Phát triển nguồn nhân lực khoa học công nghệ ở việt nam hiện nay

Phát triển nguồn nhân lực khoa học công nghệ ở Việt Nam hiện nay Phạm Thị Bảo Thoa Trường Đại học Kinh tế.. chú trọng tới việc mở rộng về số lượng đi đôi với nâng cao về chất lượng ngu

Phát triển nguồn nhân lực khoa học công nghệ

ở Việt Nam hiện nay Phạm Thị Bảo Thoa

Trường Đại học Kinh tế Đại học Quốc gia Hà Nội

Luận văn ThS Kinh tế : 60 31 01 Người hướng dẫn : PGS TS Mai Thị Thanh Xuân

Năm bảo vệ: 2013

114 tr

Abstract Làm rõ hơn những vấn đề lý luận về nguồn nhân lực nói chung và nhân lực

khoa học và công nghệ nói riêng Đánh giá thực tr ạng phát triển nguồn nhân lực khoa học công nghệ ở Việt Nam từ năm 2000 đến nay trên cả hai mặt: thành tựu và ha ̣n chế,

và tìm ra nguyên nhân của hạn chế đó Đề xuất mô ̣t số giải pháp phát triển nguồn nhân lực khoa ho ̣c công nghê ̣ ở Viê ̣t Nam đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế tri thức

Keywords.Phát triển nhân lực; Kinh tế học lao động; Khoa học công nghệ; Nguồn

nhân lực

Content

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong những năm gần đây, cuô ̣c cách ma ̣ng khoa ho ̣c – công nghê ̣ thế giới đã diễn

ra hết sức ma ̣nh mẽ , với những phát minh, sáng chế khoa học – công nghệ ngày càng được ứng dụng rộng rãi vào sản xuất Nhờ đó Việt Nam có cơ hội để rút ngắn khoảng cách tụt hậu so với các nước khác Tuy nhiên, để áp dụng khoa học công nghệ vào nền kinh tế một cách hiệu quả đòi hỏi phải có nguồn nhân lực chất lượng cao, nhất là nhân lực khoa học công nghệ

Xác định được vai trò quan tro ̣ng của nguồn nhân lực khoa ho ̣c công nghê ̣, Báo cáo Chính trị của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa X tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI (2011) đã nhấn ma ̣nh , phải: “ phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý giỏi; đội ngũ cán bộ khoa học – công nghệ .” [6] Đồng thời trong phương hướng, mục tiêu phát triển đất nước Đảng cũng luôn

chú trọng tới việc mở rộng về số lượng đi đôi với nâng cao về chất lượng nguồn nhân lực (NNL) khoa học công nghệ (KHCN) Vậy nhưng, trên thực tế, chất lượng NNL ở Việt Nam nói chung và nhân lực KHCN nói riêng vẫn rất thấp, tuy số lượng những người có bằng cấp cao khá đông đảo Chẳng hạn, Việt Nam là nước có nhiều giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ nhất Đông Nam Á nhưng số bài báo quốc tế lại chỉ bằng 1/10 Thái Lan, 1/20 Singapore… [16] Vậy do đâu mà có tình trạng đó? Thực trạng NNL KHCN Việt Nam hiện nay như thế nào? Việt Nam cần có định hướng và những chính sách gì

để thúc đẩy phát triển NNL KHCN trong những năm tới? Để trả lời câu hỏi này , tác

giả chọn đề tài luận văn thạc sĩ của mình là “Phát triển nguồn nhân lực khoa học công nghệ ở Việt Nam hiện nay”

2 Tình hình nghiên cứu

Vấn đề phát triển nguồn nhân lực khoa ho ̣c ở nước ta hiê ̣n nay đan g là vấn đề được nhiều người quan tâm Đã có nhiều hô ̣i thảo , nhiều công trình nghiên cứu về v ấn đề này, trong đó liên quan trực tiếp đến nội dung luận văn có các công trình chủ yếu sau:

- “Chính sách phát triển nhân lực khoa học và c ông nghê ̣”, Tài liệu Hội thảo

khoa học quốc gia, do Bô ̣ Khoa ho ̣c và Công nghê ̣ phối hợp với Ban tuyên giáo Trung ương tổ chức ngày 3/7/2012 tại Hà Nội Tại hội thảo này, các nhà khoa học và các nhà quản lý đã đưa ra nhi ều ý kiến quan trọng về viê ̣c xây dựng Đề

án phát triển khoa học và công nghệ phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa , hiê ̣n

đa ̣i hóa và hô ̣i nhâ ̣p quốc tế Trong đó, nhiều nhà khoa học đã nhấn ma ̣nh vấn

đề thiếu hụt nguồn nhân lực khoa học công nghệ k ế cận ở nước ta và viê ̣c đãi ngô ̣, trọng dụng cán bộ khoa học công nghệ hiện nay

- Bài “Phát triển nhân lực khoa học công nghệ là yêu cầu bức thiết ”, đăng trên

Báo điện tử c ủa Chính phủ (http://baodientu.chinhphu.vn/) ngày 10/11/2010 Bài báo đề cập tầm quan tro ̣ng cũng như những thành tựu bước đầu trong phát triển nhân lực khoa ho ̣c công nghê ̣ ở nước ta trong thời gian qua

- Bài “Nhân lực khoa học và công nghê ̣ : vừa thiếu v ừa thừa”

(http://www.nguoicaotuoi.org.vn/) ngày 09/8/2012 đã tổng hợp những ý kiến đánh giá về nguồn nhân lực khoa ho ̣c công nghê ̣ Viê ̣t Nam của những nhà khoa học đầu ngành Thứ trưởng Bộ KHCN Trần Văn Tùng nhâ ̣n xét về chất lượng , hiê ̣u quả hoa ̣t đô ̣ng của nhân lực khoa ho ̣c công nghê ̣ Viê ̣t Nam còn ha ̣n chế , chưa đáp ứng được yêu cầu của sự nghiê ̣p phát triển đất nước , hay GS TSKH

Vũ Minh Giang, PGĐ Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, chỉ 5 - 7 năm nữa, nước ta sẽ thiếu hụt trầm trọng đội ngũ cán bộ khoa học trẻ có trình độ…

- Bài “Nhân lực khoa học công nghê ̣ : trọng dụng và tôn

vinh”(http://baodatviet.vn/) ngày 06/11/2012 cũng đ ã khẳng định quan điểm của Đảng về nhân lực khoa học công nghệ , coi “nhân lực khoa ho ̣c công nghê ̣ là tài nguyên vô giá của đất nước” , và làm rõ luận điểm v ề đãi ngô ̣ phải tương

xứng với giá tri ̣ đóng góp của nguồn nhân lực này

- Tổng luận “Phát triển nhân lực khoa học và công nghệ ở các nước ASEAN” của

Trung tâm Thông tin Khoa học và Công nghệ Quốc gia Công trình này đã tổng kết và phân tích chính sách đào tạo, bồi dưỡng, sử dụng nguồn nhân lực khoa

học

- công nghệ của các nước trong khu vực, qua đó rút ra bài học kinh nghiệm cho

phát triển nguồn nhân lực khoa học công nghệ Việt Nam

Nhìn chung những công trình trên đã khẳng định được tầm quan trọng của việc phát triển nguồn nhân lực khoa học công nghệ ở Việt Nam hiện nay Đó là nguồn tài liệu và tư liệu quý giá để luận văn kế thừa và phát triển Tuy nhiên, các công trình đó chỉ mới đề cập từng khía cạnh cụ thể của sự phát triển nhân lực KHCN mà chưa có cái nhìn toàn diện và hệ thống trên cả ba phương diện: lý luận, thực trạng, giải pháp Đặc biệt, còn rất ít công trình đề cập đến sự phát triển NNL KHCN ở Việt Nam như một quá trình để thấy được sự thay đổi số lượng và chất lượng của nhân lực KHCN theo thời gian, và nó đã đóng góp được yêu cầu của nền kinh tế phát triển theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa và tiếp cận nền kinh tế tri thức đến đâu? Đó là khoảng trống nghiên cứu mà tác giả luận văn mong muốn tìm hiểu và giải đáp

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Từ việc tìm hiểu thực tra ̣ng phát triển nguồn nhân lực khoa ho ̣c công nghê ̣ ở Viê ̣t Nam, luận văn đề xuất m ột số giải pháp thúc đẩy s ự phát triển nguồn nhân lực khoa học công nghệ đáp ứng yêu cầu phát triển của nền kinh tế theo hướng hiện đại ở nước

ta

3.2 Nhiê ̣m vụ nghiên cứu

Để thực hiê ̣n được mu ̣c đích trên, luận văn phải thực hiện các nhiệm vụ:

- Làm rõ những v ấn đề lý luận về phát triển nguồn nhân lực khoa học công nghệ

ở nước ta

- Phân tích, đánh giá thực tra ̣ng phát triển nguồn nhân lực khoa h ọc công nghệ Viê ̣t Nam từ năm 2000 đến nay

- Đề xuất những giải pháp nâng cao ch ất lượng nguồn nhân lực khoa ho ̣c công nghê ̣, làm cho nó thực sự là yếu tố căn bản của sự phát triển nhanh và bền vững nền kinh tế

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu c ủa luận văn là nguồn nhân lực khoa ho ̣c công nghê ̣ trên c ả hai phương diện số lượng và chất lượng

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi không gian : nghiên cứu sự phát triển nguồn nhân lực khoa ho ̣c công nghệ ở Việt Nam Luận văn cũng nghiên cứu nguồn nhân lực nói chung ở mức

độ nhất định để so sánh, và nguồn nhân lực của một số quốc gia để đúc kết bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

- Phạm vi thời gian: từ năm 2000 đến nay

5 Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vâ ̣t biê ̣n chứng và duy vâ ̣t li ̣ch sử , luận văn sử dụng phương pháp của kinh tế chính trị đồng thời có sự kết hợp s ử dụng nhiều phương pháp khác như : tổng hợp, phân tích, thống kê, so sánh… Theo phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, luận văn luôn đặt vấn

đề nghiên cứu trong mối quan hệ với nhiều nhân tố khác của kinh tế - xã hội Từ đó, qua tổng hợp, thống kê, phân tích số liệu và so sánh những số liệu đó với một số nước trên thế giới để làm rõ sự phát triển nguồn nhân lực khoa học công nghệ ở Việt Nam hiện nay

6 Đóng góp mới của luận văn

- Làm rõ hơn những vấn đề lý luận về nguồn nhân lực nói chung và nhân lực khoa học và công nghệ nói riêng

- Đánh giá thực tr ạng phát triển nguồn nhân lực khoa ho ̣c công nghê ̣ ở Vi ệt Nam

từ năm 2000 đến nay trên cả hai mặt: thành tựu và ha ̣n chế , và tìm ra nguyên nhân của hạn chế đó

- Đề xuất mô ̣t số giải pháp phát triển nguồn nhân lực khoa ho ̣c công nghê ̣ ở Viê ̣t Nam đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế tri thức

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục, Nội dung chính của luận văn được kết cấu thành 3 chương:

- Chương 1: Những vấn đề lý luận và kinh nghiệm về phát triển nguồn nhân lực khoa học công nghệ

- Chương 2: Thực trạng phát triển nguồn nhân lực khoa học công nghê ̣ ở Viê ̣t Nam từ năm 2000 đến nay

Chương 3: Quan điểm và giải pháp phát triển nguồn nhân lực khoa học công nghê ̣ đáp ứng yêu cầu phát triển của nền kinh tế tri thức

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Sách, tạp chí

1 Bộ Khoa học và Công nghệ (2011) Quyết định số 4009/QĐ-BKHCN về Phê duyệt quy hoạch phát triển nhân lực ngành khoa học và công nghệ giai đoạn 2011 –

2020

2 Chính phủ (2012) Nghị định số 13/2012/NĐ-CP về Ban hành điều lệ sáng kiến

3 Vũ Thị Dậu, Đỗ Thế Tùng, Vũ Đức Thanh (2012), Lý thuyết kinh tế của Karl Marx, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội

4 Đặng Ngọc Dinh (2005), Chiến lược phát triển khoa học & công nghệ, Nxb Đại

học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

5 Phạm Văn Dũng, Vũ Thị Dậu, Mai Thị Thanh Xuân (2012), Kinh tế chính trị đại cương, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội

6 Đảng cộng sản Việt Nam (2011): Văn kiện đại hội Đảng XI, Nxb Chính trị quốc

gia, Hà Nội

7 Đảng cộng sản Việt Nam (2006): Văn kiện đại hội Đảng X, Nxb Chính trị quốc

gia, Hà Nội

8 Nguyễn Minh Đường (2002): “Nghiên cứu phát triển nguồn nhân lực với

phương pháp tiếp cận hệ thống trong điều kiện mới”, Nghiên cứu con người – đối tượng và những hướng chủ yếu, niên giám nghiên cứu số 1 (in lần thứ 2), Nxb Khoa

học Xã hội, Hà Nội, tr 202 - 224

9 Đinh Sơn Hùng, Trần Gia Trung Đỉnh (2011), “Tổng quan lý luận về nguồn

nhân lực chất lượng cao”, Hội thảo khoa học: Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao – Nhu cầu cấp bách, thành phố Hồ Chí Minh tháng 9/2011

9 Đặng Hữu (chủ biên) (2009), Phát triển nền kinh tế tri thức gắn với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam, nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

11 Phạm Gia Khiêm (2007,)Sự phát triển và tiềm năng của cộng đồng người Việt

Nam ở nước ngoài ,Tạp chí Thông tin Đối ngoại, số tháng 5/2007, tr.3-5

12 Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam (2000), Luật KH&CN Việt Nam năm 2000

13 Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam (2013), Luật KH&CN Việt Nam sửa đổi năm 2013

14 Số liệu tổng quan – Bộ GD và ĐT số trường, giảng viên, sinh viên

15 Số liệu thống kê Bộ Giáo dục và Đào tạo năm 2012

16 Diệp Văn Sơn (2010), Chú trọng phát triển nguồn nhân lực khoa học - công

nghệ, Báo Đầu tư, ngày 8/10/2010, tr.4

17 Phạm Huy Tiến (2004): Tổ chức khoa học và công nghệ, Nxb Đại học Quốc gia

Hà Nội

18 Tổng cục Thống kê (2009), Niên giám thống kê 2008, Nxb Thống kê

19 Tổng cục Thống kê (2010), Niên giám thống kê 2009, Nxb Thống kê

20 Tổng cục Thống kê (2011), Niên giám thống kê 2010, Nxb Thống kê

21 Tổng cục Thống kê (2012), Niên giám thống kê 2011, Nxb Thống kê

22 Tổng cục thống kê, số liệu thống kê “Số giáo viên các trường đại học và cao đẳng phân theo trình độ chuyên môn”

23 Tổng cục thống kê, số liệu thống kê “Số giáo viên, số sinh viên đại học và cao đẳng phân theo địa phương”

24 Tổng cục thống kê, Tỷ lệ lao động đang làm việc trong nền kinh tế đã qua đào tạo phân theo giới tính và thành thị, nông thôn

25 Trịnh Ngọc Thạch, (2003), Nâng cao hiệu quả sử dụng nhân lực khoa học và

công nghệ trong trường đại học - Nghiên cứu trường hợp Trường Đại học Khoa học

Xã hội và Nhân văn- ĐHQGHN, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở

26 Nguyễn Thị Anh Thu (2004): Phát triển nguồn nhân lực khoa học và công nghệ, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội

27 Trung tâm Nghiên cứu và phát triển Truyền thông KH&CN, Tài liệu hội thảo cấp quốc gia: Chính sách phát triển nhân lực khoa học và công nghệ , Hà Nội, tháng 7 năm 2012

28 Trung tâm thông tin khoa học và công nghệ quốc gia, Tổng luận: phát triển nhân lực KH&CN ở các nước ASEAN

29 Nguyễn Ngo ̣c Tú (2008), “ Vài nét về thực trạng nguồn nhân lực chất lượng cao của Việt Nam trước yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế”, Tạp chí Nghiên cứu Châu Âu,

2008, số 4/2008

30 Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (2002),Từ điển bách khoa Việt Nam (2002),tập

2, Từ điển Bách khoa, Hà Nội

Website

31 Các nước châu Á đứng chung cùng Mỹ trong top chi tiêu cho R&D, cập nhật ngày 19/03/2012

http://www.nistpass.gov.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=835:ca

c-nc-chau-a-ng-chung-cung-m-trong-top-chi-tieu-cho-rad&catid=16:tin-quc-t&Itemid=31

32 Cần đổi mới phương thức đầu tư vào khoa học công nghệ, cập nhật ngày

13/01/2013 http://www.sggp.org.vn/khoahoc_congnghe/2013/1/309109/

33 Chế tạo thành công thỏi nhiên liệu tên lửa hỗn hợp, cập nhật ngày 10/12/2011 http://www.qdnd.vn/qdndsite/vi-VN/61/43/4/38/38/169399/Default.aspx

34 Chỉ số sáng tạo CN toàn cầu: Việt Nam tăng 20 bậc, http://ipp.most.gov.vn

35 Đỗ Minh Cương (2012), Đào tạo và sử dụng nhân tài, cập nhật ngày 07/01/2012

http://www.xaydungdang.org.vn/Home/MagazineStory.aspx?mid=46&mzid=366&ID

=815

36 Dừng du học theo đề án 322, Cập nhật ngày 17/05/2012,

http://nld.com.vn/giao-duc-khoa-hoc/dung-du-hoc-theo-de-an-322-20120517095736860.htm

37 Đề án "Đào tạo, thu hút, sử dụng nhân lực KH&CN trình độ cao giai đoạn 2012

- 2020", Cập nhật ngày 23/02/2013

http://www.vista.vn/UserPages/News/detail/tabid/73/newsid/6836/seo/Nam-2020-Dao-tao-10-000-ky-su-dat-chuan-quoc-te/language/vi-VN/Default.aspx

38 Gần 20% hồ sơ đăng ký dự thi vào ngành kinh tế, Cập nhật ngày 15/03/2013 http://vnexpress.net/tin-tuc/thoi-su/giao-duc/gan-20-ho-so-dang-ky-du-thi-vao-nganh-kinh-te-2748345.html

39 Hơn 50% sinh viên tốt nghiệp phải đào tạo lại, Cập nhật ngày 06/01/2008

http://vnexpress.net/tin-tuc/thoi-su/hon-50-sinh-vien-tot-nghiep-phai-dao-tao-lai-2098241.html

40 Hơn 9.000 giáo sư sao không có bằng sáng chế? Cập nhật ngày 03/07/2012 http://vietnamnet.vn/vn/khoa-hoc/78867/hon-9-000-giao-su-sao-khong-co-bang-sang-che-.html

41 Hướng đi mới cho thương mại hóa công nghệ tại Việt Nam, Cập nhật ngày 28/12/2012

http://laodong.com.vn/Lao-dong-cuoi-tuan/Huong-di-moi-cho-thuong-mai-hoa-cong-nghe-tai-Viet-Nam/97365.bld

42 Khoa học và công nghệ giai đoạn 2010-2020: Việt Nam phải rút ngắn khoảng cách, Cập nhật ngày 29/01/2010

http://vinatom.gov.vn/TabId/468/ArticleId/1273/PreTabId/508/Default.aspx

43 Khoa học và công nghệ đóng góp 30% tăng trưởng của ngành nông nghiệp, Cập nhật ngày 03/04/2012

http://www.agroviet.gov.vn/Pages/news_detail.aspx?NewsId=21426

44 Lập sàn giao dịch sáng chế của nhà nông, Cập nhật ngày 14/05/2013

http://baodientu.chinhphu.vn/Home/Lap-san-giao-dich-sang-che-cua-nha-nong/20135/168524.vgp

45 Lương giáo sư Việt Nam thấp nhất thế giới, Cập nhật ngày 14/10/2009

http://dantri.com.vn/giao-duc-khuyen-hoc/luong-giao-su-viet-nam-thap-nhat-the-gioi-356068.htm

46 Minh bạch trong đầu tư và quản lý khoa học: Việt Nam đang rất thiếu Cập nhật ngày 09/05/2012

http://isos.gov.vn/Thongtinchitiet/tabid/84/ArticleId/317/language/vi-VN/Minh-b-ch-trong-d-u-t-va-qu-n-ly-khoa-h-c-Vi-t-Nam-dang-r-t-thi-u.aspx

47 Nâng cao chất lượng GDĐH: Cần giao quyền tự chủ và phân tầng đại học, Cập nhật ngày 09/02/2012

http://giaoduc.net.vn/Giao-duc-24h/Nang-cao-chat-luong-GDDH-Can-giao-quyen-tu-chu-va-phan-tang-dai-hoc/107275.gd

48 Nhân lực KH&CN, Cập nhật ngày 31/08/2010

http://www.chinhphu.vn/portal/page/portal/chinhphu/noidungchienluockhoahoccongng he?categoryId=844&articleId=10000763

49 Nhân lực Khoa học - Công nghệ: Vẫn loay hoay tìm lời giải, Cập nhật ngày 15/04/2013

http://hanoimoi.com.vn/Tin-tuc/Khoa-hoc/583561/nhan-luc-khoa-hoc -cong-nghe-van-loay-hoay-tim-loi-giai

50 Những thành tựu khoa học- công nghệ y tế nổi bật, Cập nhật ngày 23/02/2012 http://suckhoedoisong.vn/20120223044153498p61c67/nhung-thanh-tuu-khoa-hoc-cong-nghe-y-te-noi-bat.htm

51 Những quốc gia "thâu tóm" giải Nobel hơn 100 năm qua, Cập nhật ngày 12/10/2011

http://vtc.vn/311-305090/quoc-te/nhung-quoc-gia-thau-tom-giai-nobel-hon-100-nam-qua.htm

52 Ninh Bình: 3 năm SX lúa giống chất lượng cao, Cập nhật ngày 27/05/2013 http://www.agroviet.gov.vn/Pages/news_detail.aspx?NewsId=30077#

53 Nuôi thành công giống gà H’ Mông, Cập nhật ngày 24/06/2010

http://www.agroviet.gov.vn/Pages/news_detail.aspx?NewsId=12228

54 Sáng chế của những nông dân chân đất, Cập nhật ngày 28/09/2007

http://www.khoahoc.com.vn/sukien/su-kien/17539_Sang-che-cua-nhung-nong-dan-chan-dat.aspx