao động trong nông nghiệp, nâng cao hiệu quả đầu tư;

- Mức độ và phương thức đầu tư vốn, lao động, khoa học và quá trình phát triển nông nghiệp Chiều hướng chung nhất là phấn đấu giảm lao động chân tay, đầu tư nhiều lao động trí óc, tăng cường hiệu quả của lao động, quản lý và tổ chức;

- Mối quan hệ giữa phát triển nông nghiệp và môi trường

Từ những vấn đề chung trên, mỗi nước lại có chiến lược phát triển nông nghiệp khác nhau và có thể chia làm hai xu hướng:

* Nông nghiệp công nghiệp hoá:

Huớng này đặt trọng tâm dựa chủ yếu vào các yếu tố vật tư, kỹ thuật, hoá chất

và các sản phẩm khác của công nghiệp

Sử dụng các thành tựu của công nghiệp vào sản xuất nông nghiệp sử dụng vật

tư kỹ thuật, trang thiết bị máy móc, sản xuất theo quy trình kỹ thuật chặt chẽ gần như công nghiệp, đạt năng suất cây trồng vật nuôi và lao động cao Khoảng 10% lao động xã hội trực tiếp làm nông nghiệp nhưng vẫn đáp ứng đủ nhu cầu tiêu dùng và xuất khẩu Nhược điểm nông nghiệp công nghiệp hoá gây nên nhiều hậu quả sinh

thái nghiêm trọng, làm ô nhiễm môi trường, giảm tính đa dạng sinh học và hao hụt nguồn gen thiên nhiên [8]

* Nông nghiệp sinh thái:

Hướng này nhấn mạnh các yếu tố sinh học, các yếu tố tự nhiên làm nổi bật lên đối tượng sản xuất trong nông nghiệp là các loài sinh vật, đồng thời có chú ý hơn đến các quy luật sinh học, quy luật tự nhiên Nhằm khắc phục những nhược điểm của nông nghiệp công nghiệp hoá, mục tiêu của nông nghiệp sinh thái là:

+ Giảm thiểu những tác hại do sử dụng hoá chất nông nghiệp và phương pháp công nghiệp gây ra cho môi trường và chất lượng nông sản;

+ Cải thiện chất lượng dinh dưỡng thức ăn;

+ Nâng cao độ phì nhiêu của đất bằng cách sử dụng phân bón hữu cơ, tăng chất mùn trong đất

+ Hạn chế mọi dạng ô nhiễm môi trường với đất, môi trường thức ăn [17]

Gần đây nhiều nhà khoa học đã nghiên cứu nền nông nghiệp bền vững, đó là một dạng của nông nghiệp sinh thái với mục tiêu sản xuất nông nghiệp đi đôi với giữ gìn và bảo vệ môi trường sinh thái đảm bảo cho nông nghiệp phát triển bền vững lâu dài

Xu thế phát triển của nền nông nghiệp thế giới ở thế kỷ XXI sẽ là các mô hình sản xuất thích hợp vừa sản xuất được nhiều nông sản hàng hoá, vừa bảo vệ được tài nguyên thiên nhiên, duy trì được cân bằng sinh thái cho từng quốc gia trên toàn cầu

Do vậy các mô hình sau đây sẽ đáp ứng được các yếu tố trên và sẽ được áp dụng ở

đa số các quốc gia:

- Mô hình sản xuất nông nghiệp hữu cơ cải tiến: Mô hình này đang được phát triển ở các nước đang phát triển bắt đầu đi lên công nghiệp hoá, phương thức sản xuất cơ bản là sử dụng sức người và súc vật với công cụ thủ công là chủ lực có thêm phần hỗ trợ của máy móc, sử dụng các giống cây trồng vật nuôi cũ và mới, bón phân hữu cơ và hoá học với liều lượng khác nhau, dùng hoá chất phòng trừ sâu bệnh, cỏ dại và một phần sản phẩm vi sinh, dùng thức ăn tổng hợp, đậm đặc, thuốc thú y, chất kích thích tăng trưởng cây trồng, vật nuôi, tưới nước bằng hệ thống thuỷ

thức sản xuất này thường đạt loại từ khá đến cao và tương đối ổn định Sản lượng đảm bảo nhu cầu của người nông dân và bắt đầu có nông sản hàng hoá

- Mô hình nông nghiệp hữu cơ hiện đại: Đây là phương thức sản xuất nông nghiệp mới xuất hiện trên thế giới từ những năm 1970 của thế kỷ XX ở một số nước phát triển như Anh, Pháp, Đức, Nhật tập chung chủ yếu là sản xuất rau, quả sạch nhưng không sử dụng hoá chất làm phân bón và trừ sâu, trừ cỏ đảm bảo cho nông sản sạch, có sử dụng giống mới và công nghệ sinh học, sản phẩm vi sinh, máy móc làm đất …mô hình nông nghiệp hữu cơ hiện đại đáp ứng được yêu cầu cơ bản của nền nông nghiệp bền vững, bảo vệ được môi trường sinh thái đem lại hiệu quả kinh

tế [28]

- Mô hình nông nghiệp công nghiệp hoá: Mô hình này đang được ứng dụng rộng rãi ở các nước công nghiệp phát triển Phương thức sản xuất cơ bản của mô hình này là công nghiệp hoá toàn bộ chu trình sản xuất: sử dụng giống cây trồng, vật nuôi năng suất cao, thành tựu của công nghệ sinh học hiện đại đã đưa lại năng suất cây trồng, vật nôi và năng suất lao động nông nghiệp cao, đưa lại sản lượng và

tỷ suất nông sản hàng hoá cao

Qua kinh nghiệm của các nước cho thấy: Một nền sản xuất nông nghiệp hàng hoá phải có sự can thiệp và trợ giúp từ phía nhà nước bằng các hệ thống chính sách tạo ra môi trường, điều kiện để khuyến khích phát triển sản xuất Mặt khác đối với các nước phát triển thì lao động nông nghiệp được chú trọng trong việc đào tạo kiến thức và thực hành về kỹ thuật cũng như công tác quản lý, đủ năng lực để sử dụng các công nghệ mới trong sản xuất làm giảm các chi phí trong lao động, tăng năng suất lao động [29]

Giai đoạn hiện nay muốn đưa nông nghiệp phát triển đi lên phải xây dựng và thực hiện nền nông nghiệp trí tuệ Thể hiện ở việc phát hiện nắm bắt và vận dụng các quy luật tự nhiên và xã hội trong mọi hoạt động của hệ thống nông nghiệp, áp dụng các giải pháp phù hợp Nông nghiệp trí tuệ là bước phát triển ở mức cao, là sự kết hợp ở đỉnh cao của các thành tựu sinh học, công nghiệp, kinh tế, quản lý được vận dụng phù hợp với điều kiện cụ thể của mỗi nước, mỗi vùng [9]

1.3.2 Phương hướng phát triển nông nghiệp Việt Nam

Hiện nay cơ cấu kinh tế nông nghiệp nước ta bước đầu đã gắn phương thức truyền thống với phương thức công nghiệp hoá và từng bước giảm bớt tính tự cấp,

tự túc, chuyển dần sang sản xuất hàng hoá và hướng mạnh ra xuất khẩu

Trên cơ sở thành tựu nông ghiệp trong 20 năm đổi mới, dựa trên những dự báo

về khoa học kỹ thuật, căn cứ vào điều kiện cụ thể, phương hướng chủ yếu phát triển nông nghiệp Việt Nam trong 10 năm do Bộ nông nghiệp và phát triển nông thôn đề

ra [6]

* Mục tiêu phát triển nông nghiệp giai đoạn 2011-2015 phục hồi tăng trưởng, tăng hiệu quả sản xuất nông nghiệp; phát huy dân chủ cơ sở, huy động sức mạnh cộng đồng để phát triển nông thôn; tăng thu nhập và giảm đáng kể tỷ lệ nghèo, bảo

vệ môi trường

- Tốc độ tăng trưởng nông nghiệp ổn định 3,3- 3,8% Tạo chuyển biến rõ rệt về

mở rộng quy mô sản xuất bình quân của các hộ và ứng dụng, khoa học công nghệ

- Tạo bước đột phá trong đào tạo nhân lực Nâng cao cả kiến thức và kỹ năng sản xuất kinh doanh nông lâm ngư nghiệp và phi nông nghiệp cho lao động nông thôn

- Tạo chuyển biến rõ rệt trong phát triển kinh tế hợp tác xã, hiệp hội, phát triển liên kết dọc theo ngành hàng, kết nối giữa sản xuất – chế biến- kinh doanh Phát triển doanh nghiệp nông thôn

- Hình thành kết cấu hạ tầng căn bản phục vụ hiệu quả sản xuất nông nghiệp, phát triển kinh tế nông thôn Cải thiện căn bản môi trường và sinh thái nông thôn tập chung và đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm, phòng chống dịch bệnh cho cây trồng và vật nuôi, phòng chống thiên tai

* Mục tiêu phát triển nông nghiệp giai đoạn 2016 - 2020: phát triển nông nghiệp theo hướng toàn diện, hiện đại, sản xuất hàng hoá lớn, vững bền; phát triển nông thôn gắn với quá trình công nghiệp hoá, đô thị hoá đất nước, tăng thu nhập và cải thiện căn bản điều kiện sống của dân cư nông thôn, bảo vệ môi trường

- Đảm bảo duy trì tốc độ tăng trưởng nông nghiệp ở mức bình quân 3,5-4% năm Hình thành một số ngành sản xuất kinh doanh mũi nhọn của Việt Nam trên thị

- Cơ cấu sản xuất nông nghiệp và kinh tế nông thôn chuyển đổi theo nhu cầu thị trường Phát triển chăn nuôi, thuỷ sản và lâm nghiệp Công nghiệp, dịch vụ và kinh tế đô thị phối hợp hiệu quả với sản xuất và kinh doanh nông nghiệp và phát triển kinh tế nông thôn

- Chuyển phần lớn lao động nông thôn ra khỏi nông nghiệp, lao động nông nghiệp còn khoảng 30% lao động xã hội Hình thành đội ngũ nông dân chuyên nghiệp có kỹ năng sản xuất và quản lý, gắn kết trong các loại hình kinh tế hợp tác

và kết nối với thị trường

- Phong trào xây dựng nông thôn mới phát triển mạnh với ít nhất 50% số xã đạt tiêu chuẩn Nâng cao thu nhập của cư dân nông thôn lên 2,5 lần so với hiện nay Quy hoạch dân cư, quy hoạch lãnh thổ nông thôn gắn với phát triển đô thị, công nghiệp

- Phát triển lâm nghiệp tăng độ che phủ của rừng lên 43-45%, bảo vệ đa dạng sinh học, đảm bảo đánh bắt thuỷ hải sản nội địa và gần bờ trong khả năng tái tạo và phát triển, khắc phục tình trạng ô nhiễm trong sản xuất nông nghiệp, khắc phục và giảm thiệt hại thiên tai, dịch bệnh và các tác động xấu của biến đổi khí hậu [5]

1.4 Xác định các loại hình sử dụng đất bền vững

1.4.1 Loại hình sử dụng đất

Loại hình sử dụng đất là bức tranh mô tả thực trạng sử dụng đất của một vùng đất với những phương thức quản lý sản xuất trong các điều kiện kinh tế xã hội và kỹ thuật được xác định

Những loại hình sử dụng đất này có thể hiểu theo nghĩa rộng là các loại hình

sử dụng đất chính (Major type of land use) hoặc có thể được mô tả chi tiết hơn với khái niệm là các loại hình sử dụng đất (Land use type-LUT)

* Loại hình sử dụng đất chính: Là sự phân nhỏ của sử dụng đất trong khu vực hoặc vùng nông lâm nghiệp, chủ yếu dựa trên cơ sở của sản xuất các cây trồng hàng năm, cây lâu năm, lúa, đồng cỏ, rừng, khu giải trí nghỉ ngơi…

Tuy nhiên trong đánh giá đất (LE- Land Evaluation), nếu chỉ xem xét việc sử dụng đất qua các loại hình sử dụng đất chính thì chưa đủ, sẽ có những câu hỏi như sau được đưa ra trong quá trình đánh giá đất:

- Những loại cây trồng hay những giống loài cây gì sẽ được trồng? điều này rất quan trọng vì mỗi loài, giống cây khác nhau sẽ đòi hỏi điều kiện đất đai khác nhau

- Các loại phân bón được dùng đã đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng của các loài cây trồng chưa? Đôi khi sử dụng phân bón không hợp lý còn giảm độ phì của đất

Để trả lời được những vấn đề nêu trên, cần phải có những mô tả chi tiết hơn trong việc sử dụng đất, vì vậy một khái niệm “ Loại hình sử dụng đất” (LUT) được

đề cập trong LE

* Loại hình sử dụng đất (Land Use type – LUT): Là loại hình đặc biệt của sử dụng đất được mô tả theo các thuộc tính nhất định Các thuộc tính đó bao gồm: quy trình sản xuất, các đặc tính về quản lý đất đai như sức kéo trong làm đất, đầu tư vật

tư kỹ thuật … và các đặc tính về kinh tế kỹ thuật như định hướng thị trường, vốn, thâm canh, lao động vấn đề sở hữu đất đai Không phải các thuộc tính trên đều được

đề cập đến như nhau trong một dự án LE mà việc lựa chọn các thuộc tính và mức độ

mô tả chi tiết phụ thuộc vào tình hình sử dụng đất của dịa phương cũng như cấp độ, yêu cầu chi tiết và mục tiêud của mỗi dự án LE khác

1.4.2 Cơ sở đánh giá các loại hình sử dụng đất bền vững trong sản xuất nông nghiệp

Trên cơ sở của việc đánh giá các hiệu quả ta đánh giá sự bền vững của các các loại hình sử dụng đất Để đánh giá tính bền vững trong sử dụng đất cần dựa vào 3 tiêu trí sau đây:

* Bền vững về mặt kinh tế

Tổng giá trị sản phẩm trên đơn vị diên tích là thước đo quan trọng nhất của hiệu quả kinh tế đối với một loại hình sử dụng đất Sau khi thu hoạch tổng giá trị trong một giai đoạn hay cả chu kỳ phải trên mức bình quân của vùng trong trường hợp tổng giá trị dưới mức bình quân của vùng sẽ làm cho người sử dụng đất sẽ không

có lãi, lỗ vốn Dẫn đến việc sử dụng hệ thống cây trồng đó không hiệu quả và không

có tính bền vững về kinh tế [7]

* Bền vững về mặt xã hội:

Bền vững ở mặt xã hội được thể hiện ở lao động, thu nhập và sự chấp nhận của người dân đối với loại hình sử dụng đất hiện tại

Chúng ta quan tâm đến vấn đề loại hình sử dụng đất có thu hút được nguồn lao động trong nông nghiệp hay không? Có tăng thu nhập, tăng năng suất lao động và đảm bảo đời sống xã hội cho người dân hay không?

Nếu đáp ứng tất cả các nhu cầu của người nông dân thì loại hình sử dụng đất

đó sẽ dành được sự quan tâm trước tiên của người dân và sản phẩm thu được phải thoả mãn cái ăn, cái mặc và nhu cầu hàng ngày của người dân,

* Bảo vệ môi trường

Loại hình sử dụng đất phải bảo vệ được độ phì của đất, ngăn ngừa thoái hoá đất, xói mòn rửa trôi, cải tạo đất, tăng độ xốp, tăng độ màu mỡ đặc biệt là phải bảo

vệ môi trường sinh thái

Ngoài ra cũng phải chú trọng đến vấn đề đa dạng về chủng loại cây, luân canh cây trồng giữa các mùa một cách hợp lý

1.5 Một số kết quả nghiên cứu đánh giá về sử dụng đất bền vững ở Việt Nam

Công tác nghiên cứu về đánh giá đất ở Việt Nam mới thực sự bắt đầu từ những năm đầu thập kỷ 70 và đã có những công trình nghiên cứu đã là nền tảng cho việc sử dụng đất đai bền vững

Năm 1983 Tổng cục quản lý Nông nghiệpđất đã đề xuất dự thảo “ Phương pháp phân hạng đất cấp huyện” Dựa trên những kết quả nghiên cứu bước đầu của việc đánh giá phân hạng đã xác định và đưa đưa ra những tiêu chuẩn phân hạng đánh giá đất cho từng loại cây trồng chủ yếu

Năm 1986 Tôn Thất Chiểu [7] đã nghiên cứu đánh giá, phân hạng đất khái quát toàn quốc tỷ lệ bản đồ 1/500.000, tác giả đã áp dụng đánh giá phân loại khả năng đất đai của Bộ nông nghiệp Hoa Kỳ, kết quả đã lập ra các nhóm khả năng thích hợp đất đai trên toàn quốc Trong đó có 4 nhóm cho sử dụng đất nông nghiệp,

2 nhóm có khả năng sử dụng cho sản xuất lâm nghiệp và 2 nhóm cho sử dụng các mục đích khác

Từ những năm 1990 đến nay, viện Quy hoạch và thiết kế nông nghiệp đã thực hiện nhiều công trình nghiên cứu đánh giá, đất trên phạm vi toàn quốc với 9 vùng sinh thái và nhiều vùng chuyên canh theo các dự án đầu tư Nguyễn Khang, Phạm Dương Ưng (1994) với “ Kết quả bước đầu đánh giá tài nguyên đất đai Việt Nam”,

Nguyên Công Pho (1995) với “Đánh giá khả năng sử dụng đất đai vùng đồng bằng sông Cửu Long” … Tháng 1 năm 1995, viện quy hoạch và thiết kế nông nghiệp đã

tổ chức hội thảo về đánh giá đất đai và quy hoạch sử dụng đất trên quan điểm sinh thái và phát triển bền vững Hội nghị đã tổng kết, đánh giá ứng dụng quy định đánh giá của FAO vào thực tiễn ở Việt Nam, nêu những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

để đưa kết quả đánh giá vào quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp có hiệu quả Thông qua việc đánh giá khả năng thích hợp của đất đai để thấy tiềm năng đa dạng hoá của nông nghiệp, khả năng tăng vụ, lựa chọn hệ thống sử dụng đất, loại hình sử dụng đất phù hợp để tiến tới sử dụng đất hợp lý và có hiệu quả cao hơn [9]

Quy trình đánh giá đất của FAO được vận dụng trong đánh giá đất đai của Việt Nam từ các địa phương đến các vùng, miền của toàn quốc Những công trình nghiên cứu để triển khai sâu rộng ở một số vùng sinh thái lớn có đóng góp của nhiều nhà nghiên cứu:

Vùng núi Tây Bắc và trung du phía Bắc có Lê Duy Thước (1992), Lê Văn Khoa (1993), Lê Thái Bạt (1995) Các kết quả nghiên cứu cho thấy vùng này gồm 6 nhóm đất và 24 loại đất với các đặc điểm phát sinh và sử dụng đa dạng Toàn vùng

có 4 loại sử dụng đất chính là đất lúa, đất chuyên màu và cây công nghiệp ngắn ngày, đất trồng cây lâu năm, đất rừng [3],[19], [28]

- Vùng đồng bằng sông Hồng với những công trình nghiên cứu có kết quả đã công bố của các tác giả Nguyễn Công Pho (1995) Cao Liêm, Vũ Thị Bình, Quyền Đình Hà ( 1992, 1993), Phạm Văn Lăng (1992) Trong công trình nghiên cứu đã vận dụng phương pháp đánh giá đất của FAO, thực hiện trên bản đồ tỷ lệ 1/250.000 cho phép đánh giá ở mức độ tổng hợp phục vụ cho quy hoạch tổng thể vùng đồng bằng sông Hồng Kết quả nghiên cứu đã khẳng định vùng đồng bằng sông Hồng có

33 đơn vị đất đai ( 22 đơn vị đất đai thuộc đồng bằng và 11 đơn vị đất đai thuộc đất đồi núi) Loại hình sử dụng đất của vùng rất phong phú và đa dạng với 3 vụ chính là

vụ xuân, vụ mùa và vụ đông [20], [23], [24], [31]

- Vùng Tây Nguyên có các công trình nghiên cứu của Nguyễn Khang, Phạm Dương Ưng, Nguyễn Văn Tân, Đỗ Đình Đài, Nguyễn Văn Tuyển ( 1995) Các kết

hình sử dụng đất hiện tại với 195 đơn vị đất đai [16],[32] Các tác giả: Phạm Việt Tiến, Nguyễn Văn Tân, Vũ Anh Tú đã có bài viết “ Nghiên cứu sử dụng đất bền vững ở Tây Nguyên” được in trên tạp chí tuyển tập Hội nghị khoa học về Tài nguyên và Môi trường

- Vùng Đông Nam bộ có các công trình nghiên cứu của Trần An Phong, Phạm Quang Khánh, Vũ Cao Thái (1990), nghiên cứu về môi trường tự nhiên kinh tế - xã hội, đặc điểm các đơn vị đất đai, hiện trạng sử dụng đất, các loại hình sử dụng đất , phân tích tài chính, đánh giá hiệu quả kinh tế và tác động môi trường, đánh giá đất thích hợp và lựa chọn các loại hình sử dụng đất bền vững trong nông nghiệp của từng vùng Trên bản đồ đơn vị đất đai và hiện trạng sử dụng đất tỷ lệ 1/250.000 đã thể hiện 54 đơn vị đất với 602 khoanh có 7 loại hình sử dụng đất chính, 49 loại hình

sử dụng đất chi tiết với 94 hệ thống sử dụng đất trong nông nghiệp, trong đó có 50

hệ thống sử dụng đất được chọn [17], [18]

- Vùng đồng bằng sông Cửu Long có các công trình nghiên cứu của Trần An Phong, Nguyễn Văn Nhân, Tôn Thất Chiểu, Nguyễn Công Pho, Phạm Quang Khánh ( 1991,1995) Kết quả là toàn vùng có 123 đơn vị đất đai với 63 đơn vị đất đai ở vùng đất phèn, 20 đơn vị đất đai ở vùng đất mặn, 22 đơn vị đất đai ở vùng phù

sa không có hạn chế và 18 đơn vị đất đai ở những vùng đất khác [22]

Trong công trình nghiên cứu “ Kết quả bước đầu đánh giá tài nguyên đất Việt Nam”, các tác giả đã xác định được toàn Việt Nam có 340 đơn vị đất đai trong đó miền Bắc có 144 đơn vị đất đai và miền Nam có 196 đơn vị đất đa Toàn quốc có 90 loại hình sử dụng đất chính trong đó có 28 loại hình sử dụng đất lựa chọn ( Nguyễn Khang, Phạm Dương Ưng, 1995) [16]

Những đánh giá đất ở tầm vĩ mô của nhiều tác giả đã có những đóng góp to lớn trong việc hoàn thiện dần quy trình đánh giá đất đai ở Việt Nam làm cơ sở cho những định hướng chiến lược về quy hoạch sử dụng đất toàn quốc và các vùng sinh thái lớn

Các công trình nghiên cứu của các tác giả đã góp phần đặt nền móng cho sự nghiên cứu và sử dụng đất theo quan điểm sinh thái lâu bền, bước đầu hoàn thiện quy trình về đánh giá đất theo FAO và đưa ra những kết quả mang tính khái quát

Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu phần lớn mới chỉ dừng ở mức độ vĩ mô, những nghiên cứu chi tiết còn chưa được thực hiện nhiều Việc đánh giá đất theo quan điểm sinh thái phục vụ mục tiêu phát triển nông nghiệp theo hướng đa dạng hoá sản phẩm cho cấp huyện mới chỉ có một số công trình nghiên cứu như: Vũ Thị Bình (1995); Đoàn Công Quỳ (1997,2001) [24]; Đỗ Nguyên Hải (2001) [12]; Đào Châu Thu, Nguyễn Ích Tân (2004) [30]

Từ những nghiên cứu trên đã nêu ta có thể thấy các các công trình nghiên cứu của các tác tác giả là cơ sở cần thiết và có ý nghĩa quan trọng cho các định hướng sử dụng đất trong thời gian tiếp theo

Chương 2 NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu: Các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp của huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang

* Phạm vi nghiên cứu: Trên địa bàn huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang

2.2 Nội dung nghiên cứu

2.2.1 Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế- xã hội tác động đến sử dụng đất sản xuất nông nghiệp của huyện Yên Sơn

- Đánh giá về điều kiện tự nhiên

- Đánh giá điều kiện kinh tế - xã hội

2.2.2 Đánh giá hiện trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp và các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp

- Hiện trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp

- Hệ thống sử dụng đất và các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên

địa bàn huyện

2.2.3 Đánh giá hiệu quả các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp

- Đánh giá hiệu quả kinh tế của các LUT sử dụng đất sản xuất nông nghiệp

- Đánh giá hiệu quả xã hội của các LUT sử dụng đất sản xuất nông nghiệp

- Đánh giá hiệu quả môi trường của các LUT sử dụng đất sản xuất nông nghiệp

2.2.4 Lựa chọn và đề xuất loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp hiệu quả bền vững cho vùng nghiên cứu

- Lựa chọn các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp

- Đề xuất các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp

2.2.5 Xác định các giải pháp phát triển các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp có triển vọng cho sản xuất nông nghiệp tại huyện Yên Sơn

2.3 Phương pháp nghiên cứu

2.3.1 Phương pháp chọn điểm nghiên cứu

Lựa chọn các xã có tính đại diện cho các vùng của huyện Yên Sơn được chia

ra làm 2 tiểu vùng Do vậy trong đề tài này chúng tôi đã chọn 6 xã trên 2 tiểu vùng trong huyện

- Tiểu vùng 1: Có địa hình vàn, tương đối bằng phẳng bao gồm 7 xã

- Tiểu vùng 2: Có địa hình cao, vàn cao bao gồm 24 xã và thị trấn

Chọn các hộ điều tra đại diện cho các vùng theo phương pháp chọn ngẫu nghiên Các hộ điều tra là các hộ tham gia trực tiếp sản xuất nông nghiệp có diện tích các cây trồng phổ biến, thuộc 6 xã đại diện cho 2 vùng Mỗi xã tiến hành điều tra 15

hộ và tổng số hộ điều tra là 80 hộ theo phương pháp điều tra phỏng vấn trực tiếp

2.3.2 Phương pháp thu thập số liệu, tài liệu

- Thu thập số liệu, tài liệu thứ cấp:

Thu thập số liệu, tài liệu có sẵn từ các cơ quan nhà nước như: phòng Tài nguyên và Môi trường, phòng Thống kê, phòng Nông nghiệp và phát triển nông thôn, phòng Kế hoạch - tài chính

- Thu thập số liệu sơ cấp:

+ Khảo sát thực địa nhằm kiểm chứng các thông tin, số liệu đã thu thập được qua điều tra

+ Điều tra bằng phương pháp truyền thống (bộ câu hỏi) theo mẫu phiếu điều tra phỏng vấn trực tiếp các nông hộ

2.3.3 Phương pháp tổng hợp và xử lý số liệu

Trên cơ sở số liệu, tài liệu thu thập được chúng tôi tiến hành tổng hợp và đánh

giá các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp (LUT) Xử lý số liệu bằng

chương trình Excel Kết quả được trình bày bằng các bảng, biểu đồ

2.3.4 Phương pháp chuyên gia

Dựa vào sự hiểu biết kinh nghiệm của người dân các hộ sản xuất giỏi, các cán

bộ phụ trách kỹ thuật, tham khảo ý kiến của các phòng chức năng liên quan, các nhà lãnh đạo quản lý, các nhà khoa học về đánh giá khả năng phát triển sản xuất nông

nghiệp và khả năng phát triển các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp đề

xuất định hướng phát triển

2.3.5 Phương pháp tính hiệu quả sử dụng đất

Trên cơ sở số liệu tài liệu thu thập được, chúng tôi tiến hành tổng hợp, nhiều loại khác nhau: loại cây trồng, các khoản chi phí… và xây dựng các chỉ tiêu đánh

* Hiệu quả kinh tế:

Để tính hiệu quả sử dụng đất trên một ha của các LUT, đề tài sử dụng hệ thống chỉ tiêu sau:

- Tổng chi phí: Bao gồm các khoản chi phí được sử dụng trong quá trình sản xuất ( chi phí vật chất và chi công lao động)

- Tổng thu nhập = Sản lượng x Đơn giá

- Thu nhập hỗ hợp (TNHH) = Tổng thu nhập – Chi phí vật chất

- Thu nhập thuần (TNT) = Tổng thu nhập – Tổng chi phí

- Hiệu quả kinh tế ngày công lao động = Thu nhập hỗn hợp/Số công lao động

- Hiệu suất đồng vốn = Thu nhập hỗ hợp /Tổng chi phí

* Hiệu quả xã hội

Đánh giá hiệu quả xã hội là chỉ tiêu khó định lượng Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài này, do thời gian có hạn, chúng tôi chỉ đề cập đến một số chỉ tiêu sau:

- Khả năng thu hút lao động, giải quyết việc làm cho người sản xuất

- Khả năng phù hợp với thị trường tiêu thụ của các LUT ở thời điểm hiện tại

và tương lai

- Mức độ chấp nhận của người dân thể hiện ở mức độ đầu tư, ý định chuyển đổi cây trồng của hộ

* Hiệu quả môi trường

- Mức độ sử dụng phân bón và các loại thuốc bảo vệ thực vật so sánh với tiêu chuẩn cho phép

- Khả năng duy trì và cải thiện độ phì của đất (như khả năng che phủ đất, giữ

ẩm, trả lại cho đất tàn dư cây trồng có chất lượng)

- Thích hợp với đặc điểm, tính chất đất và nguồn nước

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

3.1 Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế- xã hội tác động đến sử dụng đất sản xuất nông nghiệp của huyện Yên Sơn

3.1.1 Điều kiện tự nhiên

3.1.1.1 Vị trí địa lý

Yên Sơn là huyện miền núi nằm ở phía Nam tỉnh Tuyên Quang, nằm trong khoảng tọa độ địa lý: Từ 210 40’ đến 220 10’ Vĩ độ Bắc và 1050 10’ đến 1050 40’Kinh độ Đông

Địa giới hành chính của huyện được xác định như sau:

- Phía Bắc giáp huyện Hàm Yên và huyện Chiêm Hóa;

- Phía Tây giáp huyện Yên Bình - tỉnh Yên Bái;

- Phía Nam giáp huyện Sơn Dương và huyện Đoan Hùng (tỉnh Phú Thọ);

- Phía Đông giáp huyện Định Hóa - tỉnh Thái Nguyên

Tổng diện tích tự nhiên của huyện theo số liệu thống kê đất đai tính đến ngày 01/01/2013 là 113.242,26ha

Bao gồm 31 đơn vị hành chính cấp xã (01 thị trấn và 30 xã) Trên địa bàn huyện có các tuyến giao thông đường bộ quan trọng như: Quốc lộ 2, Quốc lộ 2C, Quốc lộ 37 và các tuyến đường thủy (Sông Lô - Sông Gâm - Sông Phó Đáy) Yên Sơn là huyện nằm bao bọc thành phố Tuyên Quang (trung tâm kinh tế - Văn hóa - Chính trị lớn nhất của tỉnh) nên các tuyến giao thông chính thành phố Tuyên Quang đều đi qua địa bàn huyện Đây là điều kiện thuận lợi cho sự phát triển kinh tế - xã hội của huyện hiện tại và trong những năm tới

3.1.1.2 Địa hình, địa mạo

Địa hình của huyện Yên Sơn khá phức tạp, bị chia cắt bởi hệ thống sông suối, đồi núi, thung lũng tạo thành các kiểu địa hình khác nhau Dạng địa hình thấp dần

từ Bắc xuống Nam, cao nhất là đỉnh Núi Là (xã Kim Phú và xã Chân Sơn) có độ cao 550 m, độ dốc trung bình từ 20 - 250

Huyện Yên Sơn có các dạng địa mạo như sau:

- Dạng địa mạo thung lũng gồm các xã ven sông Lô, sông Gâm và sông Phó Đáy Dọc các sông này có những thung lũng, bãi bồi không liên tục chịu ảnh hưởng của phù

sa và dốc theo chiều dòng sông Vào mùa mưa thường bị ngập nước

- Dạng địa mạo núi cao trên 500 m (khu vực Núi Là, Núi Nghiêm) Đất đai vùng này chủ yếu để phát triển rừng phòng hộ bảo vệ đầu nguồn

- Dạng địa mạo vùng đồi thấp dưới 300 m, phân bố ở phía Nam huyện Đất đai vùng này có nhiều đồi núi xen kẽ với các thung lũng hình lòng máng phù hợp với nhiều loài cây ăn quả, cây công nghiệp và cây lương thực Đây là vùng kinh tế trọng điểm của huyện

3.1.1.3 Khí hậu

Huyện Yên Sơn có đặc điểm khí hậu nhiệt đới gió mùa, chịu ảnh hưởng của khí hậu lục địa Bắc Á - Trung Hoa và chia làm 2 mùa rõ rệt: Mùa hè nóng ẩm, mưa nhiều từ tháng 4 đến tháng 9; Mùa đông khô, lạnh từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau