Bà và cháu Bàn chân thầy giáo Bãi Cháy Bên sông Kinh Thầy Bến đò Buổi sáng nhà em Cái sân Cánh đồng làng Điền Trì Câu cá Cây đa Cây đa làng Cây bàng Cây bàng mùa đông Cây dừa Cây xoan Cô
Trang 1Góc sân và khoảng trời là tập thơ của Trần Đăng Khoa được xuất bản lần đầu tiên
năm 1968 khi tác giả mới 10 tuổi
Đôi lời của tác giả
Tôi tự coi đây là tập tuyển với những dấu ấn thực khó quên của tuổi thơ tôi, trong những năm tháng đánh giặc gian khổ và hào hùng Làng tôi là một trạm nghỉ chân trên đường đi
B của các trung đoàn đồng bằng Bắc bộ, trong suốt thời chống Mỹ sau khi huấn luyện ở núi rừng Yên Tử Hàng ngàn chú bộ đội đã lần lượt rải chiếu ngủ trên nền đất nhà tôi, đã mắc võng nằm trong vườn cây nhà tôi Các chú nghe thơ tôi, chép thơ tôi vào sổ tay và mang nó ra mặt trận Sự tiếp xúc có phần ngẫu nhiên đó đã dậy tôi một cách nghiêm túc phải viết như thế nào Đấy là điều lý giải vì sao thơ tôi đã có mặt từ những năm chiến tranh
Bài thơ nào cũng gợi cho tôi những kỷ niệm mà tôi đã đôi lần nói tới trong các dịp xuất bản trước Có bài khá quen thuộc với bạn đọc, nhưng tôi đã phải chia tay, bởi tôi nghĩ nó
đã hoàn thành nhiệm vụ ở thời điểm mà nó ra đời Tôi hy vọng phần chắt lọc lại lần này
sẽ là một chân dung trọn vẹn của tôi, những năm tôi còn là một chú học trò
Trong tập thơ, có bài tôi viết trong lúc sát hạch, nghĩa là các cô chú đến chơi, vây quanh
rồi ra đề cho tôi làm, như bài Bên sông Kinh Thầy, Sao không về Vàng ơi? Có bài tôi viết nhanh, theo những thông tin và yêu cầu của báo Văn nghệ, như bài Lời một bạn gái
12 tuổi Có bài tôi viết để thay một bức thư trả lời, như bài Thơ vui Bác Mạnh Sinh, 75
tuổi, ở số nhà 12 phố Đông Kinh, thị xã Lạng Sơn, không hiểu nghe tin đâu, tưởng tôi đã chết, bác bèn gửi về nhà tôi hai câu đối và 5 bài thơ khóc rất cảm động Khi đó tôi chưa biết cũng đã có một trường hợp tương tự xảy ra từ hàng chục năm trước
Con bướm vàng là bài thơ dầu tiên tôi viết vào tháng 2-1966, khi tôi 8 tuổi, đang học ở
học kỳ II lớp 1 trường làng Suốt 10 năm học phổ thông, tôi đã được đăng báo in sách khoảng trên 200 bài và 4 trường ca
Đã hơn 30 năm trôi qua, bây giờ đọc lại, tôi vẫn thấy như còn hiện ra trước mắt những cảnh vật, những con người mà tôi quen thuộc, yêu mến
Mọi cố gắng đều khó vượt qua sự hạn chế của chính bản thân mình Tuổi học trò và những năm gian khổ chiến tranh đều đã qua đi Nhưng tập thơ này nếu còn neo giữ lại được một chút gì, dù chỉ một chút thôi, trong lòng bạn đọc hôm nay, thì đối với tôi đã là niềm an ủi to lớn lắm rồi
Ao nhà mùa hạn
Đám ma bác giun
Đánh tam cúc
Đánh thức trầu
Đêm Côn Sơn
Đêm thu
Đất
Đất trời sáng lắm hôm nay
Đập cửa Diêm Vương Đồng chiều
Đồng quê
Đi tàu hoả Đường năm Đường sang nhà bạn Ảnh Bác
Ở ngoại ô thành phố
Trang 2Ở nhà chú Xuân Diệu
Ò ó o
Bà và cháu
Bàn chân thầy giáo
Bãi Cháy
Bên sông Kinh Thầy
Bến đò
Buổi sáng nhà em
Cái sân
Cánh đồng làng Điền Trì
Câu cá
Cây đa
Cây đa làng
Cây bàng
Cây bàng mùa đông
Cây dừa
Cây xoan
Cô Thị Mầu
Côn Sơn
Cầu Cầm
Cháu đi
Cháu làm bà còng
Chọc ếch
Chớm thu
Con bướm vàng
Con cò trắng muốt
Con chim hay hót
Con gà liếp nhiếp
Con mắt
Con trâu đen lông mượt
Cơn giông
Dặn em
Em dâng cô một vòng hoa
Em gặp Bác Hồ
Em lớn lên rồi
Góc sân và khoảng trời
Gửi theo các chú bộ đội
Ghi ở bờ ao
Ghi chép về ngọn đèn dầu
Giông bão
Hà Nội
Hà Nội có Bác Hồ
Hạ Long
Hạt gạo làng ta
Họp báo "Chim hoạ mi"
Hỏi đường
Hoa bưởi Hoa duối Hoa lựu Hương đồng Hương nhãn Kính tặng chú Tố Hữu Kẹo hồng kẹo xanh
Kể cho bé nghe Khi mùa thu sang Khi mẹ vắng nhà Lời của than Lời một bạn gái mười hai tuổi Mang biển về quê
Mùa đông và cây sầu đông Mùa xuân - mùa hè
Mặt bão
Mẹ ốm Mưa Nói với con gà mái Nửa đêm tỉnh giấc Ngôi đền Bãi Cháy Ngắm hoa
Nghe thầy đọc thơ Nhận thư anh Nhớ bạn Nhớ và nghĩ Sao không về Vàng ơi? Sương muối
Tháng ba Thôn xóm vào mùa Thả diều
Thầy giáo đi bộ đội Thơ vui
Tiếng đàn bầu và đêm trăng Tiếng chim chích choè Tiếng nói
Tiếng võng kêu Trông trăng Trận địa bỏ không Trăng sáng sân nhà em Trăng ơi từ đâu đến Trong sương sớm
Về thăm cô Bưởi Vườn cải
Vườn em
Trang 3Đặc sắc ngôn ngữ và nhạc điệu trong tập : “ Góc sân và khoảng trời .”
1 Cả ngàn năm trung cổ, văn học nhân loại nói chung và văn học Việt Nam nói riêng ở trạng thái lớn nhỏ, già trẻ bất phân, trẻ em chưa có bộ phận văn học viết
riêng cho mình Từ khi xuất hiện loại Sách hồng của văn chương Tự lực văn đoàn cho đến nay, ta đã có một nền văn học thiếu nhi tương đối dày dặn với các
tên tuổi như Thạch Lam, Khái Hưng, Tô Hoài, Võ Quảng, Phạm Hổ, Xuân
Quỳnh… Trong số những tên tuổi lớn ấy, Trần Đăng Khoa với tập thơ thời nhỏ –
tập Góc sân và khoảng trời – đã chiếm một vị trí xứng đáng trong bộ phận văn học
cho thiếu nhi của dân tộc.
Thơ Khoa hay không phải ở nội dung phản ánh hiện thực Dù giới hạn một cách khiêm tốn trong góc sân và khoảng trời của riêng Khoa, nhưng tập thơ đã dàn trải ra đủ các loại đề tài, từ chuyện nhỏ đến chuyện lớn như đồ vật, loài vật, người thân, cho đến cuộc sống sản xuất và đấu tranh trong những năm chống Mỹ, cả tình cảm đối với Đảng
và Bác Hồ vĩ đại Không có gì chắc chắn để nói rằng đề tài rộng thơ mới có tầm vóc lớn Sức mạnh của thơ Khoa, nói như Xuân Diệu: “chính tâm hồn bên trong của con người qui tụ cảnh vật bên ngoài vào quanh một cái trục, biến vật vô tri thành ra xúc cảm, tình cảm”[1] Cần phải nói thêm rằng, cái hay của thơ Khoa nằm ở khả năng trực giác đến kỳ
lạ được biểu đạt qua một thế giới ngôn từ lung linh, sống động và nhạc điệu đa âm, đa sắc
2.1 Trần Đăng Khoa thuộc số hiếm những trẻ thơ làm thơ biết trọng chữ Trừ đôi lúc ứng khẩu theo cảm tính, Khoa ý thức rất đầy đủ khả năng biểu đạt của ngôn từ Khi
đăng bài Thôn xóm vào mùa, người biên tập sửa câu thơ:Thóc mặc áo vàng óng/ thở hí hóp trên sân thành: Thóc mặc áo vàng óng/ nhảy nhót mãi trên sân Khoa thắc mắc :
“Sao lại chữa của em? Hết ngày mùa thì làm sao thóc nhảy nhót được mãi Em nói thở hí
hóp kia mà!”[2] Đúng là “hí hóp” mới bộc lộ được cái thần hồn của hạt thóc vừa được
tuốt trên sân Sự sống còn đang động cựa trước khi vào cõi yên tĩnh trong nhà kho hợp
tác Người biên tập thời ấy còn ngớ ngẩn hơn khi sữa chữ trong bài Hạt gạo làng ta Câu thơ: Có lời mẹ hát/ Ngọt bùi đắng cay đối lập ở cấu tứ: trong cái hạt gạo của bữa ăn hàng
ngày như có âm vang miên man của lời hát ru dân gian nửa vui, nửa buồn, nửa ngọt ngào,
nửa cay đắng mà người mẹ thân yêu vẫn hát cho Khoa nghe: Ai ơi bưng bát cơm đầy Dẻo thơm một hạt, đắng cay muôn phần Thế mà lại bị sửa: Có lời mẹ hát/ Ngọt bùi hôm nay Ý thơ trở thành hời hợt nông cạn, đành là do sự chi phối của ý đồ chính trị hiện thời
nhưng không khéo thành sự vô ơn, thiếu hiểu biết về công việc đồng áng Khoa nói : “đó
là câu thơ của bác biên tập, không phải thơ tôi”[2] Với ý thức về ngôn từ thơ như thế, phần lớn trong tập thơ, câu chữ nào Khoa dùng cũng có một sức nặng ở tầm văn hoá thẩm mỹ cao
2.1.1 Ấn tượng nhất ở thơ Khoa là nghệ thuật sử dụng và sáng tạo từ láy Thơ cho thiếu nhi nói chung, từ láy xuất hiện nhiều làm cho thế giới thơ trở nên lung linh sống động Nhưng dùng từ láy đến đậm đặc, phong phú và đầy sáng tạo có lẽ Khoa được
xếp vào hàng số một Trong tập Góc sân và khoảng trời, có tới 306 từ /105 bài (so với cả
Trang 4tậpNhững bài thơ em yêu của những nhà thơ lớn tuổi chỉ có 159 từ/100 bài [3]) Điều
đáng lưu ý là số lượng từ láy ấy không hề lặp lại
Từ láy trong thơ Khoa có khả năng tượng hình, tượng thanh sống động, ấn
tượng: Tiếng gà/ Khát khát/ Tiếng chó/ Khau khau/ Tiếng gọi nhau/ Ơi ới… Cả đất trời
buổi sáng như rung lên nhịp rung của sự sống mới bởi hàng loạt các từ láy tượng thanh
liên hoàn: À uôm… ếch nói ao chuôm/ Rì rào gió nói trong vườn rộng rênh/ Âu âu chó nói đêm thanh/ Tẻ te gà nói sáng banh ra rồi/ Vi vu gió nói mây trôi/ Thào thào trời nói
xa vời mặt trăng Giá như thiếu các từ láy “à uôm”, “rì rào”, “âu âu”, “tẻ te”, “vi vu”,
“thào thào”, thì dù có viết: ếch nói, gió nói, chó nói, gà nói, trời nói… không gian đất
trời vẫn cứ tĩnh tại, vô hồn Các từ láy ấy không chỉ diễn tả chính xác đặc điểm tự nhiên của từng loài vật, hiện tượng mà còn bộc lộ cái hồn của chúng Vạn vật đang nói chuyện bằng thứ ngôn ngữ huyền bí mà Khoa nghe được bằng trực giác hồn nhiên của mình 2.1.2 Thơ Khoa đi tìm cái linh hồn ảo diệu của thiên nhiên, tạo vật qua sự sống của chính con người Cho nên, ngôn ngữ thơ bao giờ cũng có một độ mở liên tưởng với các hình thức tu từ: nhân hoá, so sánh, ẩn dụ, tượng trưng… rất bất ngờ
Nhiều bài nhân cách hoá toàn phần như Mưa, Đánh thức trầu, Buổi sáng nhà
em, Đám ma bác Giun,… Vạn vật được nhìn qua con mắt tinh tế của sinh hoạt làng quê, tâm lý đời thường: Mụ gà cục tát như điên Làm thằng gà trống huyên thuyên một hồi, của phong tục tập quán: Đám ma đi đến là dài Qua những vườn chuối vườn khoai vườn cà… Có những hình ảnh xuất thần, ngộ nghĩnh, dễ thương: Hàng bưởi/ Đu đưa/ bế lũ con/ Đầu tròn trọc lóc… Hếch cái mũi trâu cười/ Nhe cả hàm răng sún… Có những nhân hoá đạt đến mức trí tuệ, kết tinh thành những biểu trưng: Đứng canh trời đất bao la/ Mà dừa đủng đỉnh như là đứng chơi, … Ông trời mặc áo giáp đen/ Ra trận…, Ao trường vẫn
nở hoa sen/ Bờ tre vẫn chú dế mèn vuốt râu… Giữa người và vật cứ như có một sợi dây
vô hình trong mối tương giao xúc cảm Cây dừa không còn là dừa nữa mà mang vóc dáng người lính canh giữ cho đất trời bình yên Mưa đâu chỉ là mưa mà là huyền thoại về cuộc chiến tranh ái quốc vĩ đại của dân tộc Chú dế mèn bên bờ tre vuốt râu biểu đạt đúng cái thần thái ung dung đĩnh đạc của con người Việt Nam trong chiến tranh
So sánh trong thơ Trần Đăng Khoa khá đặc sắc làm nhiều nhà thơ lớn phải thán
phục Xuân Diệu rất cảm khái với hình ảnh này: Trăng ơi từ đâu đến/ Hay biển xanh diệu kỳ/ Trăng tròn như mắt cá/ Không bao giờ chớp mi Nhà thơ từng viết về biển và trăng
rất hay này phải thừa nhận rằng Khoa đã chạm đến tận cùng cái huyền bí của tự nhiên
Câu thơ:Ngoài thềm rơi cái lá đa/ Tiếng rơi rất mỏng như là rơi nghiêng được nhiều người ca tụng ở khả năng thẩm âm “siêu phàm” của Khoa Thực ra, chẳng có gì siêu phàm trong cái âm thanh gọi là “rất mỏng” ấy Cách so sánh này hay ở chỗ, dù là liên tưởng đồng loại (rơi mỏng… như rơi nghiêng…) nhưng vẫn có một độ lệch nhất định về mặt tu từ : chuyển hoáâm thanh sang hình dáng trong tưởng tượng, lấy hình dáng
“mỏng”, “nghiêng” của chiếc lá rơi để gợi tả âm thanh Nó là thứ âm thanh mơ hồ, âm thanh trong cõi vô thanh Không phải nghe bằng thính giác nữa mà “thấy” qua “con mắt của trái tim” Nhà thơ lắng nghe lòng mình qua một thứ âm thanh vọng lại từ trong ký ức
sâu thẳm Cách so sánh này lạ, ít thấy ở thi ca truyền thống
Trần Đăng Khoa có những ẩn dụ bất ngờ: Nét chữ chênh vênh nắng gió Chữ cũng động cựa như núi đồi trắc trở Hơn nữa, đó còn là cái “chênh vênh” trong nỗi nhớ
nhung khắc khoải của người anh trong nắng gió nơi đất khách quê người Xem chữ trong thư mà thấy cả một không gian của nỗi nhớ nhung, không gian viễn cách Những ẩn dụ
này đã chuyển sang nghĩa tượng trưng: Ông trời/ Mặc áo giáp đen/ Ra trận,… Nền trời
Trang 5rừng rực ráng treo/ Tưởng như ngựa sắt sớm chiều vẫn bay Xuất hiện hình ảnh của
Thánh Gióng trong huyền thoại qua một bức tranh thiên nhiên hoành tráng Bức tranh bình minh trên biển cả được Khoa chấm phá vài nét có vẻ ngẫu nhiên nhưng lại tạo ra sự
liên tưởng kỳ thú: Không gian / Phơi bụng cá/ Phương Đông/ Xoè hồng… Biển như con
cá khổng lồ ưỡn bụng đón bình minh Không biết Khoa có nghĩ đến chàng Long Vương đón Nữ Thần Mặt Trời không? Một cảnh tượng hùng vỹ mang vẻ đẹp nguyên sơ của huyền thoại Trực giác trong thơ Khoa phải chăng có nguồn gốc từ trong những mẫu thần thoại xa xăm Sự xuất thần của trạng thái vô thức nhiều khi có khả năng sản sinh ngôn ngữ giàu có hơn là sự nỗ lực của ý thức
2.2 Nói đến thơ Khoa không thể không nói đến đặc sắc của nhạc điệu Nhà thơ
Phạm Hổ có nhận xét, thơ Trần Đăng Khoa với tập Góc sân và khoảng trời “có sự phong
phú trong nhạc điệu, mỗi bài thơ, có một nhạc điệu riêng, âm sắc riêng”[4] Nhạc điệu là cấp độ siêu ngôn ngữ, thế giới âm thanh của ký hiệu ngôn từ Nhạc điệu góp phần tạo hình, tạo nghĩa cho tác phẩm thơ
Nhạc điệu có cơ sở từ cấu trúc của thể thơ Ấn tượng nhất là thể thơ nhịp ngắn 2,
3 hoặc 4, 5 chữ So với toàn tập, Khoa dùng lối thơ này không nhiều (24/105 bài) nhưng bài nào cùng thuộc hàng xuất sắc Âm điệu réo rắt, rộn ràng của lối thơ ấy như ảnh hưởng
từ những khúc đồng dao trong trò chơi tuổi nhỏ của Khoa Nhiều nhất và thành công nhất
là thể lục bát (46/105 bài) Âm điệu thơ miên man, lắng sâu Những lời hát ru dân gian
có lẽ đã thấm vào máu thịt của Khoa từ thuở lọt lòng Các giai điệu truyền thống chính là
cái nôi tạo nên một thế giới âm thanh giàu tiết tấu của tập “Góc sân và khoảng trời”.
2.2.1 Nhạc điệu trong thơ Khoa không chỉ là giai điệu của tâm hồn mà còn có
khả năng tạo hình, tạo nghĩa tinh tế Bài Mưa là một kiệt tác về âm thanh Âm hưởng
chung của bài thơ vừa mang cái hồn nhiên, khoẻ khoắn của đồng dao, vừa có tiết tấu khác hẳn Nó phá vỡ mọi cấu trúc đơn điệu của đồng dao, mở ra một thế giới thanh âm phức hợp nhiều bè, khi trầm khi bổng, lúc nhặt lúc khoan, lúc mạnh lúc nhẹ, khi tắt khi vang
Bản nhạc của cơn mưa được phân làm hai đoản khúc: “Sắp mưa” và “Mưa” Đoản khúc
một, cơn giông kéo đến, giai điệu âm thanh vừa nhịp nhàng vừa hối hả Có cái nhịp nhàng khoan thai của nhịp hai mô tả những tín hiệu chuyển đổi đầu tiên của thời tiết:
“Mối trẻ/ Bay cao/ Mối già/ Bay thấp…” Có cái hối hả dồn dập của những nhịp ba, nhịp bốn đan xen với nhịp một, nhịp hai biểu đạt cơn giông ập đến vội vàng: Gà con/ Rối rít tìm nơi/ Ẩn nấp/ Ông trời/ Mặc áo giáp đen/ Ra trận/ Muôn nghìn cây mía/ Múa gươm/ Kiến/ Hành quân/ Đầy đường/ Lá khô/ Gió cuốn/ Bụi bay/ Cuồn cuộn/ Cỏ gà rung tai/ Nghe/ Bụi tre/ Tần ngần/ Gỡ tóc/ Hàng bưởi/ Đu đưa/ Bế lũ con/ Đầu tròn/ Trọc lóc/ Chớp/ Rạch ngang trời/ Khô khốc/ Sấm/ Ghé xuống sân/ Khanh khách/ Cười… Lưu ý các câu thơ nhịp một : “Kiến”/ “Nghe”/ “Chớp”/ “Sấm”/ “Cười”… làm giãn nhịp thơ, hơi
thơ như sững lại, một thoáng ngỡ ngàng trước những biến đổi bất ngờ của cơn giông Đoản khúc hai, cơn mưa ập đến, giai điệu âm thanh nhanh hơn, vang hơn Hai chữ
“Mưa”, “Mưa” rơi thành hai nhịp một Mưa nặng hạt Tiếp theo là câu thơ năm chữ: Ù ù như xay lúa, nhịp năm, mưa xoáy trong cơn gió, ào ạt trong không gian Không phải là cơn mưa mùa đông, mưa dầm, đều hạt như câu thơ của Tố Hữu: Nỗi niềm chi rứa Huế ơi/ mà mưa xối xả trắng trời Thừa Thiên mà là cơn giông bất chợt cuối mùa hè Giai điệu rất bất thường: Lộp bộp/ Lộp bộp/ Rơi/ Rơi/ Đất trời/ Mù trắng nước/ Mưa chéo mặt sân/ Sủi bọt… Bài thơ phá vỡ toàn bộ luật bằng trắc, vần điệu của thơ cách luật (mà chủ
yếu dùng vần lưng rất linh hoạt của thơ ca dân gian), vừa có hài âm vừa có nghịch âm, rất
tự do phóng khoáng Độ cao: vừa trầm vừa bổng, Âm sắc: vừa tắt vừa vang, vừa trong
Trang 6vừa đục Cường độ, trường độ: lúc nhanh lúc chậm, lúc mạnh lúc nhẹ, lúc nhặt lúc khoan Toàn bộ tiết tấu của bài thơ cứ như một bản giao hưởng nhiều bè, tạo hình một cách ấn tượng cơn giông đầu mùa Người đọc nghe cả tiếng nói phức điệu của đất trời qua âm thanh của gió, lốc, xoáy, tạt, rơi, sấm, chớp… trong cái huyền bí của vũ trụ Âm điệu của
cơn mưa còn là bản giao hưởng hùng tráng của những huyền thoại về chiến tranh: Muôn nghìn cây mía/ Múa gươm/ Kiến/ Hành quân/ Đầy đường… Ông trời/ Mặc aó giáp đen/
Ra trận và cả sức mạnh của con người Việt Nam: Bố em đi cày về/ Đội sấm/ Đội chớp/ Đội cả trời mưa…
Tiếng trống làng là khúc nhạc chào buổi sớm mai Mở đầu bằng nốt nhạc trầm hùng : Tùng, tùng, tùng của tiếng trống Nhưng nổi bật giữa những nốt đệm trầm hùng ấy
là những âm thanh bay bổng vút lên từ những thanh trắc và thanh không: Tiếng trống hát/ Âm vang… Tiếng gà/ Khát khát./ Tiếng chó/ Khau khau/ Tiếng gọi nhau/ Ơi ới/
… Hay nhất vẫn là đoạn mà bề mặt ngôn từ không có một âm thanh thực nào, chỉ có không gian: Không gian/ Phơi bụng cá/ Phương Đông/ Xoè hồng/ Nan quạt… Hàng loạt các âm “ông” làm cho người đọc cảm thấy không gian như được uốn cong lên, phình ra
để chứa đựng một sự sống viên mãn tràn trề Hai chữ “xoè hồng” với âm điệu rất hay gợi lên cái độ mở bất ngờ của chiếc quạt- ánh sáng mặt trời toả ra từ đường biên của biển cả 2.2.2 Viết theo âm điệu lục bát, Khoa có những bài thơ, câu thơ xuất thần Hoa cau là bài thơ hay về nhạc điệu:
Nửa đêm nghe ếch học bài
Lưa thưa vài hạt mưa ngoài hàng cây
Nghe trời trở gió heo may
Sáng ra vại nước rụng đầy hoa cau
Hai cặp lục bát thật êm, thật nhẹ nhàng, như cái hơi thở của mùa thu Cặp lục bát mở đầu
là một hợp âm mà âm chủ là thanh bằng, chỉ có hai âm át trắc xen giữa: “ếch”, “hạt”
Hai thứ âm thanh nổi lên: tiếng ếch và hạt mưa Thanh bằng nhiều, giai điệu trầm như
tiếng ếch lào rào trong đêm Ba âm “ưa” (lưa, thưa, mưa) nửa khép nửa mở tiếp liền nhau tạo hình những sợi mưa đan trong màn đêm Mưa chỉ “lưa thưa”, không nặng hạt, nhưng kéo dài cả đêm Cặp lục bát thứ hai là một hợp âm với nhiều âm xát và rung (trời, trở, sáng, ra, rụng), nghe như hai thứ âm thanh cọ vào nhau: gió heo may thổi luồn qua
những sợi mưa, lùa vào buồng cau đang nở, hoa cau tuôn xuống vại nước Cả một thế giới của thanh, sắc, hương ùa vào tâm hồn rộng mở của bé Khoa trong một đêm thu yên tĩnh mơ màng
“Đêm Côn Sơn” xứng đáng là cái “kỳ thanh linh linh nhiên“ trong không gian ẩn dật của
đại thi hào Nguyễn Trãi Bài thơ mở đầu bằng một hợp âm mơ màng, thánh thót:
Tiếng chim vách núi nhỏ dần
Rì rầm tiếng suối khi gần khi xa
Có sự kết hợp nhịp nhàng giữa các thanh âm trầm và bổng, khép và mở, tắt và vang giữa hai câu lục bát Tiếng chim thánh thót đâu đó được dựng lên bằng hai âm trắc
“vách núi” giữa câu rồi lắng xuống bởi thanh huyền ở chữ “dần” cuối câu Cái âm vực thấp dần ấy bắc cầu sang tiếng suối trầm đục “rì rầm” ở câu bát, nhưng không tắt hẳn mà vang ra bởi âm tiết mở “xa” ở cuối câu Đêm rất yên tĩnh Từ đó, một thanh âm đột ngột
rơi xuống cõi thinh không:
Ngoài thềm rơi cái lá đa
Tiếng rơi rất mỏng như là rơi nghiêng
Trang 7Cái vô hình trở thành hữu hình Vô thanh mà vẫn hữu thanh Một nốt lặng trong
cái tư thế “nghĩ gì” của “ông bụt ngồi nghiêm” Tiếng động của ngoại cảnh chuyển thành
thanh âm của nội tâm:
Ngang trời kêu một tiếng chuông
Rừng xưa nổi gió, suối tuôn ào ào.
Sự cân đối giữa hai thanh không và phụ âm vang: “ngang” và “chuông” ở hai đầu câu
lục làm cho các âm thanh của tiếng chuông như nối liền hai cực của không gian Không gian nới giãn ở cõi vô cùng Nhịp 4/4 đột ngột ở câu bát làm hơi thơ mạnh, khí thơ cuộn
lại, cùng với các âm “o” tròn tạo hình cơn lốc của thời gian từ quá khứ ùa về hiện tại
Hồn Nguyễn Trãi xưa như hiện về hoà nhập cùng với hào khí của thời đại hôm nay Riêng câu cuối là một hợp âm độc lập:
Ngoài kia nòng pháo ướt đầm sương khuya…
Hùng khí của thời đại cách mạng vang lên nhưng không phá vỡ không khí trầm tư suy tưởng của toàn bài Khoa tách câu thơ này thành một khổ thơ riêng sau một nốt lặng Nòng pháo kia không mang lại cái sôi động của cuộc chiến mà yên bình mộng mơ giữa đêm khuya yên tĩnh Bài thơ đẹp ở vẻ đẹp trầm ngâm đầy suy tư ấy
Câu lục bát sau hay ở cách ngắt nhịp:
Chị nhìn lá rụng, cành trơ
Đắng cay nhớ ổ chuối khô Gió lùa…
Ở bề mặt ngôn từ, đoạn thơ tái hiện quá khứ khổ đau của một người con gái ở đợ Có cái nghèo nàn của ổ chuối khô, cái xơ xác của mái lều nơi chị nằm Ý nghèo Chưa thành thơ Nếu không có nhạc điệu, đấy chẳng qua là văn xuôi có vần Phải đọc lên bằng âm vang của nhạc điệu theo đúng nhịp, phách của nó mới thấy hết những nỗi niềm chìm lắng
ở bên trong Câu lục ngắt nhịp 4/2: Chị nhìn lá rụng, / cành trơ Nhịp 4 đầu nhanh, lá
rụng ào xuống Nhịp hai sau chậm, kéo dài ra Cành trơ thật là trơ Chơ vơ một thân phận
cô đơn, bẽ bàng Câu bát thứ hai ngắt nhịp 3/3/2 : Đắng cay nhớ/ ổ chuối khô/ Gió lùa
Nếu đọc theo nhịp thông thường của thể lục bát, gió vẫn có đấy, nhưng chỉ thoảng qua
Đọc đúng nhịp như trên, giọng thơ nghẹn lại ở chữ “nhớ”, hơi thơ đứt quãng, nỗi đau cuộn lên Riêng “gió lùa” một nhịp, gió như kéo dài từng sợi luồn qua ổ chuối nơi chị
nằm, gió buốt qua da thịt, tái tê một nỗi niềm
Không thể quên câu lục bát hay nhất trong cuộc đời làm thơ của Trần Đăng Khoa : câu
thơ viết về mẹ khi “Mẹ ốm” :
Cả đời đi gió đi sương
Bây giờ mẹ lại vịn giường tập đi
Khoa mượn thành ngữ “đi gió về sương” của dân gian nhưng thay đổi bằng cách biến âm
“đi gió đi sương” Giữa “đi” và“về” trong trường hợp này chỉ là một, nhưng thay âm vực thấp “về” thành âm vực cao “đi”, câu lục mang âm hưởng nhẹ tênh Vốn thành ngữ
“đi gió về sương” chỉ sự lam lũ cực nhọc Khoa viết thành “đi gió đi sương” gợi cảm giác
như mẹ Khoa thời trẻ coi chuyện lam lũ gió sương thật nhẹ nhàng Mà ai thời trẻ chẳng thế Nếu thật sự nặng nề mẹ Khoa đã không tồn tại đến bây giờ Nhưng cũng chính vì thế
mà buổi xế chiều mẹ mới thấm thía bao nhiêu nặng nhọc: Nắng mưa từ những ngày xưa Lặn trong đời mẹ đến giờ chưa tan Lưu ý sự phối âm tương phản rõ nét giữa hai câu lục
và câu bát: câu lục nhẹ thênh, câu bát trĩu nặng Một cái gì đó nhói lên từ bước chân đau của mẹ Thời trẻ như bay trong sương gió, đến già phải tập đi Cái nghịch lý của một đời người! Mẹ ốm mẹ thành trẻ con, còn Khoa cũng từ đó mà trưởng thành
Trang 8Việt Nam là đất nước sản sinh không ít những đứa trẻ biết làm thơ Tương truyền, thời xưa đã từng có những thần đồng thi ca như Mạc Đĩnh Chi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Hiền, Lê Quý Đôn… Gần đây là Nguyễn Hồng Kiên, Nguyễn Bá Dậu, Phan Thị Vàng Anh… Nhưng để thành một nhà thơ thực sự với những thành công xuất sắc ngay từ thời
thơ ấu, có lẽ chỉ có mỗi mình Trần Đăng Khoa Góc sân và khoảng trời là tập thơ nhỏ
nhắn nhưng trong đó chứa đựng bao nhiêu vẻ đẹp lớn lao của nghệ thuật Cả đời làm văn chương của mình, đến lúc, ông Trần Đăng Khoa hiện tại phải nghiêng mình kính phục
em bé Khoa ở góc sân và khoảng trời ngày trước
Trang 9Hạt gạo làng ta
Hạt gạo làng ta
Có vị phù sa
Của sông Kinh Thầy
Có hương sen thơm
Trong hồ nước đầy
Có lời mẹ hát
Ngọt bùi đắng cay
Hạt gạo làng ta
Có bão tháng bảy
Có mưa tháng ba
Giọt mồ hôi sa
Những trưa tháng sáu
Nước như ai nấu
Chết cả cá cờ
Cua ngoi lên bờ
Mẹ em xuống cấy
Hạt gạo làng ta
Những năm bom Mỹ
Trút trên mái nhà
Những năm cây súng Theo người đi xa Những năm băng đạn Vàng như lúa đồng Bát cơm mùa gặt Thơm hào giao thông
Hạt gạo làng ta
Có công các bạn Sớm nào chống hạn Vục mẻ miệng gàu Trưa nào bắt sâu Lúa cao rát mặt Chiều nào gánh phân Quang trành quết đất
Hạt gạo làng ta Gửi ra tiền tuyến Gửi về phương xa
Em vui em hát Hạt vàng làng ta
Trang 10Khi làm bài thơ này, Trần Đăng Khoa đang học cấp 1 nhưng bằng sự hiểu biết đời sống nông thôn và nhờ tài năng đặc biệt, bài thơ được viết ra một cách sâu sắc, rung động, giàu ý nghĩa nhưng lại rất trẻ con.
" Hạt gạo làng ta.
Có vị phù sa,
Của sông Kinh Thầy.
Có hương sen thơm,
Trong hồ nước đầy…"
Ở lứa tuổi ấy mà biết nghĩ như thế là sâu sắc lắm Từ một thực tế có tính khoa học là cây lúa hút chất dinh dưỡng dưới bùn, đất ra hoa trổ bông, kết hạt ( như ai cũng biết) thì nhà thơ bằng sự tinh tế của tâm hồn còn nghe được, cảm nhận được " vị phù sa" " hương sen thơm" trong hạt gạo Và hơn thế nữa có cả tình người, lòng người ấp ủ:
"Có lời mẹ hát,
Ngọt ngào hôm nay "
Làm ra hạt gạo gian khổ biết chừng nào Ca dao cổ có câu thấm thía:
" Ai ơi bưng bát cơm đầy
Dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần."
Đó là cách phát biểu trực tiếp, có tính chất luân lí, hơi nghiêng về lí trí Còn trong bài thơ này , Trần Đăng khoa để thực tế nói lên:
" Hạt gạo làng ta
Có bão tháng bảy
Có mưa tháng ba
Giọt mồ hôi sa
Những trưa tháng sáu"
Bão dập, nắng lửa, mưa dầm, thiên nhiên của đất nước Việt Nam đới khắc nghiệt này đã đổ vào đầu bà con nông dân bao nhiêu nhọc nhằn để làm ra hạt gạo , mà cụ thể nhất là bà mẹ của mình:
"Nước như ai nấu,
Chết cả cá cờ.
Cua ngoi lên bờ,