vấn đề đóng cửa và mở cửa của một số nước châu Á trước sự xâm lược của chủ nghĩa thực dân phương tây

luận văn về vấn đề đóng cửa và mở cửa của một số nước châu Á trước sự xâm lược của chủ nghĩa thực dân phương tây

VẤN ĐỀ “ĐÓNG CỬA” VÀ “MỞ CỬA” CỦA MỘT SỐ NƯỚC CHÂU Á TRƯỚC SỰ XÂM NHẬP CỦA CHỦ

NGHĨA THỰC DÂN PHƯƠNG TÂY (TỪ THẾ KỈ XVI ĐẾN NỬA SAU THẾ KỈ XIX)

THE PROBLEM OF “DOOR-CLOSING” AND “DOOR-OPENING” OF SOME ASIAN COUNTRIES BEFORE THE PENETRATION OF WESTERN COLONIALISN (FROM THE 16 TH CENTURY TO THE SECOND HALF OF THE 19 TH CENTURY)

SVTH: ĐỖ BÁ LƯU

Lớp 05ls, Khoa lịch sử, Trường Đại học sư phạm, ĐHĐN

GVHD: TH.S DƯƠNG THỊ TUYẾT

Khoa lịch sử, Trường Đại học sư phạm, Đại học Đà Nẵng

TÓM TẮT

Đề tài cho chúng ta hiểu rõ tình trạng trì tuệ, suy yếu mọi mặt của một số nước châu Á, mà cụ thể ở đây là Việt Nam, Trung Quốc, Thái Lan, Nhật Bản trước khi chủ nghĩa thực dân phương Tây xâm nhập Qua đó cũng giúp chúng ta có một cái nhìn khách quan, toàn diện về sự lựa chọn “đóng cửa” hoặc “mở cửa” đất nước của các nước châu Á trước sự xâm nhập của chủ nghĩa thực dân phương Tây Trên cơ sở thực tiễn lịch sử đó góp phần vào hoạch định đường lối, chính sách đối ngoại của các nước trong xu thế hội nhập thế giới, khu vực hiện nay, đặc biệt là đối với đất nước ta

SUMMARY:

The theme enables us to know clearly of the situation of stagnancy, regression in every aspect among some of the Asian countries, particularly Vietnam, China, Thailand, Japan before the penetration of Western colonialism It also helps us have an objective, overall view on the option whether “to close the door” or “to open the door” of the countries in Asia before the penetration of Western colonialism On that basis of historical reality much will be countributed

to the planning of strategies, foreign policies of the countries in the present trend of regional and global intergration especially for our country

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Vào thế kỉ XVI sau những phát kiến mới về địa lí “báo hiệu buổi bình minh của thời đại tư bản chủ nghĩa”, nhiều nước phương Tây bắt đầu quá trình xâm nhập vào phương Đông tìm kiếm thị trường buôn bán và truyền đạo Châu Á rộng lớn, đông dân, giàu tài nguyên cho nên từ sớm châu lục này đã thu hút sự chú ý của người phương Tây

Khi xâm nhập vào các nước châu Á từ những hoạt động buôn bán và truyền đạo, các nước thực dân phương Tây chuyển sang chính sách xâm lược Trước sức ép của chủ nghĩa thực dân phương Tây, vì chủ quyền độc lập quốc gia dân tộc xen lẫn quyền lợi giai cấp bị đe dọa, giai cấp thống trị các nước châu Á buộc phải đứng trước sự lựa chọn: hoặc “đóng cửa” hoặc “mở cửa” đất nước

Hiện nay, trong xu thế hội nhập thế giới, khu vực thì vấn đề “mở cửa” là hết sức quan

Từ cơ sở lí luận và thực tiễn trên mà tôi chọn đề tài: “Vấn đề “đóng cửa” và “mở cửa” của một số nước châu Á trước sự xâm nhập của chủ nghĩa thực dân phương Tây (từ thế kỉ XVI đến nửa sau thế kỉ XIX)”

2 Lịch sử vấn đề

“Vấn đề “đóng cửa” và “mở cửa” của một số nước châu Á trước sự xâm nhập của chủ nghĩa thực dân phương Tây (từ thế kỉ XVI đến nửa sau thế kỉ XIX)” là vấn đề quan trọng không chỉ đối với các nước châu Á lúc bấy giờ mà còn mang tính thời sự hiện nay Cụ thể vấn

đề đó được đề cập trong các tác phẩm:

- “Lịch sử Trung Quốc” của Nguyễn Gia Phu, Nguyễn Huy Quý, Nxb giáo dục, 2003

- “Ngoại giao giữa Việt Nam và các nước phương Tây dưới triều Nguyễn (1802 - 1858)” của Trần Nam Tiến, Nxb Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, 2004

- Cuốn “Lịch sử cận đại Nhật Bản” của Vĩnh Sính, Nxb Văn hóa Tùng Thư, 1990

- “Lịch sử vương quốc Thái Lan” của Vũ Dương Minh, Nxb Giáo dục, 1994

Ngoài ra còn nhiều tác phẩm khác, các tạp chí lần lượt đề cập đến vấn đề đóng cửa, mở cửa Tuy nhiên các tác phẩm trên còn rất chung chung, sơ lược chưa làm sáng tỏ vấn đề Vì vậy tôi muốn làm sáng tỏ vấn đề một cách khoa học và nghiêm túc đáp ứng yêu cầu người học

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

-Đối tượng nghiên cứu của đề tài là: “Vấn đề “đóng cửa” và “mở cửa” của một số nước châu Á trước sự xâm nhập của chủ nghĩa thực dân phương Tây (từ thế kỉ XVI đến nửa sau thế

kỉ XIX)”

- Phạm vi nghiên cứu : Một số nước châu Á, ở đây tôi chỉ tập trung nghiên cứu các nước: Trung Quốc, Việt Nam, Thái Lan, Nhật Bản (từ thế kỉ XVI đến nửa sau thế kỉ XIX)

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nguồn tư liệu

Tư liệu thành văn của các tác giả người Việt, tài liệu dịch của các tác phẩm tác giả nước ngoài, các tạp chí, thông tin trên mạng

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài tôi sử dụng kết hợp nhiều phương pháp: tổng hợp, phân tích đánh giá, nhận xét đối chiếu, so sánh khi sử dụng tài liệu

5 Đóng góp của đề tài:

- Giúp người nghiên cứu hiểu rõ thực chất của chính sách “đóng cửa” và “mở cửa” của một số nước châu Á khi chủ nghĩa thực dân phương Tây xâm nhập

- Những bài học kinh nghiệm trong xu thế hiện nay

- Tư liệu tham khảo cho người học tập, nghiên cứu lịch sử

6 Cấu trúc đề tài:

Ngoài phần mở đầu, kết luận, đề tài có phần nội dung gồm 2 chương

Chương 1: Châu Á trước khi chủ nghĩa thực dân phương Tây xâm nhập

Chương 2: “Đóng cửa” hay “mở cửa”, sự lựa chọn của các quốc gia châu Á trước sự xâm nhập của chủ nghĩa thực dân phương Tây

PHẦN NỘI DUNG

Chương 1: Châu Á trước khi chủ nghĩa thực dân phương Tây xâm nhập

1.1 Tình hình thế giới (từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XIX)

Chế độ tư bản chủ nghĩa ra đời trong lòng xã hội phong kiến tuy còn non yếu nhưng chủ nghĩa tư bản đã thể hiện rõ tính ưu việt nhiều mặt của mình so với chế độ phong kiến, gây nên ảnh hưởng lớn lao đối với xã hội phong kiến Chủ nghĩa tư bản đã xác lập và thắng lợi trên tất cả các lĩnh vực từ kinh tế, chính trị, xã hội

Về kinh tế: Thông qua các cuộc cách mạng tư sản: cách mạng Hà Lan (1566), cách mạng Anh (1640), chiến tranh giải phóng dân tộc ở Bắc Mĩ (1776), cách mạng tư sản Pháp (1789)… và cuộc cách mạng công nghiệp (bắt đầu từ cuối thế kỉ XVIII) nền kinh tế tư bản chủ nghĩa thực sự xác lập, thắng lợi và đã xây dựng cơ sở vật chất vững chắc cho chủ nghĩa tư bản

Về chính trị: Thể hiện qua cuộc đấu tranh giai cấp, giai cấp tư sản đã giành lấy chính quyền và thiết lập thể chế chính trị nhà nước sau khi cách mạng kết thúc

Về xã hội: Cùng với sự xác lập và thắng lợi của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa thì nó kéo theo sự chuyển biến về tình hình xã hội Giai cấp phong kiến bị phân hóa do sự xâm nhập của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa vào trong nông nghiệp Bộ phận này gọi là quý tộc tư sản hóa, có nhiều quyền lợi gắn với nền kinh tế tư bản chủ nghĩa

Sau khi quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa xác lập thì trong lòng xã hội tư bản nảy sinh cuộc đấu tranh giai cấp gay gắt giữa giai cấp tư sản và vô sản Tuy nhiên có thể khẳng định từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XIX chủ nghĩa tư bản đã dần xác lập và thắng lợi về kinh tế, giai cấp tư sản giữ địa vị thống trị trong xã hội, đó cũng là một bước tiến trong lịch sử nhân loại so với chế độ phong kiến

Sự phát triển của xã hội tư bản Âu, Mĩ là việc không thể tách rời được sự cướp bóc của họ tại những khu vực có nền kinh tế lạc hậu trên thế giới Chủ nghĩa thực dân tiến hành xâm lược các nước Á, Phi, Mĩ latinh Đồng thời với sự xâm lược đó, sự xâm nhập của chủ nghĩa thực dân đã làm cho nền kinh tế, xã hội ở các nước Á, Phi, Mĩ latinh có sự chuyển biến mạnh mẽ Nền kinh tế tư bản chủ nghĩa thâm nhập vào làm quan hệ sản xuất phong kiến lung lay, nó chuyển từ kinh tế tự nhiên sang kinh tế hàng hóa Còn xã hội thì xuất hiện những giai cấp tầng lớp mới Việt Nam, Trung Quốc, Thái Lan, Nhật Bản cũng bị cuốn vào vòng xoáy của chủ nghĩa thực dân

1.2 Tình hình một số nước châu Á (Trung Quốc, Việt Nam, Thái Lan, Nhật Bản) trước khi chủ nghĩa thực dân phương Tây xâm nhập

Châu Á rộng lớn, đông dân, giàu tài nguyên cho nên thu hút sự chú ý của người phương Tây Các cuộc phát triển địa lí đã mở ra thời đại xâm chiếm thuộc địa của thực dân

Âu, Mĩ Trước khi chủ nghĩa thực dân phương Tây xâm nhập các nước châu Á như Việt Nam, Trung Quốc, Thái Lan, Nhật Bản đang ở trong tình trạng suy yếu mọi mặt

Về kinh tế: Nền kinh tế vẫn là kinh tế tự nhiên xây dựng trên nền tảng tiểu nông kết hợp chặt chẽ với thủ công gia đình Bọn địa chủ, quan lại phong kiến tìm cách chiếm ruộng đất

và thu tô nặng (trên 50% hoa lợi của nông dân) Nông dân bị áp bức bóc lột nặng nề Tuy nhiên vào đầu thời cận đại ở các nước đã xuất hiện những yếu tố tư bản chủ nghĩa: công trường thủ công ra đời, sản xuất hàng hóa nhỏ ngày càng lệ thuộc vào những người thu mua, quan hệ hàng hóa tiền tệ thâm nhập vào nông thôn

chứng tỏ chế độ phong kiến đã suy yếu Đó là điều kiện thuận lợi cho các nước thực dân xâm nhập vào các nước châu Á Một giai đoạn đầy khó khăn thử thách phía trước đang chờ đợi các nước phong kiến châu Á

Chương 2: “Đóng cửa” hay “mở cửa” sự lựa chọn của các quốc gia châu Á trước sự xâm nhập của chủ nghĩa thực dân phương Tây

2.1 Trung Quốc và Việt Nam giữa hai khuynh hướng “đóng cửa” và “mở cửa” trong quan hệ với các nước tư bản Âu – Mĩ

2.1.1 Đối với Trung Quốc

Đứng trước sự xâm nhập của chủ nghĩa thực dân, triều đình Mãn Thanh thực hiện chính sách “đóng cửa” vào thế kỉ XVIII, phong tỏa duyên hải, cấm buôn bán với nước ngoài Nhưng thực dân phương Tây khao khát thị trường rộng lớn, đông dân tìm cách mở toang cánh cửa Trung Quốc Đi đầu là thực dân Anh tìm cách mở cửa bằng buôn bán thuốc phiện, món hàng thu lợi nhuận lớn Chiến tranh thuốc phiện nổ ra (1840) triều đình Mãn Thanh bị đánh bại buộc phải kí điều ước Nam Kinh (1842) Trung Quốc buộc phải mở cửa đất nước, chính sách “bế quan tỏa cảng” bị phá sản

2.1.2.Đối với Việt Nam

Vào cuối thế kỉ XVI đầu thế kỉ XVII, khi chúa Trịnh ở Đàng Ngoài và chúa Nguyễn ở Đàng Trong cho phép người phương Tây đến giao dịch buôn bán thì nền ngoại thương Việt Nam phát triển, góp phần hình thành hai trung tâm thương nghiệp lúc bấy giờ là Phố Hiến và Hội An

Nhưng đến nửa đầu thế kỉ XIX các vua triều Nguyễn lại khá lúng túng vừa muốn “mở cửa” hòa nhập với thị trường thế giới, vừa muốn “đóng cửa” ngăn chặn chủ nghĩa thực dân nên quan hệ giữa Việt Nam và phương Tây rơi vào bế tắc, luẩn quẩn Trên cơ bản thì triều Nguyễn vẫn thực hiện chính sách “đóng cửa”, “tự thủ khép kín” với bên ngoài

2.2 Chính sách mở cửa của Nhật Bản, Thái Lan trong quan hệ với các nước phương Tây

2.2.1 Nhật Bản

Trong quan hệ với các nước phương Tây do lo sợ an ninh chủ quyền dân tộc bị đe dọa nên ngay từ thế kỉ XVII (1639) Nhật Bản đã tiến hành “đóng cửa” với bên ngoài

Nhưng bước sang thế kỉ XIX tình hình trong nước và thế giới đã thay đổi Trước sự đe dọa của phương Tây (đặc biệt là Mĩ), Mạc phủ Tôcưgaoa buộc phải kí một loạt hiệp ước bất bình đẳng với các nước tư bản Âu, Mĩ chấp nhận “mở cửa” đất nước

2.2.2 Thái Lan

Trong nửa thập kỉ đầu XIX, Thái Lan nhờ thi hành chính sách ngoại giao “lựa chiều” cho nên dù chịu sức ép từ phương Tây Thái Lan vẫn giữ được thế bình đẳng ngang bằng trong quan hệ với các nước phương Tây Nhưng đến giữa thế kỉ XIX trước áp lực ngày càng tăng của chủ nghĩa thực dân phương Tây, Rama Mông kút đã chủ trương “mở cửa” giao lưu với thế giới, mặc dầu phải kí những điều kiện bất lợi, kí nhiều hiệp ước không bình đẳng với nước ngoài

2.3 Hệ quả của chính sách đóng cửa và mở cửa

2.3.1 Đối với Việt Nam, Trung Quốc

Nó đều tạo điều kiện cho quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa xâm nhập vào các nước, tạo nên sự biến chuyển trong nền kinh tế, xã hội các nước

Trung Quốc và Việt Nam thực thi chính sách “đóng cửa” gây nên hệ quả tiêu cực cho đất nước Trung Quốc buộc phải kí các hiệp ước bất bình đẳng, bị các nước đế quốc xâu xé chia nhau từng bước biến thành nước nửa thuộc địa, nửa phong kiến Còn với Việt Nam triều

Nguyễn đã hèn nhát, lần lượt kí các hiệp ước bán nước để rồi thực dân Pháp biến nước ta thành nước thuộc địa nửa phong kiến vào cuối thế kỉ XIX

2.3.2 Đối với Thái Lan, Nhật Bản

Tạo điều kiện cho hai nước hòa nhập vào nền kinh tế tư bản chủ nghĩa, phát triển đất nước Thái Lan nhờ thi hành chính sách “mềm dẻo”, “lựa chiều” đã giữ vững “độc lập dân tộc” dù chỉ là trên danh nghĩa Nhật Bản học hỏi văn minh, kĩ thuật phương Tây, tạo tiền đề cho những cải cách Minh Trị Thiên hoàng sau này, vươn lên địa vị bình đẳng với các nước tư bản Âu, Mĩ

2.3.3 Những bài học kinh nghiệm trong xu thế hiện nay

Để lại bài học kinh nghiệm về nắm bắt xu thế thời đại luôn nâng cao vị thế của đất nước trên trường quốc tế.Đặc biệt trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay, hội nhập quốc tế là tất yếu với mỗi quốc gia Việt Nam, Trung Quốc, Thái Lan, Nhật Bản đều nắm bắt được quy luật này Tuy nhiên mỗi nước khi “mở cửa” lại lựa chọn những con đường và nguyên tắc khác nhau tùy vào điều kiện thực lực mỗi nước Riêng với Việt Nam trong quá trình hội nhập quốc

tế, Đảng ta quán triệt đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

KẾT LUẬN

Qua đề tài giúp hiểu rõ hơn tình hình một số nước châu Á trước khi chủ nghĩa thực dân phương Tây xâm nhập đều là những quốc gia phong kiến lỗi thời, lạc hậu đang trên đà suy vong, khủng hoảng Qua đó cũng nắm bắt được chính sách mà các nước khi thi hành trước áp lực của chủ nghĩa thực dân phương Tây Mỗi nước lựa chọn con đường khác nhau có kết quả không giống nhau

Từ bài học của lịch sử để lại những bài học kinh nghiệm trong xu thế hiện nay đó là phải hòa nhập vào thế giới, khu vực mới phát triển đất nước Riêng Việt Nam đang trên đà hội nhập, vươn ra biển lớn, đất nước đang thay da đổi thịt từng ngày Dưới sự lãnh đạo của Đảng

và Nhà nước nhất định chúng ta sẽ hội nhập thành công, thực hiện thắng lợi công nghiệp hóa, hiện đại hóa, nước ta sẽ giàu mạnh sánh ngang với các cường quốc năm châu

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Đỗ Thanh Bình (2005), Lịch sử phong trào giải phóng dân tộc thế kỉ XX một cách tiếp cận, Nxb Đại học Sư phạm

[2] Phan Ngọc Liên, Đỗ Thanh Bình, Nguyễn Ngọc Cơ (2005), Lịch sử nhà Nguyễn một cách tiếp cận mới, Nxb Đại học sư phạm

[3] Vũ Dương Ninh (1990), Vương quốc Thái Lan lịch sử và hiện tại, Nxb Đại học và trung học chuyên nghiệp

[4] Vũ Dương Ninh (chủ biên) (2006), Chuyên đề lịch sử thế giới, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội

[5] Nguyễn Gia Phu, Nguyễn Huy Quý (2003), Lịch sử Trung Quốc, Nxb Giáo dục

[6] Nguyễn Huy Quý (2004), Lịch sử cận đại Trung Quốc, Nxb Chính trị quốc gia

[7] Vĩnh Sính (1990), Nhật Bản cận đại, Nxb Văn hóa tùng thư (1990)