Tuy nhiên, do những quan điểm về văn nghệ và liên quan tới nhómNhân văn Giai phẩm, trong một thời gian dài ông bị cách ly và không đượcquyền đăng bài vở; dư luận cũng hầu như không đề cậ
Trang 1MỞ ĐẦU
1 Lý do lựa chọn đề tài
Nửa đầu thế kỷ XX, Phan Khôi là nhà báo nổi bật Ông là cây bút nổitiếng về sự sắc sảo và thẳng thắn, thường đề cập đến các vấn đề thời sự,nhạy cảm trong xã hội Ông cũng là người khởi xướng và tham gia nhữngcuộc tranh luận sôi nổi trên báo chí thời bấy giờ
Vốn là người thông minh, nhạy cảm trước cái mới và giàu tinh thầnnhập thế, ông sớm bỏ lối học khoa cử, để chuyển sang học chữ quốc ngữ
và tiếng Pháp Với sức lao động phi thường, thể hiện ở số lượng tác phẩmbáo chí khổng lồ đăng tải trên báo chí khắp ba miền từ những năm 20 đến
những năm 50 của thế kỷ XX (các tờ: Đông Tây, Đăng Cổ Tùng báo, Nam Phong, Thực nghiệp dân báo, Hữu Thanh, Hà Nội báo, Phụ nữ thời đàm…
ở Hà Nội; Đông Pháp thời báo, Thần chung, Phụ nữ Tân văn, Trung lập…
ở Sài Gòn; Tràng An và thành lập tờ Sông Hương ở Huế…), Phan Khôi
thực sự là tên tuổi lớn của báo chí Việt Nam
Từ số lượng khổng lồ các tác phẩm báo chí, có thể nói, ông là người
có những đóng góp to lớn thúc đẩy sự phát triển của báo chí Việt Nam nửađầu thế kỷ XX Trong bài viết tham dự tọa đàm nhân dịp 120 năm ngàysinh của Phan Khôi (1887-2007), nhà nghiên cứu, sưu tầm danh nhân lịch
sử nước Việt Lê Minh Quốc viết: “Nếu chỉ chọn lấy một nhà báo tiêu biểunhất của xứ Quảng trong thế kỷ XX, tôi sẽ chọn lấy Phan Khôi Đó là mộthình ảnh kỳ lạ nhất, cô độc nhất, bản lĩnh nhất của lịch sử báo chí ViệtNam hiện đại” Thời kỳ làm báo sung sức nhất của Phan Khôi là những
năm 1928-1939, đặc biệt là quãng thời gian ông làm chủ bút tờ Phụ nữ Tân văn (từ 02/5/1929 đến 21/4/1935)
Tuy nhiên, do những quan điểm về văn nghệ và liên quan tới nhómNhân văn Giai phẩm, trong một thời gian dài ông bị cách ly và không đượcquyền đăng bài vở; dư luận cũng hầu như không đề cập đến Phan Khôi.Trên thực tế, những tư tưởng của Phan Khôi về các vấn đề xã hội, về conđường phát triển đất nước, về những nhược điểm của dân tộc Việt Nam…cho đến nay vẫn còn nguyên tính thời sự và tính giá trị; các bài báo, sứcsáng tạo, đóng góp cho báo chí thời Pháp thuộc của Phan khôi có ý nghĩalớn đối với các nhà báo hiện nay ở Việt Nam
Như vậy, việc tìm hiểu, tổng kết “những đóng góp của Phan Khôi đốivới báo chí Việt Nam đầu thế kỷ XX” là nghiên cứu có ý nghĩa quan
Trang 2trọng và cấp thiết, góp phần phác họa chân dung một trong số những nhàbáo hàng đầu Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX - Phan Khôi, đồng thời bổsung tài liệu tham khảo trong nghiên cứu lịch sử báo chí Việt Nam Kếtquả nghiên cứu cũng thêm một lần tìm đến sự đánh giá tương đối côngbằng về những đóng góp của Phan Khôi đối với báo chí cũng như nềnvăn hóa Việt Nam.
2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1 Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở việc tìm hiểu, phân tích sự nghiệp báo chí và khắc họachân dung nhà báo Phan Khôi, luận án sẽ tổng kết, đánh giá những đónggóp của ông đối với sự phát triển của báo chí Việt Nam đầu thế kỷ XX;tìm đến sự nhìn nhận công bằng, khách quan hơn đối với Phan Khôi tronglịch sử báo chí Việt Nam Kết quả của luận án sẽ góp phần cung cấp tàiliệu tham khảo có ý nghĩa đối với những người làm công tác nghiên cứu cócái nhìn toàn diện hơn, đầy đủ hơn trong quá trình nghiên cứu lịch sử báochí Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX
2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được những mục đích trên, luận án sẽ thực hiện những nhiệm vụ sau:
- Tìm hiểu thân thế, sự nghiệp của Phan Khôi; bối cảnh xã hội ViệtNam nửa đầu thế kỷ XX và những điều kiện chính trị - xã hội ảnh hưởngđến hoạt động báo chí của ông
- Nghiên cứu hệ thống tác phẩm báo chí của Phan Khôi và nhữnghoạt động của ông trong lĩnh vực báo chí
- Phân tích làm rõ những thành tựu trong hoạt động báo chí của PhanKhôi và ảnh hưởng của những hoạt động đó đối với xã hội, với diện mạobáo chí Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX Từ đó, làm sáng tỏ những đóng gópcủa ông đối với báo chí Việt Nam đầu thế kỷ XX, trên các khía cạnh: Sựphát triển những quan điểm chính trị - xã hội, học thuật thông qua báo chí;ngôn ngữ; thể loại, nghiệp vụ báo chí; những bài học cho người làm báohiện nay
3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của luận án
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Luận án tập trung nghiên cứu bối cảnh xã hội Việt Nam nửa đầu thế
kỷ XX, hệ thống các tác phẩm, các hoạt động của Phan Khôi trong lĩnhvực báo chí, những ý kiến đánh giá về Phan Khôi và hoạt động báo chí của
Trang 3ông qua các thời kỳ để làm rõ những đóng góp của Phan Khôi đối báo chíViệt Nam nửa đầu thế kỷ XX
3.2 Phạm vi nghiên cứu
Để làm sáng tỏ nội dung nghiên cứu, luận án tập trung khảo sát cáctác phẩm báo chí của Phan Khôi từ năm 1928 đến năm 1939 Đây là thờigian nhà báo Phan Khôi hoạt động nghề nghiệp sung sức nhất, để lại dấu
ấn đậm nét nhất đối với nền báo chí Việt Nam Những kết quả lao độngbáo chí của ông thời kỳ này đã góp phần tạo nên diện mạo báo chí ViệtNam đầu thế kỷ XX
4 Giả thuyết nghiên cứu
Do những quan điểm về văn nghệ và mối quan hệ với nhóm NhânVăn Giai Phẩm của Phan Khôi những năm 1956-1958, nên hiện nay nhữngđánh giá về ông không nhất quán, với các luồng ý kiến trái ngược nhau:
Có ý kiến đánh giá rất cao những đóng góp của Phan Khôi trong các lĩnhvực lịch sử, văn học, báo chí, văn hóa, xã hội,… nhưng cũng không ít ýkiến phê bình, chỉ trích gay gắt các quan điểm của ông Có một xu hướngthứ hai là: Do những tế nhị liên quan đến vụ Nhân Văn Giai Phẩm, người
ta không nhắc đến Phan Khôi, và do đó, ông trở thành người xa lạ! Đâychính là tình huống có vấn đề
Vì vậy câu hỏi nghiên cứu được đặt ra là: Cần phải đánh giá về PhanKhôi thế nào cho công bằng, nhất là những đóng góp của ông đối với nềnbáo chí nước nhà?
Luận án đưa ra hai giả thuyết như sau:
Thứ hai: Còn có sự đánh giá không công bằng đối với những đóng
góp “tích cực” và những điểm “tiêu cực” đối với Phan Khôi
Luận án “Những đóng góp của Phan Khôi đối với báo chí Việt Namđầu thế kỷ XX” sẽ tìm những luận cứ góp phần làm sáng tỏ giả thuyếtnghiên cứu nêu trên
Trang 45 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
5.1 Cơ sở lý luận: phương pháp luận biện chứng Mác-Lênin và
những tư tưởng, quan điểm của Hồ Chí Minh về báo chí
5.2 Phương pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng kết hợp các phương
pháp nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn như: thống kê, phân tích tàiliệu sẵn có, lịch sử so sánh (đồng đại, lịch đại), chuyên gia, tổng hợp Cụ thể:
- Phương pháp thống kê, phân tích tài liệu sẵn có: Rà soát, thống kênhững ấn phẩm báo chí của nhà báo Phan Khôi; thu thập và phân tíchnhững tài liệu nghiên cứu lịch sử báo chí về Phan Khôi cũng như một sốnhà báo cùng thời với ông
- Phương pháp so sánh đồng đại: Khảo cứu tư liệu để so sánh nhữngđóng góp và hạn chế của Phan Khôi (thông qua các hoạt động và ấn phẩmbáo chí của ông) với các nhà hoạt động báo chí Việt Nam khác trong cùngthời điểm
- Phương pháp so sánh lịch đại: Khảo cứu tư liệu để so sánh nhữngđóng góp và hạn chế của Phan Khôi (thông qua các hoạt động và ấn phẩmbáo chí của ông) theo tuần tự thời gian trong suốt sự nghiệp báo chí củaông, đặc biệt là giai đoạn 1928 - 1939
- Phương pháp chuyên gia: Tác giả trực tiếp gặp gỡ (hoặc xin ý kiếnbằng văn bản) các nhà báo lão thành, các nhà hoạt động văn hóa, các nhàngôn ngữ, các nhà khoa học, giảng viên, người thân trong gia đình nhà báoPhan Khôi - là những người đã dành thời gian tìm hiểu, nghiên cứu và có
am hiểu sâu sắc cuộc đời và sự nghiệp của Phan Khôi về những nội dung
mà luận án quan tâm
- Phương pháp tổng hợp: Trên cơ sở phân tích tư liệu thu được cùng
ý kiến phân tích của các chuyên gia, luận án sẽ tổng hợp và làm rõ nhữngđóng góp cũng như những hạn chế về những mặt khác nhau (như mục tiêu,quan điểm chính trị - xã hội, văn hóa, ngôn ngữ, thể loại, phương pháp - kỹnăng, bản lĩnh nghề nghiệp…) của Phan Khôi đối với báo chí Việt Nam
6 Đóng góp mới của luận án
- Làm sáng tỏ được những đóng góp của Phan Khôi đối với báo chíViệt Nam nửa đầu thế kỷ XX Đây là nội dung mà do nhiều nguyên nhân,chúng ta chưa đề cập và nghiên cứu; đồng thời góp phần bổ sung một cáchnhìn đầy đủ, toàn diện hơn trong nghiên cứu lịch sử báo chí Việt Nam đầuthế kỷ XX
Trang 5- Kết quả luận án góp một cách nhìn mới, đánh giá công bằng hơnđối với sự nghiệp báo chí của Phan Khôi, bên cạnh những hạn chế của ông
Chương 2: Quan điểm chính trị - xã hội trong các tác phẩm báo chí
của Phan Khôi
Chương 3: Những đóng góp của Phan Khôi về phát triển ngôn ngữ
tiếng Việt trong báo chí
Chương 4: Những đóng góp của Phan Khôi về phát triển thể loại tác
phẩm báo chí và kỹ năng làm báo
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ PHAN KHÔI
1 Tình hình nghiên cứu về Phan Khôi ở trong nước
1.1 Phan Khôi trong các sách nghiên cứu về lịch sử báo chí, văn học đầu thế kỷ XX
- Cuốn sách của Vu Gia “Phan Khôi - Tiếng Việt, Báo chí và thơ mới”
(Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2003)
1.2 Phan Khôi trong các hồi ký
- Hồi ký: “Nhớ cha tôi - Phan Khôi”, của Phan Thị Mỹ Khanh, Nhà
xuất bản Đà Nẵng, năm 2001
- Hồi ký:“Nắng được thì cứ nắng”, tác giả: Phan An Sa, Nhà xuất
bản Tri thức, năm 2013
1.3 Phan Khôi trong các bài nghiên cứu
- Các bài nghiên cứu tham gia Tọa đàm tưởng niệm cố nhà văn, nhà báo Phan Khôi nhân 120 năm ngày sinh của ông (1887-2007); Hội thảo khoa học với chủ đề “Phan Khôi và những đóng góp trên lĩnh vực văn hóa dân tộc” nhân dịp kỷ niệm 127 năm ngày sinh Phan Khôi, ngày
06-10-2014
Trang 6- Các bài nghiên cứu khái quát cuộc đời làm báo của Phan Khôi, đặcbiệt trong 30 năm đầu thế kỷ của tác giả Lại Nguyên Ân
1.4 Bộ sách sưu tập các tác phẩm báo chí của Phan Khôi
Bộ sách do nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân sưu tầm và biên soạn,gồm 08 cuốn: Phan Khôi, tác phẩm đăng báo từ năm 1928 đến năm 1937
Đây là công trình sưu tầm số lượng khổng lồ các tác phẩm báo chícủa Phan Khôi từ năm 1928 đến năm 1937, cũng là thời kỳ cây bút PhanKhôi sung sức nhất trên diễn đàn báo chí Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX
2 Tình hình nghiên cứu Phan Khôi ở ngoài nước
2.1 Phan Khôi trong các công trình, nghiên cứu của các học giả ngoài nước
Qua tìm hiểu, chúng tôi không tìm được tài liệu nước ngoài nào vớiquy mô của một công trình nghiên cứu mang tính hệ thống về Phan Khôinói chung, về những đóng góp của Phan Khôi đối với báo chí nói riêng
Các nghiên cứu khác của các tác giả Việt Nam ở nước ngoài cũng lànhững bài nghiên cứu nhỏ lẻ; một số nhóm sinh viên Việt Nam ở nước ngoàicùng tham gia quá trình sưu tập các tác phẩm báo chí của Phan Khôi
2.2 Chương trình phát thanh phát trên đài RFI
2.3 Trang http://www.viet-studies.info của GS Trần Hữu Dũng, đại
học Wright State University tiểu bang Ohio, Hoa Kỳ đăng tải toàn bộ cácsưu tập của nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân về Phan Khôi
2.4 Hồ sơ “Nhân văn giai phẩm” của Thụy Khuê (tại địa chỉ
http://thuykhue.free.fr), dành chương 15 nói về Phan Khôi, đề cập thân thế,
sự nghiệp, con đường văn hóa của Phan Khôi đặt trong bối cảnh nhữngphong trào chống Pháp đầu thế kỷ XX
2.5 Tạp chí Hợp lưu của người Việt Nam ở Mỹ năm 1997 ra số
chuyên về Phan Khôi
3 Những vấn đề đặt ra
3.1 Trong thời gian dài, dư luận xã hội, sách, báo, những nghiên cứu
về Phan Khôi rất ít ỏi
3.2 Sau thời kỳ đổi mới (1996), những nghiên cứu về Phan Khôi
nhiều hơn, khẳng định những đóng góp của ông trên các phương diện khácnhau: học giả, văn chương - báo chí, chính trị - văn hóa - xã hội
Trang 7Tuy nhiên, qua tìm hiểu những nghiên cứu này (trong nước và ngoàinước gồm cả sách và các bài nghiên cứu đăng tạp chí, hội thảo ), có thểthấy đó là những cách tiếp cận mang tính đơn lẻ, hoặc là tập hợp nhữngnghiên cứu đơn lẻ, trên những bình diện nhỏ, không mang tính hệ thống,
cụ thể là, những đóng góp của Phan Khôi liên quan đến văn chương, báochí, văn hóa ; Các cuốn hồi ký chủ yếu đề cập đến cuộc đời, những sựkiện, kỷ niệm gắn với những giai đoạn cuộc đời cầm bút và cuộc sống giađình Phan Khôi; Những cuốn sách công bố các tác phẩm báo chí của PhanKhôi từ năm 1928 đến năm 1937 của tác giả Lại Nguyên Ân sưu tầm vàbiên soạn có thể nói là bộ sưu tầm đồ sộ một mặt để lưu giữ những tácphẩm báo chí của Phan Khôi (do thời gian và nhiều nguyên nhân chủ quan,khách quan có thể các thế hệ hậu sinh không còn tìm lại được), mặt khác,
là nguồn tư liệu, chất liệu để nghiên cứu về tác giả - tác phẩm đối với nhàvăn, nhà báo Phan Khôi
3.3 Tổng quan tình hình nghiên cứu cho thấy, những nghiên cứu
về Phan Khôi với tư cách là một trong số ít nhà báo tiêu biểu của ViệtNam đầu thế kỷ XX không nhiều Và, cho đến nay, vẫn chưa có mộtcông trình nghiên cứu riêng biệt, chuyên sâu nào về những đóng góp củaPhan Khôi đối với báo chí Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX Vậy thì, việctìm hiểu hoạt động báo chí của Phan Khôi, phân tích làm rõ những đónggóp của ông về tư tưởng, học thuật nói chung, về nghề báo nói riêng;trong phát triển thể loại, ngôn ngữ tiếng Việt trên báo chí Việt Nam đầuthế kỷ XX với mức độ một luận án tiến sĩ có ý nghĩa quan trọng, thiếtthực đối với người làm công tác nghiên cứu cũng như trực tiếp làm côngtác báo chí
Từ nghiên cứu này, mở ra các hướng nghiên cứu chuyên sâu hơnnữa về những đóng góp cụ thể của Phan Khôi đối với nghề báo, đối vớiviệc góp phần tạo nên diện mạo của nền báo chí Việt Nam đầu thế kỷ XX -thời kỳ quan trọng đặt nền móng cho sự phát triển báo chí Việt Nam theohướng chuyên nghiệp
Trang 8Chương 1 THÂN THẾ, SỰ NGHIỆP BÁO CHÍ CỦA PHAN KHÔI
Trong bối cảnh chung đó, đế quốc Pháp vừa ra sức bóc lột nhân dânchính quốc, vừa đẩy mạnh khai thác các thuộc địa cả cũ và mới Thêm vào
đó, Pháp còn có những điều chỉnh trong chính sách thuộc địa để cho việckhai thác hiệu quả hơn, trong đó Đông Dương được Pháp đặt vào kế hoạchkhai thác trước hết
1.1.2 Tình hình kinh tế - xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX
Sự chuyển biến của nền kinh tế, cùng với sự thay đổi trong chínhsách thuộc địa - lấy “hợp tác với người bản xứ” làm cho xã hội Việt Nam
có sự thay đổi về kết cấu dân cư, sự phân hóa xã hội trở nên phức tạp hơn,mâu thuẫn xã hội quyết liệt hơn xung quanh vấn đề cách mạng dân tộc,dân chủ Tùy vào địa vị kinh tế và xã hội trong hệ thống thuộc địa, mỗigiai cấp, mỗi tầng lớp có vai trò và tiếng nói chính trị khác nhau
Có thể nói, 30 năm đầu thế kỷ XX là giai đoạn lịch sử mang tính bản
lề quan trọng trong toàn bộ tiến trình lịch sử Việt Nam cận - hiện đại Đâychính là giai đoạn quyết định chiều hướng phát triển của Việt Nam trongnhững giai đoạn tiếp theo, tạo ra những tiền đề tư tưởng, tổ chưc và lựclượng cho sự phát triển của phong trào giải phóng dân tộc ở những giaiđoạn sau, mà sớm nhất là thắng lợi của cuộc Cách mạng Tháng Tám năm
1945, do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo
1.2 Sự phát triển báo chí đầu thế kỷ XX
1.2.1 Giai đoạn trước chiến tranh thế giới thứ Nhất
1.2.2 Trong thời kỳ Chiến tranh thế giới thứ Nhất
1.2.3 Báo chí Việt Nam thời kỳ 1919 - 1930
1.2.4 Thời kỳ 1925-1930
1.2.5 Báo chí Việt Nam thời kỳ 1930 - 1939
Trang 91.3 Thân thế và quá trình hoạt động báo chí của Phan Khôi
1.3.1 Thân thế
Phan Khôi sinh ngày 20-8-1887, quê làng Bảo An, Điện Bàn, QuảngNam Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống khoa bảng Thânphụ ông là Phan Trần, tri phủ Diên Khánh thời nhà Nguyễn, ông ngoại làTổng đốc Hoàng Diệu Năm 1913, ông kết hôn với bà Lương Thị Tuệ, quêhuyện Đại Lộc, tỉnh Quảng Nam (con gái Lương Thúc Kỳ, đỗ cử nhân
1900, làm quan tại Huế) Hai ông bà có 8 con Bà Nguyễn Thị Huệ, vợ thứhai, ông gặp tại Hà Nội, chung sống từ 1935, có ba con
Từ năm 1918 đến cuối đời, ông làm báo, viết văn, thơ, biên dịch, làmcông tác văn hóa, nghệ thuật
1.3.2 Hoạt động báo chí của Phan Khôi từ năm 1918 đến trước Cách mạng tháng Tám
Năm 1918, Phan Khôi bắt đầu viết cho tạp chí Nam phong với bút danh Chương Dân Hơn một năm sau, Phan Khôi rời Hà Nội vào Sài Gòn.
Tờ báo đầu tiên ở Sài Gòn mà Phan Khôi cộng tác là Lục tỉnh tân văn Ông trở ra Hà Nội, cộng tác dịch Kinh Thánh Ki-tô giáo cho hội thánh Tin Lành, đồng thời cộng tác với các tờ Thực nghiệp dân báo và tạp chí Hữu thanh Đầu năm 1928 được đánh dấu là thời kỳ thứ hai Phan Khôi góp mặt
với báo chương Sài Gòn Thời kỳ này kéo dài khoảng 5 năm (1928-1933),
hoạt động báo chí của ông gắn với các tờ Đông Pháp thời báo, Thần chung, Phụ nữ tân văn, Trung lập tiếng Việt, và một số ít với các tờ Quần báo hoặc Hoa kiều nhật báo chữ Hán ở Chợ Lớn.
Đầu năm 1935, Phan Khôi ra Huế, làm chủ bút nhật báo Tràng An Đầu tháng 8-1936, ông cho ra mắt tờ tuần báo Sông Hương, tờ báo duy
nhất trong đời mình, Phan Khôi là người sáng lập, chủ nhiệm kiêm chủbút Ông duy trì tờ báo qua 32 kỳ, tạm ngừng sau số ra ngày 27-3-1937
Sau khi bán tờ Sông Hương, Phan Khôi vào lại Sài Gòn, chủ yếu dạy
học tại trường tư thục Chấn Thanh Trong thời gian này Phan Khôi vẫnviết báo, nhất là vẫn theo đuổi những cuộc tranh luận trên báo chí với đồngnghiệp ở các nơi
1.3.3 Hoạt động báo chí của Phan Khôi từ Cách mạng tháng Tám đến cuối đời
Thời gian ở Việt Bắc (1947-1954), ông tập trung vào hai loại côngviệc: nghiên cứu tiếng Việt và dịch thuật
Trang 10Gần 40 năm cầm bút, trên diễn đàn báo chí, Phan Khôi đã hoạt động
liên tục, có tờ ông làm chủ nhiệm, chủ bút: Phụ nữ Thời đàm (1933), Tràng An (1936), Sông Hương (1936-1937); đặt dấu ấn đậm nét trên các tờ Đông Pháp Thời báo, Thần chung và đặc biệt là Phụ nữ Tân văn Ngòi bút
của ông luôn tung hoành trên các mặt báo Dưới bút pháp nghị luận sắcsảo, đanh thép, ông không ngần ngại phê phán chế độ xã hội đương thời,đấu tranh cho tự do và bình đẳng xã hội Cùng với bút pháp nghị luận, nhàbáo - học giả Phan Khôi đã góp phần phản ánh hiện thực xã hội đươngthời, bảo tồn và phát triển tiếng Việt, đấu tranh cho bình đẳng giới, giảiphóng phụ nữ… Ông đã góp phần mở mang dân trí - “Khai dân trí” theo
“tư tưởng dân quyền” của phong trào Duy tân trên mặt báo chí nói chung
và trên báo Phụ nữ Tân văn nói riêng Với quá trình hoạt động và công
hiến trong vai trò của một ký giả xuất sắc, một học giả uyên bác, ông thực
sự có công vào sự phát triển nền báo chí Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX.Những chương tiếp theo sẽ nghiên cứu, khẳng định sự đóng góp này
Chương 2 QUAN ĐIỂM CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI TRONG CÁC TÁC PHẨM BÁO CHÍ CỦA PHAN KHÔI
2.1 Quan điểm chính trị
2.1.1 Về vai trò bảo hộ của Pháp
Tinh thần “nhập cuộc”, cùng với kiến thức uyên thâm và sự sắc sảocủa ngòi bút, Phan Khôi đã đem lại cho công chúng những kiến thức,những hiểu biết có chiều sâu về những giá trị lịch sử của dân tộc Cuộctranh luận về vai trò bảo hộ của Pháp, những bài viết về quan Toàn quyềnĐông Dương… đã thể hiện sự trân trọng những giá trị khách quan của lịch
sử, có sức lan tỏa trong công chúng, trong xã hội về tinh thần yêu nước,niềm tự tôn dân tộc Đây là giá trị quan trọng của nhận thức, trong bốicảnh đất nước đang bị đặt dưới ách đô hộ của thực dân Pháp Phan Khôitiếp cận, lý giải thấu đáo để công chúng có thể hiểu vấn đề bản chất về
“thuyết nước Pháp giúp nước Nam” cuối thế kỷ XVIII Sự am hiểu rộng vềkiến thức lịch sử, sự sâu sắc trong nghiên cứu, học thuật và hơn hết, cuộcthảo luận về một sự kiện lịch sử Việt Nam cận đại đã được Phan Khôi khởi
xướng và kéo dài suốt ba tháng trong năm 1928 trên Đông Pháp thời báo
Trang 11có ý nghĩa không nhỏ, cả về nhận thức lịch sử, và nâng cao ý thức dân tộccho công chúng đương thời
2.1.2 Phê phán thể chế chính trị đương thời và đấu tranh quan điểm về con đường phát triển
- Phê phán thể chế chính trị đương thời (Đảng Lập hiến)
Với tinh thần yêu nước, đứng về phía nhân dân, thông qua hoạt độngbáo chí của mình, Phan Khôi đã thẳng thắn phê phán thể chế chính trịđương thời, cụ thể là phê phán chủ trương “Pháp - Việt đề huề” của ĐảngLập hiến Với bản chất cơ hội, vụ lợi, các lãnh tụ Đảng Lập hiến đã sớmphơi bày sự phản bội đối với phong trào dân tộc ngay từ trước khi thànhlập và thực chất đây chỉ là một đảng phải chính trị tay sai của chính quyềnthực dân Phan Khôi đã thể hiện quan điểm thẳng thắn về sự tồn tại vônghĩa của Đảng Lập hiến đối với vận mệnh của đất nước nói chung và đốivới đời sống nhân dân nói riêng bằng hoạt động báo chí Với tinh thầnthẳng thắn, bằng lập luận chặt chẽ và chiều sâu của những kiến thức mangtính nguyên tắc và thực tiễn lịch sử dân tộc, Phan Khôi đứng về phía ngườidân để phê phán, phủ định vị trí, vai trò của Đảng Lập hiến - đảng cổ súycho thuyết “Pháp - Việt đề huề”, hoạt động không vì lợi ích của nhân dân
- Đấu tranh quan điểm về con đường phát triển
Với vốn kiến thức sâu rộng, uyên bác, Phan Khôi đã đưa ra nhữngquan điểm về con đường phát triển đất nước - muốn phát triển phải thựchiện cải cách
Những năm 20-30 của thế kỷ XX được xem là giai đoạn “xâm lăngvăn hóa” của Phương Tây đối với phương Đông Văn hóa phương Đôngđứng trước thách thức: phương Tây “thôn tính” hay tiếp thu những tưtưởng tiến bộ của văn hóa phương Tây để tự làm mới để hòa nhập vàodòng chảy của thời đại Vấn đề cấp thiết đặt ra đối với nền văn hóa làmuốn tồn tại thì phải “duy tân” Phan Khôi cho rằng: Muốn duy tân cảicách thì phải bắt đầu từ học thuật tư tưởng mà duy tân cải cách trước Dướingòi bút sắc sảo, Phan Khôi đã bàn về những bài học từ Nhật Bản, nướcTàu để đi đến khẳng định phải cải cách tư tưởng học thuật trước rồi saumới cải cách các lĩnh vực khác Quan điểm về cải cách của Phan Khôi cònthể hiện rõ, mạnh mẽ trong chùm bài tranh luận phản bác "cái thuyết châu
Âu sắp tan nát" của học giả Cô Hồng Minh và càng được làm sâu sắc thêmtrong Bài nhận diện tình hình học thuật tư tưởng ở Trung Hoa đương đại
Trang 122.2 Quan điểm xã hội
2.2.1 Những quan điểm học thuật
Một trong những nét vẽ quan trọng để khắc họa chân dung nhà báoPhan Khôi chính là tinh thần học thuật sâu sắc trong ngòi bút của ông,những đóng góp trong nghiên cứu những vấn đề học thuật của ông trên báochí tạo nên một phần diện mạo báo chí Việt Nam đầu thế kỷ XX Đây làthời kỳ báo chí dành một phần nội dung không nhỏ làm diễn đàn cho cáccuộc thảo luận về học thuật của các học giả Đây cũng là kênh thông tinqua trọng nâng cao nhận thức của nhân dân, của công chúng báo chí bấygiờ Như đã đề cập ở phần trên, với loạt bài thảo luận về tư tưởng học
thuật, Phan Khôi đã làm cho tờ Phụ nữ tân văn nổi tiếng, được cả những
độc giả có học vấn cao tìm đọc và trực tiếp tham gia vào quá trình thảoluận đó
Trên trang báo mà Phan Khôi tham gia, cùng với các bài viết mangchức năng thông tin, giới thiệu tri thức mới, bàn luận, lý giải các vấn đềnhân sinh thiết thực, phát biểu ý kiến, nhận định về các sự kiện thời sự ,việc gợi mở, khai hỏa các cuộc tranh luận về chủ đề, trong đó có các vấn
đề về nữ giới, với địa điểm tập trung lý tưởng là mặt báo đã mang lạinhững tác động tích cực, sâu sắc đối với sự chuyển biến các quan niệm, tậpquán văn hóa
2.2.2 Quan điểm " vị nữ giới"
Tiếp cận các bài báo của Phan Khôi đăng từ 1928 đến 1935 trên các
tờ Đông Pháp thời báo, Thần chung, Phụ nữ tân văn, Trung lập, Công luận, Thực nghiệp dân báo, Đông Tây, Phụ nữ thời đàm, Tràng An…, có
khoảng trên 100 bài viết trực tiếp đề cập đến vấn đề nữ giới nói chung vàcác sự kiện trong cộng đồng phụ nữ Việt Nếu nói rằng một trong nhữngdấu hiệu nhận diện văn chương báo chí của Phan Khôi là chất hiện đại, thì
có thể tìm thấy các phương diện của tinh thần hiện đại thể hiện hết sức rõnét qua mảng báo “vị nữ giới” của ông Phong cách viết trong mảng bài về
nữ giới của Phan Khôi, cũng như văn phong báo chí của ông nói chung,mang một sắc thái riêng Có thể nhận ra, trên nền kiến thức rộng, có chiềusâu, với cái nhìn thực tế, nhà báo luôn trình bày, lý giải các vấn đề mộtcách giản dị, tạo được sự đồng cảm, gần gũi, dễ chia sẻ với mọi đối tượngđộc giả Cách nói của Phan Khôi dung dị mà vẫn giữ được các chuẩn mựccần thiết, có sức thu hút, thuyết phục, đáng tin cậy Tác giả cũng sở hữu