Tóm tắt luận án tiến sĩ nguồn sử liệu hương ước thăng long hà nội trước năm 1945 của NCS đinh thị thùy hiên

Hương ước là một cụm từ quen thuộc trong đời sống xã hội, lại cũng là một chủ đề hấp dẫn các nhà nghiên cứu từ nhiều lĩnh vực học thuật khác nhau.Việc nghiên cứu từ nhiều góc độ, với nhữ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-ĐINH THỊ THÙY HIÊN

NGUỒN SỬ LIỆU HƯƠNG ƯỚC

THĂNG LONG - HÀ NỘI TRƯỚC NĂM 1945

Chuyên ngành: Lịch sử Sử học và Sử liệu học

Mã số: 62 22 58 01

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ

HÀ NỘI - 2015

Công trình được hoàn thành tại:

Khoa Lịch sử - Trường Đại học KHXH&NV

Đại học Quốc gia Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS Phạm Xuân Hằng PGS.TS Vũ Văn Quân

Giới thiệu 1:………

Giới thiệu 2:………

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án Tiến sĩ cấp Đại học Quốc gia họp tại vào hồi giờ ngày tháng năm

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Trung tâm Thông tin Thư viện - Đại học Quốc gia Hà Nội

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Hương ước là một cụm từ quen thuộc trong đời sống xã hội, lại cũng

là một chủ đề hấp dẫn các nhà nghiên cứu từ nhiều lĩnh vực học thuật khác nhau.Việc nghiên cứu từ nhiều góc độ, với những khung lý thuyết, hệ phương pháp vàthước đo khác nhau đã đem đến một hiểu biết căn bản về lịch sử phát triển, vềvai trò của hương ước trong quản lý làng xã cổ truyền, về một loại hình văn bảnpháp luật của các cộng đồng xã hội cấp cơ sở; về hương ước Việt Nam trong đốisánh với hương ước Trung Hoa và hương ước, luật làng của một số quốc giakhác cùng chịu ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa ở Đông Bắc Á như Hàn Quốc,Nhật Bản; về việc hình thành và đặc điểm của hương ước qua các thời kỳ; về bàihọc kinh nghiệm trong việc quản lý xã hội Việt Nam đương đại…

Mặt khác, chính sự đa chiều trong cách tiếp cận, cũng như sự đa dạng củahương ước theo bình diện và trắc diện hình thành nên những xu hướng nghiêncứu hoặc đi sâu vào một/một số hương ước cụ thể để suy chiếu ra đặc tínhchung của hương ước Việt Nam, hoặc tìm hiểu những vấn đề lịch sử cụ thểđược phản ánh trong nguồn sử liệu; đi vào một lát cắt đồng đại, hoặc một lát cắtlịch đại của hương ước Việt Nam Trong khi đã có những chuyên gia hươngước về một chuyên ngành nhất định như dân tộc học, sử học, luật học; hoặc vềmột giai đoạn trong lịch sử phát triển hương ước như chuyên gia hương ước cổ,hương ước cải lương, hay hương ước mới, vẫn còn thiếu vắng những nghiêncứu bao quát và toàn diện về hương ước, đặc biệt nhìn hương ước trong sự liêntục, với tính kế thừa và biến đổi theo thời gian cũng như sự tương đồng và dịbiệt của tính vùng miền theo không gian

1.2 Một điểm gặp gỡ lớn trong giới nghiên cứu xưa nay là gắn hươngước với làng xã, với nông thôn, một trong những hằng số của nền văn hóa ViệtNam, yếu tố trội không chỉ xa xưa mà cả trong hiện tại Trong khi đó, hươngước ở một địa bàn mang tính chất “đô thị” với những thôn, phường, trại hầunhư chưa được quan tâm Liệu có hay không sự khác biệt giữa hương ước củakhu vực này với khối hương ước mà chúng ta vẫn thường biết trước nay? ThăngLong-Hà Nội được biết đến với tư cách là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa,

xã hội trong chiều dài lịch sử nghìn năm của Việt Nam, hơn nữa lại là một trongnhững nơi diễn ra thí điểm cải lương hương ước - nơi lưu dấu bước chuyển từhương ước cổ sang hương ước cải lương thực sự là một đối tượng đáng quantâm Làm được điều đó, không chỉ giúp hiểu sâu hơn nguồn hương ước trên mộtkhông gian địa lý xác định, mà với tính cách là một không gian đặc biệt - bộ

phận hương ước đô thị, nó hứa hẹn sẽ góp vào hiểu biết chung, toàn diện hơn vềhương ước Việt Nam, cũng như khả năng giúp nhận diện sâu hơn sự chuyểntiếp giữa hương ước cổ với hương ước cải lương hồi đầu thế kỷ XX.

1.3 Dù là loại hình tài liệu quen thuộc, song thực tế việc sử dụng, khaithác nguồn tài liệu hương ước còn rất nhiều điều đáng bàn Hiện tượng tùy tiện,cẩu thả trong công bố giới thiệu tư liệu, đặc biệt việc thiếu tôn trọng tính toànvẹn của văn bản hay nhầm lẫn giữa các niên đại lập, sao hương ước dễ khiếnngười sử dụng nhầm lẫn và hệ quả là sai lệch của kết quả nghiên cứu Việc khaithác có khi thiếu sự phê phán nghiêm túc, khi lại vì định kiến chủ quan mà coithường một bộ phận hương ước giá trị của sử liệu… Nghiên cứu hương ướcThăng Long-Hà Nội sẽ góp phần chỉ ra một số nguyên tắc mang tính phươngpháp luận trong việc khai thác, sử dụng nguồn hương ước của Thăng Long-HàNội nói riêng, mở rộng ra là của hương ước Việt Nam, hướng đến việc khaithác đúng và hiệu quả hơn đối với nguồn tài liệu này

1.4 Hương ước còn là vấn đề của thực tiễn đòi hỏi nhà nghiên cứu phảinhận chân đầy đủ về bản chất, các yếu tố tác động đến sự hình thành và pháttriển của hương ước, đặc biệt mối quan hệ giữa yếu tố nội sinh/nhu cầu tựthân/từ bên trong/từ bên dưới của chủ thể hương ước với yếu tố ngoại sinh/nhucầu kiểm soát của nhà nước/từ bên ngoài/từ bên trên để việc thực hiện xây dựngquy ước làng văn hóa (còn được biết đến với tên gọi “hương ước mới”) hiệnnay có được hiệu quả thực sự, có sức sống trong đời sống xã hội Để đưa ra lờigiải cho bài toán hóc búa mà thực tiễn đang đặt ra cho các nhà quản lý cần phải

có một sự hiểu biết thấu đáo từ chính quá khứ đã qua Việc nghiên cứu quátrình phát triển hương ước Thăng Long-Hà Nội sẽ góp phần cung cấp luận cứkhoa học cho việc xây dựng, quản lý xã hội cơ sở hiện đại

2 Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu: Góp phần tìm hiểu hương ước Việt Nam, từ lịch

sử hình thành và phát triển cho đến đặc điểm và giá trị sử liệu; Đánh giá giá trị

sử liệu của hương ước, đặc biệt đối với nghiên cứu đời sống xã hội Thăng Long

- Hà Nội trên cơ sở đặc điểm, tính chất của nguồn; Đóng góp vào cơ sở khoahọc cho việc triển khai xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước hiện nay

Mục tiêu nghiên cứu: Nhận diện quá trình hình thành và chuyển đổi của

hương ước Thăng Long-Hà Nội, đặc điểm hình thức và nội dung của từng giaiđoạn; Từ hương ước Thăng Long-Hà Nội để đi đến nhận thức chung nhất vềlịch sử hình thành và những biến đổi hình thức và nội dung của hương ước ViệtNam; Nhìn nhận khái quát mọi mặt của đời sống đô thị truyền thống ThăngLong-Hà Nội

Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Xác định tập hợp hương ước Thăng Long-Hà Nội trên cơ sở phê khảo

các yếu tố địa điểm hình thành và niên đại của các văn bản hương ước hiệnđược lưu giữ tập trung ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Viện Thông tin KHXH,Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, cùng hương ước còn rải rác ở các cộng đồng cơ

sở đã được công bố trong những ấn bản gần đây

- Tìm hiểu quá trình hình thành và phát triển của hương ước Thăng

Long-Hà Nội, bao gồm các điều kiện hình thành hương ước, các giai đoạn phát triển,đặc điểm về hình thức, nội dung của từng giai đoạn đặt trong mối liên hệ đồngđại với hương ước Việt Nam nói chung

- Trên cơ sở những thông tin phản ánh của nguồn hương ước phác họanhững nét căn bản của đời sống xã hội Thăng Long - Hà Nội nhằm làm nổi bật

giá trị sử liệu căn bản của nguồn

Đối tượng nghiên cứu: Hương ước Thăng Long - Hà Nội với tư cách

một nguồn sử liệu

Phạm vi nghiên cứu:

Giới hạn thời gian: Luận án chỉ tập trung nghiên cứu các văn bản hương

ước được lập trước tháng Tám năm 1945, bao gồm hai khối hương ước cổ vàhương ước đã biến đổi thời cận đại

Phạm vi không gian: Luận chỉ chọn nghiên cứu hương ước ở khu vực Hà

Nội truyền thống, hay “Hà Nội - Thăng Long” Đó là vùng trung tâm Hà Nộingày nay, tương đương với các quận Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng, Ba Đình,Đống Đa, phần lớn quận Tây Hồ, và một phần các quận Cầu Giấy, Thanh Xuân,Hoàng Mai

3 Nguồn tài liệu: Thư tịch cổ ; Các văn bản hương ước của Thăng Long - Hà

Nội ; Bia tục lệ; Tài liệu lưu trữ; Nghiên cứu liên quan đến hương ước

4 Phương pháp nghiên cứu: Phương pháp sử liệu học; Phương pháp thống

kê; Phương pháp mô tả lịch sử; Phương pháp so sánh; Phương pháp bản đồ;Các phương pháp lịch sử và phương pháp lô gíc

5 Đóng góp của luận án

- Làm sáng tỏ những đặc trưng hình thức và nội dung của khối hương ướcThăng Long - Hà Nội với tư cách hương ước của đô thị trong dòng chunghương ước Việt Nam

- Làm rõ giá trị phản ánh đời sống xã hội Thăng Long - Hà Nội của nguồn

sử liệu hương ước

- Góp phần nhận thức đầy đủ, toàn diện và sâu sắc hơn về hương ước ViệtNam, đặc biệt về điều kiện hình thành và các giai đoạn phát triển

- Đóng góp vào cơ sở khoa học trong việc xây dựng và thực hiện hươngước, quy ước hiện nay.

6 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận án

được cấu trúc thành 4 chương:

Chương 1: Tổng quan

Chương 2: Khái quát về hương ước và hương ước Thăng Long-Hà NộiChương 3: Các giai đoạn chuyển đổi của hương ước Thăng Long-Hà NộiChương 4: Đời sống xã hội Thăng Long-Hà Nội qua hương ước

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 1.1 Những công trình nghiên cứu có liên quan trực tiếp đến đề tài

1.1.1 Các nghiên cứu về làng xã có đề cập đến hương ước

Đây là những sách chuyên khảo, tham khảo về các khía cạnh nhất địnhcủa đời sống làng xã hoặc khái quát chung về làng xã Mặc dù không chọnhương ước làm đối tượng nghiên cứu, song ở những mức độ nhất định, cácnghiên cứu này đã phản ánh quan điểm của người nghiên cứu, từ định nghĩa,đến chức năng, vai trò của hương ước trong đời sống làng xã Việt Nam

1.1.2 Các nghiên cứu về cải lương hương chính

Những nghiên cứu này cung cấp hiểu biết chung về điều kiện ra đời, quátrình phát triển của hương ước dưới điều kiện mới của thời Pháp thuộc hồi nửađầu thế kỷ XX

1.2 Những công trình nghiên cứu về hương ước và hương ước Thăng Long

- Hà Nội

1.2.1 Các nghiên cứu về hương ước Việt Nam

1.2.1.1 Các nghiên cứu sử dụng hương ước làm nguồn tư liệu chính

30/125 tổng số đầu công trình thuộc nhóm này Đây là những minh chứng

cụ thể, sinh động cho giá trị phản ánh của nguồn hương ước Tuy nhiên, vì chỉquan tâm đến một khía cạnh nhất định nên các công trình này thiếu tính tổngthể trong đánh giá trị của nguồn tài liệu này Hơn nữa, nhìn vào thời gian, địabàn, khía cạnh nghiên cứu cho thấy sự lẻ tẻ, rời rạc

1.2.1.2 Các sưu tầm, dịch thuật và công bố hương ước

27/125 đầu công trình bước đầu đem đến cho người nghiên cứu khả năngtiếp cận tài liệu, và phản ánh ở mức độ nhất định nhận thức của tác giả về đặcđiểm giá trị nghiên cứu của loại văn bản này

1.2.1.3 Các nghiên cứu lấy hương ước làm đối tượng

68/125 công trình chọn hương ước làm đối tượng nghiên cứu cho thấy từlâu nó đã thực sự được quan tâm nghiên cứu Nhóm này có nội dung, góc tiếpcận… rất đa dạng, từ những công trình đi vào các vấn đề chung, khái quát nhất

về hương ước, những nghiên cứu so sánh với hương ước của một số quốc giaĐông Á khác nhằm nổi rõ đặc điểm của hương ước Việt Nam, cho tới chỉ tậptrung vào một (vài) văn bản hương ước cụ thể để từ nghiên cứu điểm mở rộngkhái quát nên những đặc điểm chung cho toàn bộ bức tranh hương ước ViệtNam, lại cũng để phác họa nét riêng của hương ước ở một không gian, thời gian

cụ thể

1.2.2 Các nghiên cứu về hương ước Thăng Long-Hà Nội

1.2.2.1 Các nghiên cứu hương ước với tư cách là dẫn liệu

3/15/125 nghiên cứu về đời sống làng xã dựa trên hương ước trước năm

1945 của Thăng Long-Hà Nội

1.2.2.2 Sưu tầm, dịch thuật và công bố

7/15/125 công trình tuyển chọn, giới thiệu, dịch, sưu tầm giúp người quantâm tra cứu tương đối đầy đủ tài liệu hương ước cũng như tiếp cận toàn vănbằng chữ quốc ngữ một phần hương ước Thăng Long - Hà Nội Những phầntổng quan với tính cách một bộ phận trong mỗi công trình cũng giới thiệu giá trịchung của mỗi tập hợp văn bản

1.2.2.3 Hương ước với tư cách là đối tượng nghiên cứu

5/15/125 công trình, ở mức độ nhất định, đã gợi ra nét riêng biệt, tính đôthị yếu của hương ước Thăng Long-Hà Nội, cũng như có khả năng giúp đem lạicái nhìn so sánh hương ước Thăng Long-Hà Nội với khu vực nông thôn của HàNội ngày nay Tuy nhiên, hương ước chưa được đặt ra nghiên cứu một cách hệthống với tính cách một tổng thể trọn vẹn và đặc biệt - “hương ước đô thị”.Hướng tiếp cận dưới góc độ sử liệu học cũng chưa từng được đặt ra đối vớihương ước Thăng Long-Hà Nội

Tiểu kết chương 1

Hương ước là một nguồn sử liệu sớm có sức hấp dẫn người nghiên cứu,

và kết tinh là sự ra đời hàng trăm công trình đa dạng về hình thức (bài viết, đềtài nghiên cứu, khóa luận, luận văn, luận án, chuyên khảo), phong phú về thểloại (công bố, giới thiệu, dịch thuật, nghiên cứu), khác biệt về hướng tiếp cận,phạm vi nghiên cứu… Một số vấn đề chung nhất về hương ước Việt Nam cũng

như phần nào hương ước cụ thể đã được giới thiệu, nghiên cứu; đã xuất hiệnchuyên gia thường là về một thời kỳ phát triển hoặc ở một khía cạnh phản ánh(lịch sử, văn bản học, pháp lý, ) của hương ước- những người dành nhiều côngsức, thời gian và cho “trình làng” nhiều công trình khoa học như Vũ Duy Mền,Bùi Xuân Đính, Phạm Thị Thùy Vinh, Đào Trí Úc

Tuy nhiên, so với tiềm năng nghiên cứu, trữ lượng hương ước và đòi hỏicủa nhu cầu khoa học và thực tiễn thì những kết quả nghiên cứu kể trên vẫn cònhạn chế Thứ nhất, để đi đến một hiểu biết đầy đủ, toàn diện và sâu sắc vềhương ước Việt Nam thì yêu cầu nghiên cứu một cách hệ thống toàn bộ hươngước Việt Nam là không thể né tránh Khối lượng hương ước đã được sử dụngthực ra vẫn chưa nhiều, mà phần còn lại tương đối đồ sộ, lại rải rác ở nhiều nơi,nên trước mắt cần đẩy mạnh sưu tầm, dịch thuật, công bố và nghiên cứu các tậphợp hương ước theo phạm vi không gian và thời gian xác định Thứ hai, mặtkhác của sự đa dạng trong tiếp cận, trong mối quan tâm lại khiến một số vấn đềchung về hương ước Việt Nam chưa đạt được sự thống nhất (khái niệm hươngước, các giai đoạn phát triển…) Thứ ba, trong khi tập trung vào từng giai đoạn,địa bàn, lĩnh vực nhất định, thì lại thiếu vắng những chuyên khảo nhìn hươngước Việt Nam theo suốt chiều dài lịch sử, hay trong tính liên tục, tính kế thừa,chuyển tiếp giữa các thời kỳ lịch sử Thứ tư, tính đa dạng của hương ước đãđược đề cập, song có một điểm chung là về cơ bản các nhà nghiên cứu đều nhìnhương ước với tư cách một sản phẩm của xã hội nông thôn Việt Nam, phản ánhcái xã hội ấy Hương ước ở đô thị, như Thăng Long-Hà Nội có đặc điểm, ýnghĩa, giá trị ra sao chưa từng được quan tâm với tư cách một bộ phận riêng củahương ước Việt Nam, càng chưa từng được tiếp cận dưới góc độ sử liệu học

Nghiên cứu tổng thể hương ước Thăng Long - Hà Nội với tư cách một đôthị lâu đời và tiêu biểu của Việt Nam, như vậy một mặt được kế thừa những kếtquả nghiên cứu đi trước, mặt khác có khả năng đáp ứng được yêu cầu tiếp tụcnghiên cứu đối với chủ đề này: không chỉ để hiểu đặc trưng của hương ướctrong lịch sử phát triển và biến đổi ở một phạm vi không gian, mà còn là mộtkhông gian đặc biệt - đô thị truyền thống tiêu biểu của Việt Nam, từ đó đi đếnnhững hiểu biết thấu đáo hơn về hương ước Việt Nam nói chung

Nghiên cứu về nguồn sử liệu hương ước Thăng Long - Hà Nội trước năm

1945, vì vậy, là một đề tài hoàn toàn không trùng lặp với các công trình nghiêncứu đi trước

CHƯƠNG 2 KHÁI QUÁT VỀ HƯƠNG ƯỚC VÀ HƯƠNG ƯỚC THĂNG LONG - HÀ NỘI 2.1 Khái niệm hương ước

Thực tế nghiên cứu và giới thiệu hương ước Việt Nam, có thể thấy về cơbản hương ước được hiểu theo hai nghĩa rộng và hẹp Trong luận án này, chúngtôi sử dụng khái niệm hương ước với nghĩa rộng, bao gồm tất cả những văn bảnquy ước của mọi cộng đồng, tổ chức xã hội liên quan đến đơn vị hành chính cơ

sở ở Thăng Long - Hà Nội

2.2 Sưu tập hương ước Việt Nam

2.2.1 Sưu tập hương ước tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm

Kho sách tục lệ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm bao gồm hơn 700 đầu tàiliệu, trong đó chủ yếu là phông sách kí hiệu AF, gồm 647 văn bản chép tay từcác địa phương gửi đến trong dịp sưu tầm và xây dựng kho tư liệu Hán Nômcủa Viễn đông Bác cổ Pháp tại Hà Nội vào những năm đầu thế kỷ XX

2.2.2 Sưu tập hương ước tại Viện Thông tin Khoa học Xã hội

Gồm hơn 5000 đầu tài liệu hương ước chữ quốc ngữ, chủ yếu được viếttay, soạn thảo vào nửa đầu thế kỷ XX và hơn 1200 văn bản hương ước chữ HánNôm, trong đó khoảng trên 50 văn bản được soạn vào các thế kỷ XVIII, XIX,còn lại là thế kỷ XX

2.2.3 Hương ước lưu giữ tại những nơi khác

Hương ước còn nằm ở hệ thống các thư viện, lưu trữ của trung ương vàcấp tỉnh; các cơ quan nghiên cứu Một số lượng chưa được thống kê, nhưngchắc chắn là không hề nhỏ hiện vẫn lưu lạc trong các cộng đồng sản sinh rachúng

2.3 Về hương ước Thăng Long-Hà Nội

2.3.1 Địa điểm hình thành

4 trường hợp xuất hiện nhiều địa danh trên cùng văn bản, 3 trường hợp có

sự vênh mang tính đồng đại giữa địa danh trang bìa với nội dung hương ước, và

7 địa danh không rõ đã được xác định rõ

2.3.2 Niên đại

Làm rõ niên đại của 7 hương ước có thông tin, xác định niên đại lập đốivới 12 hương ước không ghi năm lập dựa trên thông tin phê duyệt, nội dunghương ước…

2.3.3 Bản gốc và bản sao

Trong số hương ước này, có 2 văn bản gốc; 1 chỉ có chữ ký Thư ký; 5trường hợp không có dấu chứng thực, trong đó có hai văn bản in; còn lại là cácbản sao được chứng thực, có giá trị pháp lý ngang bằng với bản gốc

2.3.4 Phân loại

2.3.4.1 Phân loại theo tên gọi

Tên gọi rất đa dạng, trong đó phổ biến nhất là Hương ước (33 lần) vàKhoán lệ (9 lần), Điều lệ và Bạ (đều 4 lần), Tục lệ (2 lần); Lệ, Khoán bạ, Khoánước, Lư sử, Lệ bạ, Hương tục (1 lần)

2.3.4.2 Phân loại theo loại hình

Loại hình hương ước chiếm chủ đạo (50/61 văn bản) so với loại hìnhkhoán ước (11/61 trường hợp) Càng về sau loại hình hương ước càng chiếm

ưu thế

2.3.4.3 Phân loại theo chữ viết

Có tất cả 22 văn bản chữ Hán, 16 hương ước Nôm, và 23 hương ướcc

quốc ngữ Hương ước chữ Hán được lập từ năm 1910 (Duy Tân 1) trở về trước,văn bản Nôm từ 1915-1942, văn bản quốc ngữ từ năm 1920 trở về sau

2.3.4.4 Phân loại theo các giai đoạn phát triển

Được sử dụng phổ biến, song vẫn còn một số vấn đề chưa thống nhấttrong cách phân chia này, liên quan đến tên gọi cũng như mốc thời gian phânđịnh giữa các giai đoạn

Tiểu kết chương 2

Được định nghĩa và sử dụng với nhiều hàm nghĩa khác nhau, song về cơbản hoặc được xem là tất cả những tục lệ liên quan đến một cộng đồng ở đơn vị

cơ sở là làng, phường… đã được văn bản hóa, hoặc chỉ là dạng hoàn thiện, đầy

đủ nhất của tục lệ đã được văn bản hóa, có khả năng điều chỉnh hành vi của mọithành viên trong làng Trải qua biến thiên của lịch sử, hương ước Việt Namtrước 1945 hiện không chỉ nằm rải rác ở nơi sản sinh ra chúng, mà một phần đãđược tập hợp trong nhiều cơ quan lưu trữ, thư viện của tỉnh, của Viện nghiêncứu, trong đó lớn nhất là tại Viện NCHN và Viện TTKHXH

Về cơ bản, hương ước Thăng Long-Hà Nội trong phạm vi nghiên cứu làcác bản sao được chứng thực, có giá trị pháp lý ngang bằng với bản gốc Trênvăn bản ngưng đọng dấu ấn của nhiều lớp niên đại, của những địa danh khácnhau Mức độ thông tin về các yếu tố địa điểm, không gian hình thành sử liệucũng chênh lệch nhau, có hương ước quá nhiều thông tin đến mức dễ gây

“nhiễu loạn”, trường hợp khác lại thiếu rõ ràng, và không loại trừ những nhầmlẫn vô tình trong quá trình biên soạn, sao chép Bên cạnh đó, hiện tượng điềuchỉnh, sửa đổi, bổ sung hương ước cũng dễ làm người nghiên cứu bối rối

Trên cơ sở kiểm chứng các niên đại và địa điểm đã có, xác định nhữngvăn bản chưa có hoặc chưa đủ thông tin về thời gian, địa điểm soạn hương ước

dựa trên nội dung và hình thức của văn bản (với các chỉ báo về mặt địa danh,con dấu, ) cũng như đối chiếu với tài liệu khác (địa bạ, nghiên cứu của ngườikhác), chúng tôi xác định được 61 văn bản của 59 đơn vị thuộc 11/13 tổng củaThăng Long-Hà Nội, có niên đại từ cuối thế kỷ XVIII đến trước năm 1945 Đây

là số lượng, mật độ và khung niên đại khiêm tốn so với mật độ hương ước ViệtNam nói chung, thành phố Hà Nội nói riêng Với giới hạn không gian và thờigian của hương ước Thăng Long - Hà Nội, có vẻ như người ta chỉ có thể trôngđợi khả năng phản ánh khá hạn hẹp về những bộ phận nhỏ lẻ của đô thị ThăngLong - Hà Nội cuối thời phong kiến và thời thuộc Pháp ở nguồn tư liệu này

Dù không nhiều song hương ước Thăng Long-Hà Nội vẫn có sự đa dạng

về tên gọi, loại hình, niên đại, chữ viết mà nhà nghiên cứu có thể sử dụng làmtiêu chí phân loại Hương ước và khoán ước là hai tên gọi phổ biến hơn cả,loại hình hương ước chiếm chủ yếu, trong một văn bản có thể xuất hiện nhiềukiểu văn tự, song dựa trên ngôn ngữ chính thì văn bản Hán Nôm chiếm hơnphân nửa

Từ thực tế giới thiệu và nghiên cứu hương ước, có một số hiện tượngkhông phân biệt rõ giữa các yếu tố, chẳng hạn niên đại hình thành với niên đạisao chép, hoặc không tôn trọng tính toàn vẹn, nguyên bản trong việc giới thiệu

tư liệu, dẫn tới những nhận thức không đúng đắn khi sử dụng các thông tin từtài liệu tái dựng lại quá khứ đã qua Vì vậy, để có những nghiên cứu hiệu quả,phê phán một cách cẩn trọng nguồn gốc xuất xứ tài liệu là một yêu cầu mangtính bắt buộc

CHƯƠNG 3 CÁC GIAI ĐOẠN CHUYỂN ĐỔI CỦA HƯƠNG ƯỚC THĂNG LONG - HÀ NỘI 3.1 Hương ước cổ (trước năm 1906)

3.1.1 Sự xuất hiện

Đặc điểm dân cư không thuần nhất đã tác động đến sự ra đời muộn và ítcủa hương ước Thăng Long-Hà Nội Mặt khác, nhu cầu tồn tại và phát triển của

cư dân đô thị lại là lực đẩy cho sự phát triển của loại hình khoán ước Quá trình

“nông thôn hóa” Thăng Long - Hà Nội đầu thế kỷ XIX cũng có tác động tớiviệc hình thành và phát triển của hương ước khu vực này

3.1.2 Đặc điểm hình thức

16 văn bản chữ Hán, phần nhiều viết tay và là bản sao chép Về cơ bản cómột cấu trúc chung, với số điều khoản đa dạng, từ dưới 10 cho tới trên 50 điều.Hương ước được tục biên để đáp ứng yêu cầu của thực tế, song nhìn chung cóhình thức đơn giản, ngắn gọn và mang tính trọn vẹn hơn so với các vùng khác

3.1.3 Đặc điểm nội dung

Nội dung đa dạng, có sự khác biệt giữa các cộng đồng thể hiện rõ đặcđiểm “văn bản hóa tục lệ” của hương ước Với mục đích đảm bảo sự ổn định,duy trì trật tự của xã hội nên nội dung hương ước tập trung vào các vấn đề xãhội và tế tự, đồng thời cũng bảo vệ tôn ti trật tự của một xã hội chịu ảnh hưởngcủa Nho giáo khá sâu đậm

3.2 Hương ước giai đoạn chuyển tiếp (từ năm 1906 đến trước ngày 12-8-1921)

3.2.1 Điều kiện ra đời

Từ khoảng năm 1906 chính quyền một số tỉnh Bắc Kỳ, trong đó có HàĐông đã chủ trương can thiệp vào đời sống chính trị ở cấp cơ sở, từng bước canthiệp vào việc biên soạn hương ước

3.2.2 Đặc điểm hình thức

Dù chỉ trong một thời gian ngắn song giai đoạn này lại chứng kiến sự đadạng cũng như nhiều biến chuyển lớn về mặt hình thức Cấu trúc hương ước haiphần Chính trị và Tục lệ đã dần hình thành, cuối năm 1920-1921 xuất hiệnhương ước biên soạn theo mẫu Tuy nhiên, vẫn thấy được sự khác biệt về điều,mục của hương ước, phản ánh đặc điểm riêng của các cộng đồng

3.2.3 Đặc điểm nội dung

Từ chỗ các điều khoản đa dạng theo nhu cầu của cộng đồng, dần dầnhương ước đã được “cấy” vào các nhân tố chính trị mới vào cũng nâng nội dungquy định về bộ máy quản lý làng xã lên thành một nội dung căn bản Cho đếncuối năm 1920-trước 12/8/1921, các khía cạnh nội dung phản ánh của hươngước về cơ bản là giống nhau giữa các cộng đồng

3.3 Hương ước cải lương (từ sau ngày 12-8-1921 đến trước tháng 8 năm 1945)

3.3.1 Bối cảnh lịch sử

Ngày 12-8-1921, Thống sứ Bắc Kỳ đã ra Nghị định tiến hành cải lươnghương chính chính thức ở Bắc Kỳ Cho đến trước tháng 8/1945, chính quyềnthực dân can thiệp vào việc biên soạn và quản lý hương ước thông qua việc banhành một mẫu hương ước với những nội dung định sẵn và các làng có nhiệm vụđiền thêm thông tin vào mẫu

3.3.2 Đặc điểm hình thức

Khác với giai đoạn chuyển tiếp trước đó, đến đây hình thức các văn bảnhương ước có sự tương đồng cao do được biên soạn theo mẫu Căn bản vẫn làcác bản hương ước chữ quốc ngữ, có dung lượng, số điều khoản ít nhiều khácbiệt Tính khuôn mẫu thể hiện rõ ràng ở sự vênh giữa mục lục và nội dung, biểuhiện của việc biên soạn lấy lệ với nhiều mục bỏ trống, những quy định mangtính giả định hoặc đưa vào thì tương lai… Tuy nhiên, phân tích hệ thống về mặt

hình thức vẫn thấy được đặc điểm kinh tế, xã hội… có tác động nhất định đến

sự khác biệt về hình thức hương ước giữa các cộng đồng

3.3.3 Đặc điểm nội dung

Hương ước cải lương là những văn bản “lệ làng hóa phép nước” Mộtmặt, tính khuôn mẫu làm cho hương ước giảm tính sinh động, đa dạng, mangbản sắc rõ rệt của các cộng đồng chủ thể Mặt khác, việc đưa về một mẫu chungvới khá đầy đủ các mặt quy ước về đời sống làng thôn, phường, trại, rõ ràng đãtăng khả năng cung cấp thông tin đầy đủ và đa dạng về đời sống cộng đồng cơ

sở xã hội, tăng khả năng khai thác của nhà nghiên cứu

Tiểu kết chương 3

Với tư cách trung tâm kinh tế - chính trị - văn hóa, Thăng Long Hà Nội

đã thu hút những luồng di dân từ bốn phương tụ hội Đặc điểm đa dạng về dân

cư đã tạo nên những cộng đồng không thuần nhất về mặt nguồn gốc, thànhphần, nhu cầu… khác với khối dân cư làng xã mang tính ổn định tương đối Đókhông phải là điều kiện thuận lợi thúc đẩy hương ước phát triển Nhưng rồicũng chính ở nơi bốn phương tụ hội, trung tâm trời đất ấy, để tồn tại và pháttriển, cư dân đô thị lại phải cố kết với nhau trong các tổ chức xã hội, hình thànhnên hương ước của giáp, Hội Điều kiện hình thành hương ước ở Thăng Long

- Hà Nội, vì lẽ đó phần nào có khác biệt với hương ước Việt Nam nói chung

Đó cũng là lý do giải thích hương ước Thăng Long - Hà Nội, dù không phảihình thành muộn và ít ỏi như thoạt nhìn, thì vẫn thật sự hình thành muộn vớimật độ thưa thớt và chậm nhịp hơn khi đặt trong dòng chung của lịch sử hươngước Việt Nam

Hương ước Thăng Long-Hà Nội chủ yếu hình thành dưới thời Nguyễn,khi vùng đất này đã bị nông thôn hóa, những hương ước này có thể xem lànhững hương ước Nguyễn đặc trưng, tương đối trọn vẹn Đây là những văn bảnvăn bản hóa tục lệ trong khuôn khổ phép nước nên mang “cá tính” của cộngđồng với sự đa dạng về hình thức và nội dung phản ánh, đồng thời nội dunghương ước không vượt ngoài, đi ngược lại khuôn khổ luật pháp của nhà nước,

và dù không có khuôn mẫu, các hương ước vẫn tuân theo một cấu trúc chung,với sự tham gia biên soạn và chịu trách nhiệm của những người đứng đầu cộngđồng, trong đó có cả các bậc triều quan Dầu sao thì vai trò của Nhà nướcphong kiến trong việc quản lý hương ước cũng có vẻ mờ nhạt hơn

Các hương ước nhằm duy trì ổn định, trật tự của cộng đồng nên tập trungphản ánh ở hai khía cạnh xã hội và tế tự Để đảm bảo việc thực thi hương ước,