so sánh tiền đề của cách mạng tư sản phương tây và cách mạng tư sản phương đông

So sách các cuộc cách mạng tư sản phương Tây và phương Đông là một vấn đề cần được nghiên cứu hơn nữa để làm rõ sự khác biệt căn bản giữa những cuộc CMTS ở các khu vực đó. Và tiền đề cách mạng là một tiêu chí quan trọng cũng cần được so sánh

MỤC LỤC

A PHẦN DẪN NHẬP

1 Lý do chọn đề tài

Cách mạng tư sản là cuộc cách mạng do tầng lớp quý tộc mới, giai cấp tư sảnlãnh đạo, nhằm đánh đổ chế độ phong kiến đã lỗi thời, mở đường cho chủ nghĩa tưbản phát triển, xác lập sự thống trị của giai cấp tư sản: cách mạng tư sản Hà Lan thế

kỷ XVI, cách mạng tư sản Anh 1640, cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỷ XVIII…Cónhiều hình thức diễn ra các cuộc cách mạng tư sản, đó có thể là cuộc nội chiến, cuộcchiến tranh bảo vệ tổ quốc, hay là một cuộc chiến tranh giành độc lập Nhưng về đạithể, các cuộc cách mạng tư sản đều nhằm lập đổ sự thống trị của chế độ phong kiến,xác lập một chế độ mới, tiến bộ hơn, tạo điều kiện cho chủ nghĩa tư bản phát triển

Cách mạng tư sản không chỉ diễn ra trên quy một một quốc gia nhất định màcòn lan rộng ra trên nhiều quốc gia khác nhau, thuộc các khu vực khác nhau trên thếgiới, ở những thời điểm nhất định khi những yếu tố dẫn đến một cuộc cách mạng đãxuất hiện một cách đầy đủ nhất Chính vì vậy, khi tiếp cận với các cuộc cách mạng tưsản trong lịch sử nhân loại, chúng ta không nên dừng lại ở một quốc gia, một khu vực

mà cần mở rộng phạm vi nghiên cứu, để có thể khái quát những đặc trưng của cáchmạng tư sản nói chung Bên cạnh đó cũng có thể tiến hành so sánh những điểm giống

và khác của các cuộc cách mạng tư sản Mà ở đây các cuộc cách mạng tư sản ởphương Đông và phương Tây là hai đối tượng chính để chúng ta tìm hiểu và tiến hành

so sánh

Phương Đông và Phương Tây là những khái niệm mang tính quy ước trongviệc tiếp cận với lịch sử thế giới, nhằm phân chia thế giới thành hai khu vực vớinhững đặc trưng nổi bật về điều kiện tự nhiên, kinh tế, chính trị, xã hội,…Cũng vậy,các cuộc cách mạng tư sản của các quốc gia thuộc hai khu vực này đều có những đặctrưng riêng, bên cạnh đó cũng có những điểm chung nhất định

Việc nghiên cứu các cuộc cách mạng ở phương Tây và phương Đông, sau đó

so sánh các cuộc cách mạng này để tìm rạ những điểm chung và riêng là một côngviệc có ý nghĩa rất lớn trong khoa học lịch sử Và để tiến hành so sánh các cuộc cáchmạng tư sản ở phương Tây và phương Đông, chúng ta buộc phải đưa ra và lựa chọncho mình những tiêu chí so sánh nhất định Đó có thể là tiền đề, thời cơ, lực lượnglãnh đạo, diễn biến, kết quả,…của các cuộc cách mạng tư sản Nhưng trong phạm vi

của bài nghiên cứu này, chúng tôi chỉ xin so sánh tiền đề của các cuộc cách mạng tưsản ở phương Tây và phương Đông Bởi lẽ theo chúng tôi, để một cuộc cách mạng tưsản nổ ra thì bắt buộc nó phải có những tiền đề ban đầu, những tiền đề đó sẽ tạo ranhững động lực nhất định đưa cuộc cách mạng trở thành hiện thực.

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Với đề tài “So sánh tiền đề của các cuộc cách mạng tư sản phương Tây vàphương Đông”, chúng tôi xác định đối tượng nghiên cứu của mình là những tiền đềcủa các cuộc cách mạng tư sản ở phương Tây cũng như phương Đông Từ những tiền

đề đó chúng tôi sẽ tiến hành công việc so sánh để tìm ra những điểm giống nhau vàkhác nhau của các cuộc cách mạng tư sản trong hai khu vực này

Về phạm nghiên cứu, chúng tôi sẽ tìm hiểu các cuộc cách mạng tư sản tiêu biểu

ở phương Tây và phương Đông Mà cụ thể đó là cuộc cách mạng tư sản Anh, cáchmạng tư sản Pháp và cách mạng tư sản Mỹ - đại diện cho cách mạng tư sản ở phươngTây; còn ở phương Đông, chúng tôi sẽ nghiên cứu các cuộc cách mạng tư sản ở Ấn

Độ, Thổ Nhĩ Kỳ, Iran và Trung Quốc

3 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu vấn đề này chúng tôi đã sử dụng chủ yếu phương pháp lịch sử,phương pháp logic, đặc biệt là phương pháp so sánh Ngoài ra, chúng tôi cũng sửdụng các phương pháp chuyên ngành khác của khoa học lịch sử như: phương phápphân tích, tổng hợp, sưu tầm tư liệu, phương pháp phán đoán khoa học…

4 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Hiện nay chúng tôi vẫn chưa tìm được một công trình nào với nội dung so sánhtiền đề của các cuộc cách mạng tư sản ở phương Tây và phương Đông, mà chỉ cónhững công trình nghiên cứu về lịch sử thế giới có đề cập đến các cuộc cách mạng tưsản ở hai khu vực này, trong đó có những nội dung mà chúng tôi cần đến Chúng ta cóthể kể đến một số công trình sau:

C.Mác – Ăng-ghen (1986), Tuyên ngôn của Đảng cộng sản, Nxb Sự thật, Hà

Nội Trong tác phẩm này, Mác và Ăngghen có dành phần I để viết về “Những người

tư sản và những người vô sản”, trong đó những thông tin về sự ra đời, địa vị kinh tế,chính trị,…của giai cấp tư sản cũng hết sức cần thiết để nghiên cứu vấn đề mà chúngtôi đã chọn

Trong bộ Tư bản, tập thứ nhất, quyển I – Quá trình sản xuất của tư bản (in trong C.Mác và F.Ăngghen (2002), Toàn tập, tập 23, Nxb Chính trị Quốc gia – Sự thật, Hà

Nội), C.Mác cũng dành chương XXIV để đề cập đến quá trình tích lũy ban đầu củachủ nghĩa tư bản Quá trình này đóng một vai trò quan trọng trong việc hình thành vàquyết định bản chất của chủ nghĩa tư bản

Các công trình khác của C.Mác và F.Ăngghen như: “Sự thống trị của Anh ở ẤnĐộ”, “Những kết quả tương lại của sự thống trị của Anh ở Ấn Độ”, “Sự phát triển củachủ nghĩa xã hội từ không tưởng đến khoa học”,…, cũng cung cấp những dữ kiệnquan trọng để chúng tôi tiếp cận đề tài này

Bên cạnh các tác phẩm của C.Mác và Ăngghen, chúng ta cũng có thể kể đến một

số công trình nghiên cứu của Lênin, chẳng hạn như: “Cuộc chiến tranh ở Trung Quốc,

“Châu Âu lạc hậu và châu Á tiên tiến”, “Những sự biến ở vùng Ban-căng và ở BaTư”, “Châu Á thức tỉnh”,…

Ngoài ra, chúng tôi cũng tìm được một số tác phẩm, công trình nghiên cứu vềchủ nghĩa tư bản, về giai cấp tư sản, về các cuộc cách mạng tư sản:

Đánh giá giai cấp tư sản trong phong trào giải phóng dân tộc: Ý kiến của những nhà nghiên cứu Mácxít ở châu Á, châu Phi và châu Mỹ Latinh trong cuộc hội thảo do trường đại học Các Mác ở Lépdích tổ chức, Nxb Sự thật, Hà Nội.

Lưu Tộ Xương – Quang Nhân Hồng – Hàn Thừa Văn (2002), Lịch sử thế giới thời cận đại (1640 – 1900), tập 3, Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.

Lưu Tộ Xương – Quảng Nhân Hồng – Hàn Thừa Văn – Ngãi Châu Xương

(2002), Lịch sử thế giới thời cận đại (1640 – 1900), tập 4, Nxb Tổng hợp Thành phố

Hồ Chí Minh

Thiên Ân – Hứa Bình – Vương Hồng Linh (2002), Lịch sử thế giới thời hiện đại (1900 – 1945), Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.

Vũ Dương Ninh – Nguyễn Văn Hồng (2012), Lịch sử thế giới cận đại, Nxb.

Giáo dục Việt Nam

Nguyễn Văn Đức – Trần Văn Trị - Phạm Gia Hải – Phan Ngọc Liên (1978),

Lịch sử thế giới cận đại, quyển I (1640 – 1870), tập 1, Nxb Giáo dục.

F.Ia Pôlianxki (1978), Lịch sử kinh tế các nước (Ngoài Liên xô) – Thời kỳ tư bản chủ nghĩa, Trương Hữu Quýnh dịch, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.

Cấu trúc của đề tài

Chương I: Tổng quan về tiền đề của cách mạng tư sản

Chương II: So sánh tiền đề của các cuộc cách mạng tư sản ở phương Tây và phươngĐông

Đánh giá và kết luận

B PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN VỀ TIỀN ĐỀ CỦA CÁCH MẠNG TƯ SẢN

Để cách mạng tư sản nổ ra và thắng lợi thì phải có những tiền đề cần thiết, haycòn gọi là thời cơ đã chín muồi Tiền đề cách mạng là những yếu tố chủ quan thuậnlợi tạo nên cách mạng tư sản Tiền đề của cách mạng tư sản phải hội đủ các yếu tố sauđây

1.1 Tiền đề về kinh tế - phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa ra đời trong

lòng chế độ phong kiến

Phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa ra đời trong lòng chế độ phong kiến cónghĩa là phải có lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa mà cụ thể làquan hệ tư hữu về tư liệu sản xuất, quan hệ tổ chức quản lí sản xuất giữa giai cấp tưsản và công nhân, quan hệ phân phối theo kiểu tư bản chủ nghĩa (nền kinh tế hàng hoáphát triển)

Như vậy, đã có cơ sở hạ tầng của chủ nghĩa tư bản thì cũng phải xuất hiện mộtthượng tầng kiến tương ứng – đây là nhiệm vụ của cách mạng tư sản buộc nó tất yếuphải nổ ra Mặt khác cách mạng tư sản tất yếu phải diễn ra để khẳng định quan hệ sảnxuất tư bản đã được xác lập (nhiệm vụ dân chủ: công nhận pháp lí chế độ tư hữu, chế

độ lao động làm thuê, quan hệ phân phối tư bản chu nghĩa) nhằm tạo nên sự vữngchắc của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa Lực lượng sản xuất, quan hệ sảnxuất tư bản chủ nghĩa ngày càng mâu thuẫn gay gắt với chế độ phong kiến đang tạo ranhững lực cản, kìm hãm đối với cái mới của lịch sử Mâu thuẫn ngày càng sâu sắc đếnmức không thể điều hoà được Đây là nguyên nhân phải có một cuộc cách mạng tưsản để giải quyết, xoá bỏ cái cũ lạc hậu, mở đường cho cái mới tiến bộ

1.2 Tiền đề về xã hội – Sự ra đời của giai cấp tư sản và các giai cấp đại diện

cho phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa trong lòng chế độ phong kiến

Giai cấp tư sản là đại diện cho phương thức sản xuất mới đã ra đời và trưởngthành ngày càng mâu thuẫn gay gắt với chế độ phong kiến, muốn đứng lên lật đổ nó

Tư sản kinh doanh và trở nên vô cùng giàu có nhưng họ không có quyền chính trị, đó

là không kể đến việc phong kiến đã gây ra nhiều trở lực đối với sự phát triển của kinh

tế tư bản chủ nghĩa Chính vì vậy giai cấp tư sản muốn lật đổ chế độ phong kiến, lậpnền chuyên chính tư sản Giai cấp tư sản lớn mạnh về thế lực kinh tế, có số lượng

đông, đoàn kết, đặc biệt là có hệ tư tưởng riêng, có những lí luận cách mạng cần thiếtchuẩn bị cho việc nắm chính quyền cách mạng trong tương lai.

Do đặc điểm của từng nước nên có thể còn phải xét đến các tầng lớp khác như:quý tộc mới ở Anh, chủ nô miền nam ở Mỹ,…chuyển hướng kinh doanh theo lối tưbản chủ nghĩa Đồng thời các giai cấp, tầng lấp khác trong xã hội cũng tạo nên mộtlực lượng đông đảo, cùng với giai cấp tư sản tiến hành cách mạng như: giai cấp côngnhân làm thuê, bình dân thành thị, nông dân tự do,…

1.3 Tiền đề về tư tưởng – sự xuất hiện của hệ tư tưởng dân chủ tư sản dưới các

hình thức khác nhau

Giai cấp tư sản ra đời đồng thời phải có hệ tư tưởng dân chủ tư sản Thực tế hệ

tư tưởng tư sản đó có nền tảng từ phong trào Văn hoá phục hưng Đến thế kỉ Ánh sáng(thế kỉ XVIII), với trào lưu triết học Ánh sáng (thế kỉ XVII – XVIII) đã như ánh đènpha soi sáng cho con đường tiến lên của tư sản, cổ vũ cho mọi tầng lớp quần chúngtham gia đấu tranh chống phong kiến vì một tương lai tươi sáng, bình đẳng, dân chủ,hạnh phúc Ở những cuộc cách mạng tư sản đầu tiên chưa có hệ tư tưởng tư sản soiđường (như cách mạng Netherland, cách mạng tư sản Anh), giai cấp tư sản đã sử dụngtôn giáo cảo cách: đạo Tin Lành, Thanh giáo để lôi kéo các tầng lớp khác tham gia

Trên cơ sở đầy đủ các điều kiện tiền đề đó thì cách mạng mới có thể nổ ra vàthắng lợi được Nhưng để cách mạng nổ ra thì cũng cần có tình thế cách mạng hay còngọi là duyên cớ Đây có thể được coi là một nhân tố khách quan, bổ trợ như giọt nướclàm tràn li khơi lên cuộc cách mạng

CHƯƠNG II: SO SÁNH TIỀN ĐỀ CỦA CÁCH MẠNG TƯ SẢN PHƯƠNG TÂY VÀ

CÁCH MẠNG TƯ SẢN PHƯƠNG ĐÔNG

2.1 Tiền đề về kinh tế

Để một cuộc cách mạng tư sản diễn ra, trước hết nó phải có tiền đề về kinh tế,tức là có sự ra đời của phương thức sản xuất mới, tiến bộ phương thức sản xuất phongkiến đã trở nên lạc hậu – phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa Sự ra đời củaphương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa sẽ thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển, làmcho mâu thuẫn giữa trình độ của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất ngày càng trởnên gay gắt và dẫn đến sự bùng nổ một cuộc cách mạng để chính thức thiết lập sựthống trị của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa

2.1.1 Sự hình thành của chủ nghĩa tư bản

Trong lịch sử của các quốc gia Tây Âu, chủ nghĩa tư bản được phôi thai từ tronglòng của chế độ phong kiến, nó bắt đầu từ giữa thế kỷ XIV (một số thành thị ở Bắc

Ý), “những tiền đề lịch sử của sự tan rã của chế độ phong kiến và của sự ra đời của chủ nghĩa tư bản đã bắt đầu hình thành ngay từ thời trung đại cổ điển, khi mà sự thống trị của hệ thống phong kiến còn đầy đủ nhất và hình như là vĩnh hằng Từ những thế kỷ XIII – XV, ở các nước Tây Âu, người ta đã thấy xuất hiện các yếu tố của

sự giải thể đang ăn mòn dần chế độ phong kiến” 1 Ban đầu xuất hiện những mầmmống tư bản chủ nghĩa, trải qua quá trình tích lũy nguyên thủy tư bản nó dần đượcđịnh hình và có những bước phát triển nhanh chóng trong lòng chế độ phong kiến Sựphát triển của chủ nghĩa tư bản tất yếu sẽ dẫn đến các cuộc cách mạng tư sản

Trong thực tế, nguồn gốc của chủ nghĩa tư bản đã là một quá trình hợp quy luật,

và trong những giai đoạn xuất phát, nó đã được quy định bởi sự phát triển những mâuthuẫn của chế độ phong kiến Những mầm mống của chủ nghĩa tư bản xuất hiện ngay

từ những thế kỷ XIV – XV, và chúng là kết quả tất yếu của một quá trình lịch sử tựnhiên Nhưng, chúng chỉ có thể phát triển được rộng rãi vào những thế kỷ XVI –XVIII, khi mà quá trình tan rã của chế độ phong kiến diễn ra đặc biệt nhang chóng và

sự phát triển của những lực lượng sản xuất hết sức không phù hợp với hệ thống quan

hệ sản xuất trì trệ Ở Anh, từ thế kỷ thứ XVI, các ngành công nghiệp bắt đầu phát triển

1 F.Ia Pôlianxki (1978), Lịch sử kinh tế các nước (Ngoài Liên xô) – Thời kỳ tư bản chủ nghĩa, Trương Hữu

Quýnh dịch, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, Tr 8.

mạnh mẽ, đặc biệt là ngành dệt lên nỉ dạ, nhiều yếu tố của tư bản chủ nghĩa đã sớmxuất hiện trong ngành này Nhiều công trường thủ công tập trung đã xuất hiện vớihàng trăm, hàng ngàn người lao động làm thuê Nhưng hình thức phổ biến nhất khi đóvẫn là những công trường thủ công phân tán Đồng thời theo đà phát triển của côngnghiêp, thương nghiệp nước Anh cũng trở nên hưng thịnh, những thương gia càngngày càng thu được nhiều lợi nhuận, đặc biệt một số người đã tham gia vào việc buônbán nô lệ Sự phát triển của các công trường thủ công, cũng như sự tăng trưởng củangoại thương cũng thúc đẩy ngành tài chính ở Anh phát triển mạnh Trong nôngnghiệp, cuộc “cách mạng ruộng đất” hồi thế kỷ XVI đã biến một số đông những ngườinông dân trở thành tay trắng, họ bị tách khỏi tư liệu sản xuất, trở thành một đội quânlao động của nền công nghiệp Đây là một trong những hình thức tích lũy nguyên thủy

tư bản phổ biến ở nước Anh như C.Mác nhận xét: “Cái đã đánh dấu thời đại trong lịch sử của tích lũy ban đầu là những sự đảo lộn làm đòn bẩy cho giai cấp các nhà tư bản đang hình thành; nhưng trước hết, đó là những giai đoạn trong đó đám người đông đảo bất ngờ bị cưỡng bước rời bỏ những phương tiện sinh sống của họ, và với

tư cách là những người vô sản bị đặt ra ngoài vòng pháp luật, đã bị ném vào thị trường lao động Cơ sử của toàn bộ quá trình này là sự tước đoạt ruộng đất của những người sản xuất nông nghiệp, của nông dân” 2 Từ đây giai cấp tư sản xuất hiện,với nguồn vốn trong tay họ thuê công nhân làm thuê trong những công trường thủcông, bắt đầu đặt nền móng cho sự bóc lột theo kiểu tư bản chủ nghĩa Những yếu tốcủa chủ nghĩa tư bản đã xuất hiện ở nước Anh từ rất sớm

Sự xuất hiện của chủ nghĩa tư bản ở Mỹ gắn liền với sự xâm nhập của các nước thực dân phương Tây, trong đó Anh giữ vị thế hàng đầu Cho đến giữa thế kỉ XVIII, nền công thương nghiệp tư bản chù nghĩa ở 13 thuộc địa đã có những bước tiến đáng kể Ở miền Bắc, các công trường thủ công sản xuất rượu, dệt đay, làm đồ thuỷ tinh, đặc biệt là nghề luyện kim và đóng tàu, rất phát triển Bô-xtơn trở thành trung tâm công nghiệp thời bấy giờ Ở miền Nam, các chủ đồn điền bóc lột sức lao động của nô lệ da đen (đưa từ châu Phi sang) để sản xuất lương thực, bỏng, mía, thuốc lá phục vụ cho nhu cấu của thuộc địa và xuất khẩu Do kinh tế phát triển, nhu cầu trao đổi giữa các thuộc địa ngày càng tăng Cùng với sự tiến bộ của hệ

2 Các Mác và Ph Ăngghen (2002), Toàn tập, tập 23, Nxb Chính trị Quốc gia – Sự thật, Hà Nội, Tr 1028.

thống giao thông và thông tin liên lạc, một thị trường thống nhất dần hình thành ở Bắc Mĩ Tiếng Anh trở thành ngôn ngữ chính của nhân dân khu vực này Sự phát triển kinh tế của các thuộc địa làm cho Bác Mĩ trờ thành nơi cạnh tranh đối với nước Anh Vì vậy, bằng mọi biện pháp, Chính phủ Anh đã cấm Băc Mĩ sản xuất nhiều loại hàng công nghiệp, cấm mở doanh nghiệp, cấm đem máy móc và thợ lành nghề

từ Anh sang, đồng thời ban hành chế độ thuế khoá nặng nề Các thuộc địa Bắc Mĩ không được tự do buôn bán với các nước khác và cư dân ở đây không được khai hoang những vùng đất ở miền Tây Những chính sách đó đã làm tổn hại đến quyển lợi của nhân dân thuộc địa, gây nên sự phàn ứng mạnh mẽ trong mọi tầng lớp nhân dân.

Ở Pháp, đến cuối thế kỷ XVII, trong khi nước Anh tiến mạnh trên con đường công nghiệp hóa tư bản chủ nghĩa thì Pháp vẫn là một nước nông nghiệp lạc hậu Tuy vậy, công nghiệp nền công nghiệp Pháp cũng đang trên đá phát triển khá mạnh, nhiều thành thị ra đời và phát triển mạnh như Boóc-đô, Năng-tơ, Ha-vrơ,… sản xuất tăng lên trong nhiều ngành, đặc biệt là công nghiệp và thương nghiệp Nhiều xí nghiệp lớn ra đời, có nhiều xí nghiệp đã tập trung được hàng nghìn công nhân Trong thương nghiệp, các công ti thương mại bắt đầu mở rộng buôn bán với nhiều nước ở châu Âu và phương Đông Khác với nước Anh, phường hội lỗi thời ở Pháp có một thế lực lớn, cản trở sự phát triển của kinh tế, đặc biệt là thương nghiệp Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở Anh đã có một ảnh hưởng lớn đến nền kinh tế của Pháp lúc đó Giai cấp tư sản Pháp rất mạnh, đặc biệt là về kinh tế, họ đã từng cho ngân khố của Lui XVI vay những khoảng lớn, tất cả các quý tộc phong kiến đều mắc nợ tư sản Bên cạnh đó, sự phát triển của kinh tế tư bản chủ nghĩa nên đội ngũ công nhân làm thuê cũng trưởng thành hơn ở Anh hồi thế kỉ XVII.

Nhìn chung, chủ nghĩa tư bản ra đời ở các nước Phương Tây tương đối sớm, trong khoảng từ thế kỷ XVI – XVIII, nó ra đời khi sự thống trị của giai cấp phong kiến vẫn còn tồn tại Ở Anh, chủ nghĩa tư bản ra đời gắn liền với sự vận động của hoàn cảnh lịch sử, ở Mỹ sự xuất hiện của chủ nghĩa tư bản gắn liền với quá trình xâm lược của các nước thực dân phương Tây Còn ở Pháp, tuy trước khi cách mạng

nổ ra, chủ nghĩa tư bản phát triển còn khá yếu ớt, nhưng nhìn chung nó cũng đã tác

động một cách rất lớn đến sự biến đổi của kinh tế, xã hội Dù xuất hiện theo phương thức nào và vào những thời điểm khác nhau, nhưng ở các nước phương Tây, chủ nghĩa tư bản đã đem đến sự phát triển vượt bậc về kinh tế, năng suất lao động không ngừng tăng lên, thị trường trong nước được thống nhất Bên cạnh đó tình hình xã hội cũng có nhiều biến đổi sâu sắc, giai cấp tư sản ra đời, tạo nên một đội ngũ tiến bộ, trở thành lực lượng lãnh đạo các cuộc cách mạng tư sản.

Ở phương Đông, sự ra đời của chủ nghĩa tư bạn lại chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi sự xâm nhập của thực dân phương Tây Đến trước khi thực dân xâm lược, các quốc gia phương Đông đều còn tồn tại chế độ phong kiến đang trong thời kỳ hưng thịnh hoặc bắt đầu suy vong Trong xã hội tồn tại mâu thuẫn cơ bản giữa địa chủ phong kiến và nông dân Nền kinh tế tự cung tự cấp trong đó nông nghiệp là ngành kinh tế chính kết hợp chặt chẽ với thủ công nghiệp Cũng trong thời kỳ này và thậm chí kéo dài đến thế kỷ XIX các quốc gia châu Á xuất hiện những mầm mống tư bản chủ nghĩa những vẫn còn bị chế độ phong kiến kìm hãm Đến khi các nước thực dân phương Tây xâm lược và đặt ách thống trị, kinh tế, xã hội ở các nước này đã bị tác động nghiêm trọng, gây nên những biến đổi lớn lao.

Trước khi thực dân Anh thống trị Ấn Độ, xã hội Ấn Độ đã xuất hiện mầm mống chủ nghĩa tư bản Ngành dệt bằng bông vải của Ấn Độ đã có một trình độ tương đối cao; thương nghiệp và tài chính của họ cũng có một quy mô nhất định Sau khi Ấn

Độ bị người Anh thống trị, bọn thực dân Anh đã thông qua cách mua rẻ các sản phẩm tiểu thủ công của Ấn Độ chở sang châu Âu bán với giá cao, mang đến một món tiền lời to cho họ Nhưng sau khi công nghiệp của Anh đã phát triển, họ lại thông qua chính sách quan thuế mang tính chất kỳ thị, để cho hàng dệt bằng bông vải của Anh đổ vào Ấn Độ, từ đó họ đã đánh sập ngành dệt sợi thủ công bằng vải của Ấn Độ Đồng thời sự thống trị của Anh cũng kết thúc tình trạng cát cứ phong kiến từ bấy lâu nay ở Ấn Độ, quét sạch tất cả những chướng ngại vật để tạo điều kiện khách quan cho chủ nghĩa tư bản phát triển ở Ấn Độ Nhất là việc đầu tư của Anh từ nửa sau thế kỷ thế kỷ XIX Những việc làm của Anh đã tạo điều kiện cho chủ nghĩa tư bản ở Ấn Độ phát triển.

Ở khu vực thuộc địa ở Tây Á và Đông Á, trong đó có Thổ Nhĩ Kỳ và Iran, sự phát triển của công nghiệp chủ nghĩa tư bản có nhữn đặc điểm giống nhau Trước hết, những xí nghiện công nghiệp xuất hiện ở các quốc gia này không phải từ những phường thủ công và những công trường thủ công trong dân gian phát triển lên, mà cũng không phải do tư bản ngoại quốc trực tiếp đầu tư xây dựng, mà do chính phủ đứng ra chủ trì Bên cạnh đó sự xâm nhập của tư bản thực dân cũng tác động đến sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở các quốc gia này.

Ở Trung Quốc từ những năm 70 của thế kỉ XIX, ngành công nghiệp của Trung Quốc mới bắt đầu có sự phát triển Hết Anh rồi tới Mỹ thi nhau lập xưởng sửa chữa tàu ở Thượng Hải, Hương Cảng Ban đầu việc mở rộng ngoại thương, sự xuất hiện

của tư bản Âu Mỹ trong công nghiệp Trung Quốc, đã đẩy mạnh sự phát triển của chủnghĩa tư bản ở Trung Quốc Về sua, sự nô dịch kiểu thuộc địa đối với Trung Quốc lạikìm hãm sự phát triển của những lực lượng sản xuất, dẫn đến chỗ bảo tồn những hìnhthức bóc lột kiểu phong kiến, đãn …đến sự nảy sinh những hình thức “tư bản quanliêu” kỳ quái Chủ nghĩa thực dân không phải chỉ ngăn trở sự phát triển của côngnghiệp Trung Quốc mà còn ngăn trở sự phát triển của nhưng quan hệ tư bản chủnghĩa Nhìn chung sự ra đời của chủ nghĩa tư bản ở Trung Quốc đã diễn ra rất chậm

chạp Chế đó phong kiến và chế độ thực dân đã kìm hãm nó “Tư bản ngoại quốc và chủ nghĩa thực dân do nó sinh ra đã có ảnh hưởng rất đáng kể đến sự nảy sinh chủ nghĩa tư bản ở Trung Quốc Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản đã bị chủ nghĩa thực dân bóp méo, theo sau đó là sự hình thành của giai cấp tư sản cá mập và “chủ nghĩa

tư bản quan liêu”, là sự chằng chéo giữa chế độ nô lệ làm thuê, và sự lệ thuộc có tính chất nô dịch, thậm chí cả chế độ nô lệ thông thường nữa Chủ nghĩa thực dân đã đẩy nhanh sự phát triển của chủ nghĩa tư bản, nhưng chỉ trong khuôn khổ chế độ phong kiến” 3

Như vậy, ở các nước phương Đông sự ra đời chính thức của tư bản chủ nghĩa dân tộc diễn ra khá chập chạp và muộn so hơn với các nước phương Tây Đồng thời

sự ra đời đó lại bị chi phối mạnh mẽ bởi các chính sách can thiệp, cai trị về kinh tế, chính trị của các nước thực dân Bên cạnh đó sự cản trở của chính quyền phong

3 F.Ia Pôlianxki (1978), Sđd, Tr 282.

kiến cũng làm cho chủ nghĩa tư bản bị o ép và không phát triển được như các nước phương Tây Nhưng nhìn chung, sự ra đời của chủ nghĩa tư bản dân tộc ở các nước phương Đông cũng tạo ra những dấu hiệu tích cực đối với sự phát triển kinh tế, xã hội của các nước này.

2.1.2 Đặc điểm của chủ nghĩa tư bản

Từ việc phân tích sự hình thành của chủ nghĩa tư bản ở các nước phương Tây vàphương Đông như ở trên, chúng tôi xin được khát quát những đặc điểm cơ bản củachủ nghĩa tư bản ở các quốc gia đó

Ở Anh, theo C Mác sự xuất hiện của chủ nghĩa tư bản ở đây cho ta một dạng cổ

điển Ở đó, “sự cướp đoạt tài sản của nhà thờ, nhượng đất đai nhà nước một cách gian lận, ăn cắp đất đai của công xã, biến sở hữu phong kiến và sở hữu thị tộc thành

sở hữu tư nhân hiện đại bằng cách chiếm đoạt và khủng bố tàn nhẫn – đó là bấy nhiêu phương pháp thơ mộng của tích lũy ban đầu Chúng đã chinh phục đất đai cho nền nông nghiệp tư bản chủ nghĩa, đem ruộng đất gắn vào tư bản và tạo ra một luồng cần thiết những người vô sản bị đặt ra ngoài vòng pháp luật để cung cấp cho công nghiệp thành thị” 4 Cụ thể, ở Anh cuộc cách mạng ruộng đất bắt đầu sớm, sự phát

triển mạnh mẽ của chủ nghĩa tư bản trong nông nghiệp diễn ra vào những thế thế kỉXVI – XVIII, việc sử dụng rộng rãi các nguồn tài nguyên thuộc địa, hệ thống quốctrái, và cả chính sách trọng thương, cùng các công ty độc quyền nữa Bên cạnh đó, ởAnh công nghiệp công trường thủ công cũng phát triển mạnh mẽ

Còn ở Mỹ, sự ra đời của chủ nghĩa tư bản lại cho ta một dạng khác Lênin đãvạch ra đặc trưng của dạng này bằng cách nêu lên con đường kiểu Mỹ, hay còn đườngtrang trại, của sự phát triển chủ nghĩa tư bản trong nông nghiệp Nếu như bàn vềnhững thời kỳ sớm hơn, thì chế độ nô lệ còn quan trọng hơn cả Rõ ràng là, đối vớicon đường nảy sinh kiểu Mỹ của chủ nghĩa tư bản ở những thế kỷ XVII – XVIII, chế

độ nô lệ đồn điền cũng là đặc điểm đặc sắc y như sự phát triển của chế độ trang trạinhỏ, của công cuộc thực dân hóa một cách ồ ạt, tùy tiện Chủ nghĩa tư bản đã đượcxuất cảng cùng với những người nghèo, những tên đại tư bản từ châu Âu sang Mỹ

4 Các Mác – Ph Ăngghen (2002), Toàn tập, tập 23, sđd, Tr 1050.

Sau đó nó lại phát triển trên cơ sở sử dụng rộng rãi những nguồn sức lao động của thếgiới, của kỹ thuật được nhập cảng vào và vốn của của tư bản nước ngoài.

Ở Pháp, sự phát triển của chủ nghĩa tư bản cũng mang một đặc điểm riêng biệt

mà người ta gọi là dạng cách mạng Do trước khi cách mạng nổ ra, mặc dù chủ nghĩa

tư bản đã ra đời nhưng nó vẫn phát triển một cách hết sức chậm chạp Chỉ đến sau khicách mạng nổ ra thì thực sự chủ nghĩa tư bản đã phát triển lên một trình độ mới

Ở các nước phương Đông, sự ra đời của chủ nghĩa tư bản thường gắn liền với sựxâm nhập của thực dân phương Tây, do vậy có thể gọi dạng này là dạng thuộc địa Và

nó được thể hiện đặc biệt rõ nét ở Trung Quốc, Ấn Độ, Iran, Thổ Nhĩ Kỳ,…Ngay từtrước khi bọn thực dân xâm nhập, trên mảnh đất mà chế độ phong kiến đang tan rã,những tiền đề của sự nảy sinh chủ nghĩa tư bản đã xuất hiện một cách hoàn toàn phùhợp với quy luật Đó là một quá trình phát triển nội tại, tự thân và hữu cơ Thậm chícông nghiệp công trường thủ công ở Trung Quốc đã xuất hiện từ rất sớm Đại tư bảncũng ra đời Song sự phụ thuộc về ruộng đất của nông dân ở mức độ đặc biệt trầmtrọng đã kìm hãm sự phát triển hơn nữa của chủ nghĩa tư bản Do đó, chế độ phongkiến ở đây hết sức mềm dẻo và bền vững, quá trình tan rã của nó diễn ra đặc biệt lâudài Địa tô nặng đến mức trung hòa cả ảnh hưởng của lợi nhuận tư bản chủ nghĩa ngaytrong thời kỳ đế quốc chủ nghĩa Tư bản đã thâm nhập vào nông nghiệp rồi nằm chết

dí ở đó Không những thế, sự ra đời của chủ nghĩa tư bản ở các quốc gia này, còn bị

sự xâm nhập của chủ nghĩa thực dân làm cho méo mó Ban đầu, nó có phần nào thúcđẩy sự phát triển của chủ nghĩa tư bản, bằng cách mở ngoại thương, mở rộng cơ sởnguyên liệu, du nhập tư bản ngoại quốc…Song, dần dần, sự cướp đoạt, sự nô dịch cácnước đó về kinh tế lại đã kìm hãm sự phát triển hơn nữa của chủ nghĩa tư bản Ngoài

ra, bọn tư bản nước ngoài cố thích ứng với chế độ phong kiến, lợi dụng nó, duy trì sựchia sẻ về chính trị cũng như các hình thức bóc lột phong kiến đối với quần chúngnhân dân Nói chung, vai trò của chủ nghĩa thực dân hết sức phản động

Tóm lại chủ nghĩa tư bản ở các nước phương Tây và phương Đông có nhiều đặcđiểm khác biệt nhau do hoàn cảnh lịch sử của mỗi nước quy định Ở các nước Anh,Pháp,…chủ nghĩa tư bản phát triển ngay bên trong xã hội và không chịu sự tác động

từ chủ nghĩa tư bản bên ngoài Còn ở các nước phương Đông, sự tác động của tư bản

thực dân đã quy định nên những đặc trưng nổi bật, gắn liền với sự xâm nhập thực danđó.

2.2 Tiền đề về xã hội

Cùng với sự hình thành và phát triển của chủ nghĩa tư bản trong lòng chế độphong kiến, trong xã hội các nước cũng bắt đầu xuất hiện một số giai cấp mới, đạidiện cho nền sản xuất đó Giai cấp đóng vai trò quan trọng, là người nắm giữ ngọn cờlãnh đạo trong các cuộc cách mạng tư sản chính là giai cấp tư sản Theo định nghĩa

của Ăngghen “giai cấp tư sản là giai cấp những nhà tư bản sở hữu tư liệu sản xuất xã hội và sử dụng lao động làm thuê” 5 Như vậy, giai cấp tư sản là những người nắm giữ

tư liệu sản xuất xã hội, nắm giữ một nguồn vốn lớn đồng thời sử dụng nguồn lao độnglàm thuê trong xã hội để tiến hành các hoạt động sản xuất, kinh doanh Và nó chính làsản phẩm của chủ nghĩa tư bản, được sinh ra khi chế độ phong kiến đang trên bước

đường tan rã “Xã hội tư sản hiện đại, sinh ra từ trong lòng xã hội phong kiến đã bị diệt vong, không xóa bỏ được những đối kháng giai cấp Nó chỉ đem những những giai cấp mới, những điều kiện áp bức mới, những hình thức đấu tranh mới, thay thế cho những giai cấp, những điều kiện áp bức, những hình thức đấu tranh cũ mà thôi” 6

2.2.1 Giai cấp tư sản

Sự ra đời và phát triển của giai cấp tư sản ở các nước phương Tây và phươngĐông nói chung có khá nhiều sự khác biệt, nó được quy định bởi lịch sử phát triển củamỗi nước Giai cấp tư sản chính là một trong những lực lượng lãnh đạo cuộc cáchmạng tư sản, chính vì thế những đặc điểm của nó sẽ chi phối mạnh mẽ đến các cuộccách mạng đó Là một nhân tố quan trọng tạo nên tiền đề cho cách cuộc cách mạng tưsản, nên việc tiến hành so sánh về giai cấp tư sản ở phương Tây và phương Đông cũngđược chúng tôi lựa chọn Và khi so sánh về giai cấp tư sản ở phương Tây và phươngTây chúng tôi cũng đưa ra những đặc trưng thuộc về giai cấp này để công tác so sánhđược dễ dàng hơn Chúng tôi sẽ so sánh nguồn gốc và thời điểm xuất hiện, đặc điểm

về kinh tế và thái độ chính trị của của giai cấp tư sản ở các quốc gia phương Tây vàphương Đông

5 Chú thích của Ăngghen trong lần xuất bản bằng tiếng Anh tác phẩm Tuyên ngôn của Đảng cộng sản năm

1888, trích trong C.Mác – Ăngghen (1986), Tuyên ngôn của Đảng cộng sản, Nxb Sự thật, Hà Nội, Tr 40.

6 C.Mác – Ăngghen (1986), Tuyên ngôn của Đảng cộng sản, Nxb Sự thật, Hà Nội, Tr 41.

2.2.1.1 Nguồn gốc và thời điểm xuất hiện của giai cấp tư sản

Khi nói về sự ra đời của giai cấp tư sản, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng giai cấpnày xuất hiện đầu tiên ở phương Tây, vào giai đoạn hậu kì trung đại (khoảng từ thế kỷthứ XIV), khi chế độ phong kiến bắt đầu có những dấu hiệu của sự suy vong và chủnghĩa tư bản bắt đầu hình thành Về nguồn gốc của giai cấp tư sản, trong tác phẩm

Tuyên ngôn của Đảng cộng sản, C.Mác và Ăngghen có đề cập như sau: “từ những nông nô thời trung cổ, đã sinh ra những thị dân các thành thị đầu tiên; từ dân cư thành thị này, nảy sinh ra những phần tử đầu tiên của giai cấp tư sản” 7 Sự ra đời và

phát triển của thành thị đã tạo ra những “phần tử đầu tiên của giai cấp tư sản” tại cácquốc gia ở Tây Âu Tuy vậy ở mỗi nước, nguồn gốc và thời điểm ra đời của giai cấp

tư sản không hoàn toàn giống nhau

Ở Anh, ngay từ cuối thế kỷ XV, tại các vùng phía Đông và các vùng phía Tâynam đã bắt đầu dấy lên một phong trào khoanh chiếm đất đai Phong trào này đến cuốithế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII lại càng quyết liệt hơn Phong trào này đã dẫn đến sựxuất hiện của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa ở nông thôn tại nước Anh và cùng với đó là

sự xuất hiện của các nhà tư bản trong nông nghiệp Cùng với đó sự phát triển của côngnghiệp ở Anh ngay từ thế kỷ XVI cũng làm xuất hiện những nhân tố tư bản chủ nghĩa

Đó là sự xuất hiện của các công trương thủ công phân tán Những chủ nhân giàu cócủa các công trường này, thông qua sự bóc lột tàn nhẫn thợ thuyền và những học viên

đã dần trở nên giàu có, từ đó họ dần trở thành giai cấp tư sản, đóng vai trò quan trọngtrong phát triển công nghiệp Theo đà phát triển của công nghiêp, việc mậu dịch đốingoại cũng bắt đầu hưng thịnh, những thương gia ở Anh không ngừng đẩy mạnh việckinh doanh, mua bán, kể cả việc mua bán nô lệ, họ cũng trở thành những người nắmgiữ trong tay một khối lượng lớn tư bản Sự phát triển của công trường thủ công, cũngnhư sự tăng trưởng của mậu dịch đối ngoại cũng thúc đẩy sự ra đời của tầng lớp tư sảnhoạt động trong lĩnh vực tài chính

Nước Mỹ trước khi giành được độc lập, là 13 vùng đất thực dân do nước Anhxây dựng trên bờ biển Đại Tây Dương thuộc vùng Bắc Mỹ Mười ba vùng đất thựcdân này được xây dựng từ đầu thế kỷ thứ 17 cho đến giữa thế kỷ 18 Cùng với sự dunhập của chủ nghĩa tư bản từ các nước châu Âu mà đặc biệt là Anh đã tác động mạnh

7 Sđd, Tr 42.