Tóm tắt luận án tiến sĩ nghiên cứu giá trị sống của người già việt nam của NCS nguyễn đắc tuân

để trả lời cho những câu hỏi được đưa ra ở trên, đề tài: "Nghiên cứu giá trị sống của người già Việt Nam" được tiến hành.. Giới hạn nghiên cứu Nghiên cứu giá trị sống của người già Việt

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

_

NGUYỄN ĐẮC TUÂN

NGHIÊN CỨU GIÁ TRỊ SỐNG

CỦA NGƯỜI GIÀ VIỆT NAM

Chuyên ngành: Tâm lý học

Chuyên ngành đào tạo thí điểm

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC

Hà Nội - 2015

Công trình khoa học được hoàn thành tại:

Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn

Đại học Quốc gia Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học:

1 PGS.TS Lê Khanh

2 PGS TS Võ Thị Minh Chí

Giới thiệu 1:………

Giới thiệu 2:………Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận án cấp cơ sở, họptại ………Vào hồi:… giờ, ngày… tháng… năm 2015

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Trung tâm Thông tin - Thư viện, Đại học Quốc gia Hà Nội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hiện nay, ở nước ta, người già chiếm tỷ lệ không nhỏ trong

xã hội và có xu hướng ngày càng gia tăng Theo Tổng cục thống kêđưa ra, ước tính đến năm 2029 có khoảng 17,3 triệu người già (chiếm16,8% dân số cả nước), năm 2049 sẽ tăng lên là 25,5 triệu người(chiếm 23,5% dân số cả nước) Do đó, Việt Nam phải đối mặt với sựgià hóa dân số và các vấn đề an sinh xã hội đối với người già

Trong bối cảnh kinh tế - xã hội có nhiều biến động, kéo theo

sự thay đổi giá trị sống của con người, trước bối cảnh đó, người giàViệt Nam đang hướng tới những giá trị sống nào và những giá trịsống đó được vận dụng như thế nào trong cuộc sống thực của họ?hay nói cách khác, mục tiêu, động lực sống của người già là sống vì

cái gì? để trả lời cho những câu hỏi được đưa ra ở trên, đề tài: "Nghiên cứu giá trị sống của người già Việt Nam" được tiến hành.

2 Mục đích nghiên cứu:

Tìm hiểu thực trạng giá trị sống của người già Việt Nam tạithời điểm nghiên cứu và phân tích một số yếu tố chủ quan và kháchquan ảnh hưởng đến giá trị sống của họ Trên cơ sở đó đề xuất một sốkiến nghị nhằm góp phần nâng cao đời sống của người già Việt Namhiện nay

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nhiệm vụ nghiên cứu được triển khai như sau:

3.1 Về lý luận: xây dựng cơ sở lý luận của đề tài

3.2 Về thực tiễn:

- Xác định các tiêu chí nghiên cứu của luận án - 7 giá trị sốngcủa người già, tìm các chỉ báo của các tiêu chí ở trên với sự trợ giúpcủa "sơ đồ tư duy"

- Xây dựng phiếu điều tra, chỉnh sửa theo sự góp ý của cácchuyên gia, hoàn thiện phiếu điều tra, tiến hành điều tra thực trạnggiá trị sống của người già.

- Phân tích những yếu tố chủ quan, khách quan ảnh hưởngđến giá trị sống của người già

- Đề xuất một số kiến nghị nhằm góp phần nâng cao đời sốngcủa người già Việt Nam hiện nay

4 Đối tượng, khách thể và giới hạn nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Giá trị sống của người già Việt Nam tại thời điểm nghiêncứu

4.2 Khách thể nghiên cứu

Đề tài tiến hành nghiên cứu người già trong độ tuổi từ 60 ÷

74 Số khách thể nghiên cứu ở từng phương pháp cụ thể sẽ được mô

tả ở bảng 3.1 trong chương 3

4.3 Giới hạn nghiên cứu

Nghiên cứu giá trị sống của người già Việt Nam trên cơ sở

12 giá trị sống cơ bản của con người được UNESCO thừa nhận thôngqua các mặt nhận thức, thái độ, hành vi

5 Giả thuyết nghiên cứu

Giá trị sống của người già Việt Nam vận hành trong cuộcsống thực của họ như một chỉnh thể thống nhất, trọn vẹn giữa các giátrị sống cụ thể thông qua ba mặt nhận thức, thái độ, hành vi Sự hìnhthành và phát triển giá trị sống của người già chịu sự tác động củacác yếu tố chủ quan và khách quan

6 Phương pháp nghiên cứu

Luận án đã sử dụng kết hợp 9 phương pháp nghiên cứu

7 Những đóng góp của luận án

- Đề tài đã xác định được một số giá trị sống cụ thể của người già Việt Nam tại thời điểm nghiên cứu, đó là: hạnh phúc, tình yêu thương, tôn trọng, tự do, trách nhiệm, hòa bình, đoàn kết

- Bằng thực tiễn nghiên cứu đã chứng minh được rằng, các giá trị sống cụ thể trên của người già Việt Nam vận hành thống nhất, đan xen, hòa quyện vào nhau tạo nên đời sống thực của họ

- Kết quả nghiên cứu của luận án là tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu về người già và có thể được dùng làm tài liệu tham khảo cho hoạt động của Hội người cao tuổi

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu về giá trị, giá trị sống

1.1.1 Nghiên cứu trên thế giới

1.1.1.1 Trên bình diện văn hóa

1.1.1.2 Trên bình diện xã hội

1.1.2 Nghiên cứu trong nước

Các công trình nghiên cứu về giá trị đã làm nổi bật lên một

1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu người già

1.2.1.1 Nhu cầu hoạt động lao động của người già

1.2.1.2 Mối quan hệ giữa người già với gia đình và xã hội1.2.1.3 Nghiên cứu về đời sống tâm lý của người già

cụ thể và trình độ phát triển nhân cách của chủ thể, trên nguyên tắc

có ích, có lợi, quan trọng, cần thiết đối với sự tồn tại và phát triển của chủ thể.

2.1.2 Đặc trưng cơ bản của giá trị

Giá trị được tạo nên bởi thực tế của lịch sử xã hội; chứa đựngyếu tố nhận thức, tình cảm và hành vi của chủ thể; giá trị không nhấtthành bất biến; giá trị tồn tại trong mối quan hệ với xu hướng nhâncách

2.1.3 Tính chất cơ bản của giá trị

Tính khách quan, tính chủ quan, tính lịch sử và tính tươngđối ổn định

2.1.4 Phân loại giá trị

Theo UNESCO, Hồ Chí Minh, Phạm Minh Hạc, MiltonRokeach

2.2 Cơ sở lý luận về giá trị sống

2.2.1 Định nghĩa giá trị sống

Giá trị sống là quá trình cá nhân chiếm lĩnh lấy những giá trị do loài người sáng tạo ra, đồng thời góp phần tạo thêm những giá trị mới thông qua trải nghiệm của bản thân trong quá trình tích cực hoạt động thực tiễn phù hợp với những điều kiện xã hội - lịch sử cụ thể nhất định và trình độ phát triển nhân cách của mình; kích thích mọi hành động tích cực, chủ động, sáng tạo của chủ thể không

ngừng vươn tới và vận dụng chúng trong mối quan hệ của mình với thế giới xung quanh, đặc biệt là với người khác.

Giá trị và giá trị sống là những khái niệm đồng đẳng, haicách nói khác nhau, nhưng có chung một nội hàm Chính vì vậy, khinói về giá trị sống là đã hàm ý trong đó nói về giá trị và ngược lại

2.2.2 Đặc trưng cơ bản của giá trị sống

Giá trị sống lôi cuốn nhận thức, thái độ và hành vi của conngười; nó tồn tại và phát triển trong mối quan hệ chặt chẽ với nhucầu; giá trị sống của cá nhân được hình thành và biểu hiện trong hoạtđộng thực tiễn sống động của cá nhân đó với những cá nhân khác;những điều kiện xã hội - lịch sử cụ thể và trình độ phát triển nhâncách của chủ thể quy định nội dung, tính chất và mức độ giá trị sốngcủa họ; giá trị sống vận động, phát triển không ngừng

2.2.3 Đặc điểm của quá trình hình thành và phát triển giá trị sống

Sự hình thành, phát triển giá trị sống gắn liền với sự hìnhthành, phát triển xu hướng nhân cách; với sự vận động, phát triển lứatuổi; với sự phát triển văn hóa của cá nhân; với quá trình giáo dục và

tự giáo dục

2.2.4 Chức năng của giá trị sống

Chức năng định hướng và thúc đẩy hành động; giúp cá nhậnthích ứng trong những hoàn cảnh, điều kiện sống khác nhau; chứcnăng hiện thực hóa cái tôi của chủ thể

2.3 Cơ sở lý luận về người già

2.3.1 Định nghĩa người già

Người già là lớp người trong độ tuổi từ 60 ÷ 74 đã tích luỹ được nhiều những kinh nghiệm sống, có những cống hiến cho công cuộc giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước, nay tuy đã đến tuổi

nghỉ ngơi, song họ vẫn tiếp tục đóng góp một phần công sức cho gia đình và xã hội.

2.3.2 Vai trò của người già

2.3.2.1 Vai trò của người già trong gia đình

Người già là tấm gương sáng để con cháu noi theo; chọn lọc,phát triển và truyền lại những giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc chocác thế hệ sau

2.3.2.2 Vai trò của người già ngoài xã hội

Người già có vai trò rất lớn trong hệ thống chính trị - xã hội,tham gia nhiều hoạt động đặc thù; giữ gìn và phát huy những giá trịvăn hóa truyền thống của dân tộc, v.v

2.3.3 Đặc điểm tâm, sinh lý của người già

2.3.3.1 Đặc điểm sinh lý của người già

Già là một hiện tượng sinh lý không thể tránh được đối vớicon người Từ 60 tuổi trở đi, quá trình lão hóa biểu hiện rõ rệt trên cơthể

2.3.3.2 Đặc điểm tâm lý của người già

2.4 Cơ sở lý luận về giá trị sống của người già

2.4.1 Định nghĩa giá trị sống của người già

Giá trị sống của người già là quá trình người già chiếm lĩnh lấy những giá trị do loài người sáng tạo ra, đồng thời góp phần tạo thêm những giá trị mới thông qua trải nghiệm của bản thân trong quá trình tích cực hoạt động thực tiễn phù hợp với những điều kiện

xã hội - lịch sử cụ thể nhất định và trình độ phát triển nhân cách của mình; kích thích mọi hành động tích cực, chủ động, sáng tạo của chủ thể không ngừng vươn tới và vận dụng chúng trong mối quan hệ của mình với thế giới xung quanh, đặc biệt là với người khác

2.4.2 Ba mặt biểu hiện của người già về giá trị sống

Theo Milton Rokeach, Shalom Schwartz, Dinane Tillman vàcộng sự cũng khẳng định: giá trị sống là thể hiện sự hiểu biết, khảnăng đánh giá và hành động thực tiễn của con người trong cuộc sống

để tiếp tục chiếm lĩnh lấy các giá trị sống khác Do đó, khi nghiêncứu thực trạng giá trị sống của con người nói chung, giá trị sống củangười già nói riêng tiến hành trên ba mặt: nhận thức, thái độ, hành vi

2.4.3 Một số đặc điểm về giá trị sống của người già

Giá trị sống của người già mang ính ổn định; thuộc lĩnh vựctinh thần; mang ý nghĩa thực hành, giáo dục, định hướng và hiện thựchóa bản thân

2.4.4 Một số yếu tố ảnh hưởng đến giá trị sống của người già.

2.4.4.1 Một số yếu tố chủ quan: tâm trạng của người già khi bước

vào giai đoạn nghỉ ngơi (về hưu); nhận thức của người già về phươngchâm: sống khỏe, sống vui, sống có ích cho gia đình và xã hội

2.4.4.2 Một số yếu tố khách quan: cách ứng xử của con cháu đối với

người già; quan điểm, chính sách của Đảng và Nhà nước đối với người già; truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc

Chương 3 TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Tổ chức nghiên cứu

3.1.1 Tiến trình nghiên cứu

- Giai đoạn 1: nghiên cứu cơ sở lý luận liên quan đến đề tài

- Giai đoạn 2: tổ chức nghiên cứu thực tiễn

3.1.2 Địa bàn tổ chức nghiên cứu:

Đề tài chọn mẫu nghiên cứu là các khách thể đại diện cho 7vùng kinh tế trong cả nước

3.1.3 Khách thể nghiên cứu

Khách thể nghiên cứu ở các phương pháp khác nhau tùy thuộc vào mục đích nghiên cứu

3.2 Phương pháp nghiên cứu

3.2.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

Mục đích: xác định cơ sở lý luận cho luận án, làm cơ sở cho

việc nghiên cứu thực tiễn

3.2.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Mục đích: nghiên cứu thực trạng giá trị sống và các yếu tố

ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển giá trị sống của người già.3.2.2.1 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

* Tham khảo ý kiến chuyên gia để xây dựng tiêu chí nghiên cứucủa đề tài:

Mục đích: tiến hành tìm các tiêu chí – giá trị sống cơ bản của

người già dựa trên cơ sở 12 giá trị sống cơ bản của con người (đượcUNESCO thừa nhận)

* Tham khảo ý kiến chuyên gia xây dựng các chỉ báo chotừng tiêu chí - 7 giá trị sống của người già:

Mục đích: đi tìm các biểu hiện cụ thể về từng giá trị sống –

tiêu chí đã thu được ở trên bằng sự trợ giúp của "sơ đồ tư duy"

* Thiết kế phiếu điều tra trên cơ sở các tiêu chí và chỉ báo đã

thu được

Mục đích: tìm hiểu thực trạng giá trị sống và các yếu tố ảnh

hưởng đến sự hình thành và phát triển của nó ở người già

* Tiến hành tham khảo ý kiến chuyên gia chỉnh sửa phiếuđiều tra sau khi được thiết kế:

Mục đích: tiến hành chỉnh sửa lần 1 trên cơ sở tìm ra những

nội dung chưa

* Điều tra thử theo phiếu đã chỉnh sửa:

Mục đích: đánh giá độ tin cậy, độ hiệu lực của phiếu điều tra,

hệ số tương quan r giữa các chỉ báo và xác định thời gian hoàn thànhphiếu có thể (lượng thời gian ngắn nhất và dài nhất) Trên cơ sở đó,tiến hành chỉnh sửa lần 2, hoàn thiện phiếu để tiến hành điều trachính thức:

* Điều tra chính thức theo phiếu hoàn chỉnh

Mục đích: tìm hiểu thực trạng giá trị sống của người già và

các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển giá trị sống củahọ

3.2.2.2 Phương pháp tham khảo ý kiến chuyên gia

Mục đích: định hướng nghiên cứu, xác định phương pháp

luận, xây dựng cơ sở lý luận, xác định các tiêu chí, các chỉ báo, thiết

kế phiếu điều tra, v.v của đề tài

3.2.2.3 Phương pháp phỏng vấn sâu

Mục đích: thu thập, bổ sung và làm rõ hơn những thông tin

đã thu được từ khảo sát trên diện rộng Có những dữ liệu phục vụ chophương pháp phân tích chân dung tâm lý điển hình và tư vấn

3.2.2.4 Phương pháp thảo luận nhóm

Mục đích: làm rõ kết quả thu được từ các phương pháp

nghiên cứu khác, phát hiện những khách thể có những vấn đề cần sự

hỗ trợ của công tác tư vấn và có những thông tin, tài liệu phong phú,chính xác để phục vụ cho phương pháp nghiên cứu chân dung tâm lýđiển hình

3.2.2.5 Phương pháp tư vấn cá nhân

Mục đích: giúp 02 khách thể và con ruột của họ, nhận thức

và tự tháo gỡ những vấn đề đang gặp phải trong cuộc sống mà nhànghiên cứu đã phát hiện ra trong quá trình khách thể tham gia thảoluận nhóm và trong quá trình nhà nghiên cứu tham gia sinh hoạt câulạc bộ người cao tuổi cùng với họ

3.2.2.6 Phương pháp nghiên cứu chân dung tâm lý điển hình

Mục đích: tìm ra được giá trị sống của người già, các yếu tố

tác động đến sự hình thành và phát triển giá trị sống của từng trườnghợp điển hình

3.2.2.7 Phương pháp xử lý kết quả nghiên cứu bằng thống kê toánhọc

Mục đích: phân tích độ tin cậy, độ giá trị, độ tương quan giữa

các biểu hiện về giá trị sống và các yếu tố tác động, các biến về giớitính, trình độ học vấn, tuổi, khu vực, nghề nghiệp, v.v

Cách cho điểm và xếp loại đánh giá chung

IV - Hoàn toàn đúng, hoàn toàn đồng ý, rất thường xuyên - 4 điểm

III - Đúng, đồng ý, thường xuyên - 3 điểm

II - Đúng một phần, ít đồng ý, thỉnh thoảng - 2 điểm

I - Hoàn toàn không đúng, hoàn toàn không đồng ý, không bao giờ - 1 điểm.

Dựa vào công thức [(4 - 1):4 = 0,75], tìm ra định khoảng giátrị sống của người già cụ thể như sau:

i) Mức 4: rất

cao

3,25 ÷ 4,00

iii) Mức 2: trung bình

1,73 ÷ 2,48 ii) Mức 3: cao

2,49 ÷ 3,24

iv) Mức 1: thấp 1,00 ÷

1,72

Chương 4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG GIÁ TRỊ SỐNG

CỦA NGƯỜI GIÀ VIỆT NAM

4.1 Thực trạng 7 giá trị sống cụ thể của người già Việt Nam

4.1.1 Giá trị sống hạnh phúc

Có sự thống nhất cao trong nhận thức, thái độ và hành vi củangười già về giá trị sống hạnh phúc Con số định lượng về Ʃ = 3,38với ĐLC = 0,27 và ± 1s chạy từ 3,11 ÷ 3,65 (chiếm 69,1% kháchthể) cho thấy, ý kiến lựa chọn của khách thể nghiên cứu về giá trịsống hạnh phúc có độ tập trung cao và nằm trên đường cong phân bốchuẩn Điều này được hiển thị như sau:

Biểu đồ 4.4 Phân bố ý kiến của người già về giá trị sống hạnh phúc

4.1.2 Giá trị sống tình yêu thương

Có sự thống nhất cao trong nhận thức, thái độ và hành vi củangười già Đặc biệt, kết quả thu được về Ʃ = 3,29 với ĐLC = 0,26 và ± 1 s chạy từ 3,03 ÷ 3,55 (chiếm 69,2% khách thể) chứng tỏ ý kiếnlựa chọn của người già về giá trị sống tình yêu thương có độ tậptrung cao và nằm trên đường cong phân bố chuẩn Các con số ở trênđược thể hiện ở biểu đồ dưới đây:

Biểu đồ 4.8 Phân bố ý kiến của người già về giá trị sống tình yêu

thương

4.1.3 Giá trị sống tôn trọng

Có sự thống nhất cao trong nhận thức, thái độ và hành vi củangười già về giá trị sống tôn trọng Đặc biệt, kết quả thu được về Ʃ =3,22 với ĐLC = 0,26 và ± 1 s chạy từ 2,96 ÷ 3,48 (chiếm 69,3%khách thể) chứng tỏ ý kiến trả lời của khách thể về giá trị sống tôntrọng có độ tập trung cao và nằm trên đường cong phân bố chuẩn

Số liệu trên được thể hiện trong biểu đồ 4.3 dưới đây:

Biểu đồ 4.12 Phân bố ý kiến của người già về giá trị sống tôn trọng

Số liệu ở trên được hiển thị ở biểu đồ sau:

Biểu đồ 4.16 Phân bố ý kiến của người già về giá trị sống tự do

4.1.5 Giá trị sống trách nhiệm

- Có sự thống nhất cao giữa mặt nhận thức, thái độ và hành

vi của người già về giá trị sống trách nhiệm Đặc biệt, kết quả thu

được về Ʃ = 3,28 với ĐLC = 0,30 và ± 1 s chạy từ 2,99 ÷ 3,59

(chiếm 68,1% khách thể) chứng tỏ ý kiến lựa chọn của khách thể có