nghiên cứu về cách dịch tên các món ăn Việt Nam sang tiếng Pháp

báo cáo khoa học nghiên cứu về cách dịch tên các món ăn Việt Nam sang tiếng Pháp

NGHIÊN CỨU VỀ CÁCH DỊCH TÊN

CÁC MÓN ĂN VIỆT NAM SANG TIẾNG PHÁP

COMMENT ON THE TRANSLATION

OF THE NAMES OF HUE DISHES INTO FRENCH

SVTH: TRIỆU THỊ THANH HƯƠNG NGUYỄN ĐẠI QUỐC DŨNG

Lớp : 04CNP03, Trường Đại học Ngoại Ngữ, Đại học Đà Nẵng.

GVHD: ĐOÀN THỊ NGỌC LAN HUỲNH THỊ THANH THÚY

Khoa tiếng Pháp, Trường Đại học Ngoại Ngữ, Đại học ĐN

TÓM TẮT

Hiện nay, nhằm đáp ứng nhu cầu về ăn uống của du khách quốc tế, hầu hết thực đơn của các nhà hàng đều được dịch ra nhiều thứ tiếng khác nhau : Anh, Pháp, Trung Nhưng bên cạnh những thành công của công tác dịch thực đơn này vẫn còn tồn tại nhiều thiếu sót.Vì vậy, bài báo cáo này được thực hiện với mục đích nghiên cứu về cách dịch tên các món ăn, đồng thời cũng xin đề xuất một số bản dịch tiếng Pháp cho các món ăn Việt Nam

SUMMARY

Nowadays, most menus of many restaurants are translated into many languages, like English, French, Chinese, etc, to satisfy needs of foreign tourists Beside the successes of this translation, it still exists many shortcomings Therefore, this report is made for many purposes, to make objective comments about the translation of Vietnam dishes into French Moreover, we want to put forward some names of Vietnam dishes

1 Mở đầu

Ngày nay, du lịch là ngành công nghiệp mới với khả năng phát triển vượt bậc và mang lại lợi nhuận cao cho các nước trên thế giới cũng như Việt Nam Ngoài những chuyến tham quan các danh lam thắng cảnh, các di tích lịch sử, du khách nước ngoài còn muốn khám phá nền Văn hóa đặc trưng của Đất nước, con người Việt Nam, trong đó có nghệ thuật ẩm thực

Để đáp ứng nhu cầu của khách du lịch quốc tế, những người làm du lịch đã dịch các thực đơn nhà hàng ra nhiều thứ tiếng Anh, Pháp, Trung Nhưng công việc này không hề đơn giản Thực tế hiện nay, mỗi nhà hàng có một bản dịch khác nhau cho cùng một món ăn Chính

sự không thống nhất trong cách dịch này gây nhiều khó khăn cho khách khi chọn món Đồng thời các bản dịch vẫn còn tồn tại nhiều lỗi dịch

Đây là vấn đề cần được quan tâm Bởi một thực đơn nhà hàng được dịch đúng, dịch tốt

sẽ giúp khách hàng dễ dàng chọn lựa món ăn phù hợp với nhu cầu của mình Đồng thời, đó cung là yếu tố thu hút khách du lịch quốc tế , góp phần quảng bá du lịch Việt Nam

Là những sinh viên khoa tiếng Pháp, chúng em tiến hành nghiên cứu đề tài « Nghiên cứu về cách dịch tên các món ăn Việt Nam sang tiếng Pháp » Mặc dù đề tài của chúng em là nghiên cứu về các món ăn Việt Nam, nhưng ẩm thực Việt Nam có hơn 500 món, nên chúng

em tập trung chủ yếu vào các món ăn Huế, bên cạnh đó, cũng cố gắng đưa vào thêm một số món tiêu biểu của Việt Nam

Để tiến hành đề tài này, Chúng em tiến hành theo các bước sau :

- Thu thập 15 thực đơn có bản dịch tiếng Pháp của 15 nhà hàng khác nhau ở Huế

- Nghiên cứu các sách vở, tài liệu có liên quan đến lí thuyết dịch, văn hóa, nghệ thuật ẩm thực Pháp và Việt

- Truy cập các thông tin cần thiết trên mạng Internet.

- Phỏng vấn lấy ý kiến của 5 du khách đến từ các nước nói tiếng Pháp

- Nghiên cứu các bản dịch của 15 thực đơn để tìm ra tên những món được dịch chưa hợp

lý

- Phân tích tên các món ăn có vấn đề và đề xuất cách dịch hợp lí nhất

- Đề xuất các dịch tên các món ăn việt Nam sang tiêng Pháp

2 Nội dung

2.1 Định nghĩa

« Dịch là hành động giải thích nghĩa của văn bản từ ngôn ngữ này sang một ngôn ngữ khác mà nghĩa của văn bản vẫn được giữ nguyên hay mang một giá trị nghĩa tương đương » Người ta phân biệt hai thể loại dịch : dịch thực hành và dịch văn học Đề tài của chúng tôi thuộc thể loại dịch thực hành gồm 3 phương pháp tiếp cận nghĩa khác nhau : Tiếp cận nghĩa trực tiếp theo từng từ, tiếp cận nghĩa theo cấu trúc của từ, tiếp cận nghĩa theo ngữ cảnh ( ngôn ngữ, văn hóa,….)

Chúng tôi lấy ví dụ về món « Mực nhồi thịt băm » được trích ra từ thực đơn của nhà hàng thuộc khách sạn Green ở Huế

Ở phương pháp tiếp cận nghĩa trực tiếp theo từng từ, theo từ điển, ta có nghĩa tiếng Pháp tương ứng với mỗi từ tiếngViệt như sau :

- Mực = seiche, calamar

- Nhồi = farcir, bourrer, gaver, pétrir,…

- Thịt băm = hachis de viande

Ta thấy phương pháp này gây nhiều khó khăn cho người dịch bởi hiện tượng đồng âm khác nghĩa của tiếng Việt, từ một âm tiếng Việt ta có nhiều nghĩa khác nhau, nghĩa là có nhiều bản dịch sang tiếng Pháp mang nghĩa khác nhau Nếu ta chọn sai từ thì bản dịch sẽ đổi nghĩa hoặc sai nghĩa hoàn toàn Như vậy, không nên dùng phương pháp này để dịch các món ăn Với phương pháp tiếp cận nghĩa theo cấu trúc của từ, ta cần xem xét các từ đi kèm với

từ cần dịch để hiểu chinh xác nghĩa của từ đó trong tiếng Việt Từ đó có thế chọn đúng bản dịch tiếng Pháp Ví dụ về động từ « nhồi », ta có thể nhận biết nghĩacủa nó qua các cấu trúc sau :

- Nhồi bột = empâter

Món « Mực nhồi thịt băm » sẽ có bản dịch tiếng Pháp với độ chính xác nhất định là « calamar farci d’hachis de viande »

Nhưng để có một bản dịch hoàn chỉnh hơn, ta nên sử dụng phương pháp tiếp cận nghĩa theo ngữ cảnh Phương pháp nay đòi hỏi người dịch có kiến thức văn hóa và xã hội rộng Để dịch tên các món ăn từ tiếng Việt sang tiếng Pháp, người dịch phải văn hóa, về nghệ thuật ẩm thực, về cách chế biến các món ăn Việt và Pháp Nhờ những kiến thức này mà dịch giả có thể biết rằng để nấu món « Mực nhồi thịt băm », các đầu bếp dùng loại mực ống (calamar) chứ không phải mực nang ( seiche ), dùng thịt heo băm ( porc haché ) để nhồi vào mực chứ không phải các loại thịt băm khác Từ đó ta có thể đưa ra một bản dịch tối ưu nhất « calamar farci de porc haché »

2.2 Những khó khăn gặp phải khi dịch tên các món ăn

Nhưng không phải lúc nào áp dụng các phương pháp dịch tốt thì bản dịch cũng sẽ thành công Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy một số khó khăn khi dịch tên cách món

ăn Việt Nam sang tiếng Pháp như sau :

Việt Nam và Pháp là hai nước nằm ở hai châu lục hoàn toàn khác nhau nên văn hóa, khí hậu, thực vật, động vật, …cũng hoàn toàn khác nhau Đầu tiên phải nói đến sự khác nhau về các nguyên liệu khi chế biến các món ăn Có một số nguyên liệu của Việt Nam ( như : quả vả) hoàn toàn không có ở Pháp nên không có từ tương đương để dịch Với trường hợp này, chúng tôi thấy có thể sử dụng tên một loại trái cây của Pháp có hình dạng tương đối giống với quả vả

để dịch, đó là « figue » Mặc dù ở Pháp, người ta dung quả « figue » chín, có vị ngọt như một món tráng miệng, nhưng quả « figue » khi còn xanh có vị chat như trái vả, đồng thời, hai quả này đều cung họ cây « ficus » nên ta có thể chấp nhận cách dịch « figue » cho quả vả

Chúng tôi nhận thấy một số món ăn được dịch sai hoàn toàn , như món « yến xào » được dịch là « nid d’hirondelle » Chim yến có tên tiếng pháp là « salagane », hiện nay, người

ta nuôi chim yến để lấy nước miếng của nó đọng trong tổ làm món « yến xào » rất bổ dưỡng Còn « hirondelle » có tên tiếng Việt là « chim én », là loài chim di cư để tránh rét và tìm kiếm thức ăn Như vậy, món « yến xào » đang ra phải được dịch là « nid de salagane » Nhưng từ

xa xưa, khi người Pháp đặt chân đến Việt Nam, do sự nhầm lẫm trong cách dịch của người bản địa nên họ gọi là « nid d’hirondelle » Tên tiếng Pháp này đã ăn sâu vào tiềm thức của người pháp nên khi nghe đến « nid d’hirondelle », người Pháp nghĩ ngay đến món « yến xào » Đối với những tên những món ăn đã in sâu trong tiềm thức của người Pháp từ nhiều thế hệ như vậy, chúng tôi nghĩ nên giữ nguyên tên gọi mà họ đã quen thuộc Vậy ta vẫn dịch « yến xào »

là « nid d’hirondelle »

Với nhũng món ăn quá nổi tiếng và được tiêu thụ rộng rãi trên thị trường quốc tế như món Phở, Nem,…., ta vẫn giữ tên tiếng Việt và có thể viết không dấu như « Pho, Nem » Khi nhắc đến những món này, khách quốc tế hiểu ngay đó là món gì mà không cần phải dịch

2.3 Tên một số món ăn Việt Nam được dịch sang tiếng Pháp :

- Bánh ướt thịt nướng = Galette de riz roulée au porc grillé et aux herbes arômatiques

- Bánh tráng = crêpe de riz séchée

- Bánh khoái = crêpe de Hué farci de viande, crevettes, pousses de soja

- Bánh lọc gói = Papillote de pâte de manioc à la crevettes et aux lardons

- Bánh nậm = papillote de riz à la vapeur ãu hachis de crevette et de porc

- Bánh phu thê = Friandise de mariage

- Bún bò Huế = soupe des vermicelles de riz au bœuf

- Miến trộn hải sản = Vermicelles transparentes sautées aux fruits de mer

- Lẩu = fondue à la vietnamienne

- Gỏi thập cẩm = salade composée

- Cơm hến = riz aux coques

3 Kết luận

Từ kết quả nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy rằng :

Đối với các món ăn quá nổi tiếng và đã được bán rộng rãi trên thị trường thế giới thì không nên dịch mà vẫn giữ nguyên tên tiếng Việt

Ví dụ :

Phở = pho

Nem = nem

Đối với các bản dịch tên các món ăn đã in sâu vào tiềm thức của người Pháp thì ta vẫn giữ nguyên bản dịch cũ, không chỉnh sửa

Vd : Gỏi cuốn = rouleux de printemps

Yến sào = Nid d’hirondelle

Đối với các món ăn khác thì ta dịch theo trình tự các phương pháp dịch như đã nêu trên Nhưng cần chú ý đến yếu tố Văn hóa của từng nước

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tiếng Việt :

[1] Nguyễn Thu Tâm (2008), Những món ăn Việt Nam, NXB Phương Đông

[2] Phan Ngọc Bích và Lê Huy (1999), Từ điển Việt- Pháp, NXB Thanh Niên

[3] Quỳnh Chi (2007), 30 món salad gỏi, NXB Phụ Nữ

Tiếng Pháp :

[4] Lê Đức Quang (2003), Traductologie, entre francophonie et vietnamologie : traduction ethnologique et traduction philosophique

[5] Danica Seleskovitch et Marianne Lederer (1986), Interpréter pour traduire, Didier Érudition, Pháp

[6] Marianne Lederer (1994), La traduction aujourd’hui, Hachette F.L.E, Pháp

[7] Nhiều tác giả (2005), Cent recettes vietnamiennes, NXB Đồng Nai, Việt Nam

[8] Nhiều tác giả (1992), Dictionnaire Le Petit Larousse grand format, Larousse, Pháp

[9] Nhiều tác giả (1990), La Rousse de la cuisine, Larousse, Pháp

[10] Stéphanie Adretseheno, lexique de plats, Bureau Régional Asie- Pacific

[11] www.wikipedia.org

[12] www.vietnamtourism.com