Luận văn thạc sĩ nghiên cứu văn hóa đọc của giới trẻ ở việt nam đầu thế kỷ XXI trên báo in (khảo sát trên báo tuổi trẻ TP HCM, thanh niên, tiền phong, từ năm 2010 2013)

Văn hoá đọc là một bộ phận của văn hoá – là một trong những động lực thúc đẩy sự hình thành nên con người mới, những công dân có hiểu biết, có trí tuệ để có thể thích ứng với sự phát tri

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Hà Nội, 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: Luận văn này là công trình nghiên cứu thực sự của cá nhân, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của: PGS.TS Nguyễn Thị Minh Thái

Các số liệu, những kết luận nghiên cứu được trình bày trong Luận văn này trung thực và chưa từng được công bố dưới bất kỳ hình thức nào

Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình

Học viên

Phạm Thị Nga

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Nguyễn Thị Minh Thái, người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện Luận văn này

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến:

Ban chủ nhiệm khoa Báo chí - Truyền thông, các giảng viên trong khoa, phòng Quản lý khoa học, trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc Gia Hà Nội

Và người thân trong gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu Luận văn

Hà Nội, tháng năm 2015

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 Chương 1 QUAN HỆ TRUYỀN THÔNG GIỮA LOẠI HÌNH BÁO IN VÀ VẤN ĐỀ VĂN HÓA ĐỌC 9 1.1.Lý luận chung về loại hình báo in 9 1.2.Lý luận chung về văn hóa đọc 21

Tiểu kết chương 1

Chương 2 PHÂN TÍCH THỰC TRẠNG VĂN HOÁ ĐỌC CỦA SINH VIÊN TRÊN

BÁO IN (Tuổi Trẻ, Thanh Niên Tiền Phong, từ năm 2010 - 2013) 36 2.1.Tiêu chí lựa chọn những tác phẩm báo chí viết về văn hóa đọc của sinh viên trên báo

in 36

2.2 Tiêu chí lựa chọn tác phẩm báo chí viết về văn hoá đọc của sinh viên trên báo Tuổi

Trẻ, Thanh Niên, Tiền Phong 38 2.3 Nội dung tác phẩm báo chí viết về văn hóa đọc trên ba tờ báo 47 2.4 Hình thức tác phẩm báo chí viết về vấn đề văn hóa đọc trên ba tờ báo 60 2.5 Tác động từ những tác phẩm báo chí viết về văn hóa đọc của sinh viên trên báo in 67

Tiểu kết chương 2

Chương 3 NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG TÁC PHẨM BÁO CHÍ VIẾT VỀ VĂN HÓA ĐỌC CỦA SINH VIÊN TRÊN BÁO TUỔI TRẺ, THANH NIÊN, TIỀN

PHONG 85 3.1 Bài học kinh nghiệm từ nhà báo viết về văn hóa đọc của sinh viên 85 3.2 Những hạn chế 89 3.3 Giải pháp nâng cao chất lượng tác phẩm báo chí viết về văn hoá đọc của sinh viên trên báo in 93

3 4 Phác thảo mô hình tác phẩm báo chí viết về văn hóa đọc của sinh viên trên báo in 103

Tiểu kết chương 3

KẾT LUẬN 111 TÀI LIỆU THAM KHẢO 115 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

- Bảng 2.1 Khảo sát báo Tuổi Trẻ Thành phố Hồ Chí Minh từ năm

2010-2013

- Bảng 2.2 Khảo sát báo Tiền Phong từ năm 2010-2013

- Bảng 2.3 Khảo sát báo Thanh Niên từ năm 2010-2013

- Bảng 2.4 Các báo sinh viên thường đọc (Tính theo tỉ lệ %)

- Bảng 2.5 Mức độ theo dõi của sinh viên đối với các bài viết về văn hóa đọc trên báo in (Tính theo tỉ lệ %)

- Bảng 2.6: Mục đích sinh viên theo dõi các bài viết về văn hóa đọc trên báo in (tỉ lệ %)

- Bảng 2.7: Thời gian dành để đọc sách mỗi ngày của sinh viên (tỉ lệ %)

Bộ TT&TT: Bộ Thông tin và truyền thông

Bộ VH-TT&DL: Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch TVQG: Thư viện Quốc Gia

SVVN: Sinh viên Việt Nam

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Đối với sinh viên, việc học qua việc đọc sách là quan trọng nhất trong suốt quá trình học tập tại trường đại học Sách là nơi lưu trữ những tri thức của nhân loại Bởi thế, từ học sinh, sinh viên cho đến những nhà khoa học tài giỏi, sách được coi như một công cụ để học tập, nghiên cứu Và vấn đề nổi trội nhất trong việc học Đại học ở Việt Nam, nhất là trường Đại học khoa học xã hội và nhân văn là phải có văn hóa đọc

Sinh viên hiện nay không có thói quen đọc tài liệu, ghi chép, không biết cách tổng hợp và vận dụng kiến thức trong sách công cụ - giáo trình để giải quyết vấn đề Đặc biệt hơn cả là không biết tổ chức thời gian học tập, thêm vào

đó năng lực và thói quen đọc chưa cao, thiếu đi kỹ năng tự học và tự đọc một cách có hiệu quả nhất

Văn hoá đọc là một bộ phận của văn hoá – là một trong những động lực thúc đẩy sự hình thành nên con người mới, những công dân có hiểu biết, có trí tuệ để có thể thích ứng với sự phát triển của xã hội hiện đại – xã hội dựa trên nền tảng của nền kinh tế tri thức Đọc là một hoạt động văn hóa của con người, thông qua việc đọc để tiếp nhận thông tin, tích lũy và nâng cao tri thức, từ đó giúp nâng cao kỹ năng sống, mưu sinh và mưu cầu hạnh phúc của con người Văn hóa đọc là một hoạt động văn hóa ở tầm cao của một dân tộc Thông qua văn hóa đọc định hướng đọc cho mọi người dân, tuỳ thuộc vào trình độ dân trí, nghề nghiệp và điều kiện sống, có thể tiếp cận được với thông tin, tri thức phù hợp, hữu ích nhất cho cuộc sống của mình

Văn hóa đọc của giới trẻ hiện nay nói chung và sinh viên nói riêng đang

có vấn đề Với tư cách là những thế hệ tương lai, chủ nhân tương lai của đất nước thì việc đọc sách có vấn đề đang trở nên báo động với toàn xã hội Ngày nay có quá nhiều bạn trẻ thích dùng đồ ăn nhanh, những cuốn sách đọc lướt, những quán nét siêu tốc với thế giới game online giết thời gian, tuy nhiên thời gian dùng để đọc sách thì rất ít Sự lấn ướt của văn hóa nghe nhìn xảy ra với mọi

tầng lớp xã hội, ngay cả tri thức, một tầng lớp được trông mong là đọc sách nhiều nhất

Giới trẻ ngày nay khó có ham muốn đọc sách hơn bởi họ đang sống trong thời đại của công nghệ thông tin, các phương tiện truyền thông hiện đại Họ phần lớn chỉ đọc kiểu hưởng thụ hơn là nghiền ngẫm, thiếu đi sự sâu sắc và thụ động trong việc đọc sách Sự phát triển của công nghệ thông tin làm giới trẻ lười biếng ngồi trong thư viện để đọc một quyển sách Nhưng chắc chắn, đối với giới trẻ không có một phương tiện nghe nhìn nào có thể thay thế việc đọc Và hầu như, việc đọc sách trong giới trẻ nói chung, và với sinh viên nói riêng chủ yếu là theo phong trào

Đánh giá cao tầm quan trọng của văn hoá đọc, trong kỳ họp lần thứ 28 của Đại hội đồng Liên hợp quốc tại Paris (ngày 25/10 – 16/11/1995), UNESCO

đã quyết định chọn ngày 23/4 hàng năm làm “Ngày sách và bản quyền thế

giới”, trong đó có nêu rất rõ mục tiêu và cá thành phần tham gia ngày tôn vinh

những giá trị của sách và sự đóng góp của các tác giả cho sự ra đời của các tác phẩm bất hủ, đồng thời là dịp để khuyến khích tất cả mọi người, nhất là giới trẻ khám phá niềm yêu thích đọc sách, tôn vinh văn hoá đọc

Tại Việt Nam, quyết định 248/QĐ-TTg do Thủ tướng Chính phủ ký ngày

24-2-2014 quy định ngày 21/4 hàng năm là “Ngày sách Việt Nam” để phát triển

văn hóa đọc Đây là một vấn đề mang ý nghĩa chiến lược của mọi quốc gia trong việc nâng cao dân trí, góp phần phát triển bền vững nguồn nhân lực – nhân tố quyết định mọi thành công Phát triển văn hóa đọc trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước góp phần đem lại cho dân tộc Việt Nam sức mạnh của trí tuệ trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nước

Khi Bộ TT&TT tổ chức lấy ý kiến về việc tổ chức “Ngày sách Việt Nam”

(21/4), nhiều nhà nghiên cứu đều đặt ra vấn đề văn hóa đọc trong giới trẻ đang ở mức báo động, khi nhiều bạn trẻ thờ ơ với sách vở và đang bị văn hóa nghe – nhìn cuốn theo, cần phải tổ chức Ngày sách Việt Nam để cứu văn hoá đọc Một số người cũng lo lắng và đổ lỗi rằng thời đại bây giờ có nhiều thứ hấp dẫn

giới trẻ như trò chơi điện tử, Internet, facebook… nên giới trẻ lười đọc sách, truyện hơn các thế hệ trước Và văn hoá đọc trong giới trẻ đang đứng trước nguy

cơ mai một, bị lấn át bởi văn hoá nghe nhìn

Bộ trưởng Nguyễn Bắc Son đã phát biểu trong buổi lễ công bố ngày sách

Việt Nam: “Cho dù xã hội ngày càng phát triển cao hơn, con người có thể tìm

kiếm khai thác thông tin, kiến thức trong thư viện điện tử hay qua mạng internet; thì sách vẫn không thể mất đi giá trị truyền thống lâu đời vốn có của

nó, gắn bó với con người trong hàng ngàn năm lịch sử Và cho đến tận hôm nay, sách vẫn là nguồn sống quý giá nhất mà không có món ăn tinh thần nào có thể

so sánh được” (Báo Thanh Niên, 4/2014)

Trên thế giới không thể thiếu truyền thông như hiện nay, báo in là một trong các phương tiện hiệu quả góp phần không nhỏ vào việc phản ánh những vấn đề nóng, vấn đề bức xúc của xã hội Báo in là một loại phương tiện thông tin đại chúng dễ dàng tiếp cận với bạn đọc, hiện đại và mang tính liên tục

Đối với văn hoá đọc của người Việt nói chung và giới trẻ nói riêng, báo in cũng đã góp phần quan trọng trong việc định hướng dư luận Trong đó, đã có rất nhiều tờ báo ở nhiều tỉnh, thành phố đã không ngừng tìm tòi, khai thác việc phát triển văn hóa đọc cho giới trẻ Tuy nhiên, không phải tờ báo nào cũng thành công Bởi văn hóa đọc của giới trẻ, nhất là các bạn sinh viên đang ngồi trên giảng đường không chỉ đòi hỏi những người làm báo in phải hiểu rõ, hiểu kỹ càng, chi tiết mà còn phải thể hiện được những yêu cầu cần thiết giúp bạn đọc nhận thấy ý thức đọc sách của chính mình

Hiện nay, trong làng báo in Việt Nam, có thể nói Tuổi Trẻ Tp.HCM,

Thanh Niên, Tiền Phong là những tờ báo đang có vị thế thương hiệu tốt, với số

lượng phát hành lớn, có khả năng thu hút số lượng bạn đọc trẻ của báo, giúp cho việc thông tin về vấn đề văn hóa đọc dễ dàng tiếp cận với giới trẻ hơn Nghiên cứu văn hoá đọc của giới trẻ trên báo in sẽ giúp các nhà nghiên cứu rút ra được những bài học kinh nghiệm, về tổ chức các tác phẩm báo chí viết về văn hóa đọc, cũng như từng bước cải thiện và nâng cao cách thức tiếp nhận của giới trẻ đối với những bài viết trên báo in Từ đó xây dựng mô hình tổ chức các tác

phẩm báo chí viết về văn hóa đọc hiệu quả nhất, truyền thông , khôi phục nền văn hoá đọc đang ngày càng xuống cấp và mai một

Trước ý nghĩa sâu sắc của vấn đề này, chúng tôi đã chọn đề tài: “Nghiên

cứu văn hoá đọc của giới trẻ ở Việt Nam đầu thế kỷ XXI trên báo in (Khảo sát trên báo Tuổi Trẻ, Thanh Niên và Tiền Phong từ năm 2010-2013)” làm đề tài

luận văn tốt nghiệp

2.Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Văn hoá đọc đã trở thành vấn đề của cả cộng đồng nói chung và giới trẻ nói riêng Đã có nhiều nhà văn, các nhà nghiên cứu bàn về các vấn đề và các giải pháp phát triển văn hoá đọc ở Việt Nam Chúng tôi xin kể ra một số những tài liệu mà Luận văn có sử dụng, trích dẫn tiêu biểu, như:

- “Suy nghĩ về sách, văn hóa đọc và thư viện”, Tiểu luận, Nguyễn Hữu

Giới, NXB Văn hóa Thông tin, 2013 Đây là cuốn sách bao gồm nhiều bài tiểu luận về sách, nghề in và xuất bản ở nước ta Đặc biệt là về vấn đề văn hóa đọc trong bối cảnh bùng nổ truyền thông, ngày hội đọc sách ở Việt Nam, về thư viện hôm nay và ngày mai, thư viện Việt Nam trước ngưỡng cửa nền kinh tế tri thức, hội nhập và phát triển

- “Người Việt Nam chưa có văn hoá đọc” của GS Chu Hảo (Số ra ngày 23/4/2012, Báo Tiền Phong)

Tác giả bàn về việc thế nào là văn hóa đọc, và văn hóa đọc có vai trò như thề nào đối với xã hội Trả lời thấu đáo vấn đề này là một công việc rất nặng nề, không thể nói hết trong khuôn khổ một bài phỏng vấn.Vấn nạn lớn nhất của nước ta hiện nay không phải là kinh tế; vấn đề mang tính lâu bền và gốc rễ hơn nhiều là văn hóa Văn hóa mới là cốt lõi của mọi vấn đề Nền văn hóa của một đất nước chắc chắn phải dựa trên nền tảng giáo dục Cần phải nghĩ đến việc tập cho học sinh có được một thói quen đọc sách, hướng dẫn cho các em lựa chọn sách, cách đọc sách Ba yếu tố đó - thói quen đọc, khả năng lựa chọn, và cách đọc - hợp thành cốt lõi của cái mà chúng ta gọi là văn hóa đọc

- “Văn hoá đọc và phát triển văn hoá đọc ở Việt Nam” – Nguyễn Hữu Viêm; (Thư viện Việt Nam, số 2/2006)

Đây là bài viết khá chi tiết về khái niệm văn hóa đọc, kỹ năng đọc sách của giới trẻ, đề cập đến những mặt tích cực, hạn chế của việc phát triển văn hóa đọc ở Việt Nam Từ những nhận định khái quát đó, tác giả đưa ra những giải pháp khắc phục nhằm phát triển nền văn hóa đọc ở Việt Nam, xây dựng một xã hội ham đọc dể đáp ứng với xã hội thông tin, nền kinh tế tri thức

- “Đọc và văn hoá đọc trước ngưỡng cửa thông tin” - TS Phạm Văn Tình (Tạp chí Thư viện, số 3/2006)

Đây là bài viết bàn về những cơ hội và nguy cơ của việc đọc sách hiện nay Cơ hội bởi mỗi người đều được tiếp cận với một khối lượng tri thức khổng

lồ, được quyền lựa chọn Nhưng nó lại tiềm ẩn một nguy cơ làm mai một thói quen đọc vốn có bởi sự lấn át của các phương tiện nghe nhìn quá nhiều, quá hấp dẫn

-“Bàn về cái đọc của Thanh niên” – Th.s Bùi Văn Tiếng (Báo Tri thức

thời đại, số ra ngày 16/1/2013,)

Bài viết cho rằng thanh niên ngày nay có nhiều sách học mà ít sách đọc Nhan nhản những giáo trình, sách công cụ Độc giả thanh niên rất cần đọc, đọc

kỹ các loại sách học này Không thế họ sẽ không đủ hành trang tri thức để đi đến cùng với thiên niên kỷ mới Trong bài viết, tác giả cũng đã so sánh việc đọc sách của thanh niên Việt Nam so với thanh niên nước ngoài để thấy được việc ưu tiên xây dựng xã hội đọc là vấn đề quan trọng với cả xã hội

-“Văn hóa đọc trong bối cảnh bùng nổ truyền thông” – Nguyễn Hữu Giới (Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 7/2006)

Trong bài viết, tác giả đề cập đến sự tiến bộ vượt bậc của khoa học và kỹ thuật - nhất là kỹ thuật in ấn - đã cho phép người đọc rộng rãi có được những cuốn sách hay, sách đẹp, có chất lượng tốt Nhưng ngày nay, người ta cũng đang nói tới một cuộc cách mạng về sách dưới dạng sách báo điện tử Song chính điều

đó cũng hàm chứa và tiềm ẩn một nguy cơ làm thay đổi hẳn diện mạo của cuốn

sách truyền thống Bản thân các phương tiện nghe nhìn hiện đại ấy không giành cái việc đọc của con người, nhưng nó lại làm cho con người ta lười cái việc đọc

Những nghiên cứu trên đây đã đề cập nhiều đến văn hóa đọc của thế hệ

thanh, thiếu niên với thực trạng "lười đọc", "đọc ít" và "đọc theo phong trào"

hiện nay

Vấn đề văn hóa đọc của giới trẻ qua các tác phẩm báo in lần đầu tiên được

nghiên cứu trên các báo Tuổi Trẻ TP.HCM, Thanh Niên, Tiền Phong Đây là

luận văn lần đầu khảo sát các tác phẩm báo in viết về văn hóa đọc của các bạn trẻ Việc nghiên cứu thực trạng với những ưu điểm, hạn chế và những vấn đề đang đặt ra đối với các tác phẩm báo in trong việc xây dựng văn hóa đọc, xã hội đọc, để qua đó đề xuất những kiến nghị, giải pháp cần thiết nhằm đổi mới, nâng cao hiệu quả của việc nâng cao văn hóa đọc của sinh viên

3.Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích

- Phân tích các bài viết về văn hóa đọc của giới trẻ Việt Nam trên báo

Tuổi Trẻ TP.HCM, Thanh Niên, Tiền Phong để tìm ra những bài học kinh

nghiệm viết các tác phẩm báo chí về văn hóa đọc của các nhà báo

- Đề xuất giải pháp phát triển văn hóa đọc của sinh viên trên báo in Phác thảo mô hình tác phẩm báo chí về văn hóa đọc của sinh viên trên báo in

- Khảo sát đối tượng sinh viên để đánh giá về nội dung cũng như hình thức của các bài viết về văn hóa đọc trên báo in

- Khảo sát đánh giá các bài viết, các tin của báo Tuổi Trẻ, Thanh Niên,

Tiền Phong, và một số bài viết của các báo khác để so sánh, đối chiếu

- Qua đó tìm hiểu được hướng tích cực và tiêu cực mà báo in đã làm được khi thông tin qua các tin bài khảo sát

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu là những bài báo viết về việc đọc sách của giới trẻ, đặc biệt là các bạn sinh viên đại học

- Chúng tôi đi vào nghiên cứu vấn đề này trên 3 tờ báo là Tuổi Trẻ, Thanh

Niên, Tiền Phong để có cái nhìn chính xác, cụ thể về vấn đề

- Thời gian nghiên cứu được giới hạn cụ thể từ năm 2010 đến năm 2013 trên các báo nêu trên

5.Phương pháp nghiên cứu

+ Ngôn ngữ các loại hình báo chí khác

+ Khái niệm văn hóa

+ Khái niệm văn hóa đọc

5.2 Phương pháp nghiên cứu:

Trong Luận văn này có sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Nghiên cứu các tác phẩm báo chí viết về văn hóa đọc của sinh viên trên

báo Tuổi Trẻ TP HCM, Thanh Niên, Tiền Phong từ năm 2010-2013: Tiến hành

tìm hiểu các hoạt động truyền thông được thực hiện qua các sự kiện

- Phỏng vấn sâu: Tiến hành phỏng vấn sâu các đối tượng: Nhà nghiên cứu

và phê bình nghệ thuật, nhà xuất bản, phóng viên trực tiếp viết các bài báo về văn hóa đọc của sinh viên, đại diện thư viện một số trường đại học Thống kê, điều tra sơ bộ các đối tượng giới trẻ, sinh viên, các trường đại học Đặc biệt là sinh viên báo chí

- Sử dụng các phương pháp thống kê, phân tích, so sánh: thu thập, và

phân tích các nguồn tư liệu phục vụ đề tài, bao gồm tài liệu thống kê, các văn bản, báo cáo liên quan đến vấn đề này

- Nghiên cứu tài liệu: Tìm kiếm thông tin trên mạng Internet và sử dụng những kết quả tổng kết có sẵn của Thư viện Quốc Gia, các báo Tuổi Trẻ TP

HCM, Thanh Niên, Tiền Phong

- Phương pháp phân tích nội dung: phân tích nội dung dựa trên 386 bài

báo đăng tải trên ba tờ báo: Tuổi Trẻ TP HCM, Thanh Niên, Tiền Phong và một

số bài báo trên các báo khác viết về văn hóa đọc

- Kết hợp với điều tra bằng bảng hỏi : sử dụng kết quả thu được từ 329

phiếu hỏi của sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền, trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn

6.Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

6.1 Ý nghĩa khoa học

- Kết quả nghiên cứu sẽ làm sáng tỏ ý nghĩa của việc áp dụng phương pháp tuyên truyền, định hướng văn hoá đọc cho sinh viên thông qua các bài trên báo in dưới góc nhìn văn hóa Qua đó, giúp người đọc trẻ hiểu rõ hơn giá trị, vai trò của việc đọc sách có văn hóa

Từ đó đưa ra kinh nghiệm, giải pháp và xây dựng mô hình về văn hóa

đọc của sinh viên trên báo Tuổi Trẻ, Thanh niên, Tiền Phong nói riêng, và báo in

kỹ năng đọc sách công cụ của sinh viên trong thời kỳ hội nhập văn hóa toàn cầu

- Từ những nghiên cứu của Luận văn, chúng tôi đưa ra những ưu điểm, hạn chế và những kiến nghị giúp các cơ quan báo chí có thêm cơ sở và định hướng trong tổ chức nội dung thông tin, nâng cao hiệu quả hoạt động thông tin

về văn hóa đọc

- Thông qua đó, tác động đến văn hoá đọc đối với công chúng từ báo chí

Như Lê Nin đã từng khẳng định: “Đọc cũng là một nghệ thuật” Đọc sách thể

hiện cái nhìn biện chúng từ phía hiện thực và đời sống trong tác phẩm Từ đó rút

ra kinh nghiệm cho các nhà báo cách nhìn nhận về tác phẩm sách công cụ và tác phẩm văn chương chân chính - một tác phẩm truyền thông đặc biệt

7 Kết cấu của luận văn

Luận văn gồm:

PHẦN MỞ ĐẦU

PHẦN NỘI DUNG: Gồm 3 chương

Chương 1 Quan hệ truyền thông giữa loại hình báo in và vấn đề văn hóa đọc

Chương 2 Phân tích thực trạng văn hoá đọc của sinh viên trên báo in

(Tuổi Trẻ, Thanh Niên, Tiền Phong, từ năm 2010 - 2013)

Chương 3 Nâng cao chất lượng tác phẩm báo chí viết về văn hoá đọc

của sinh viên trên báo Tuổi Trẻ, Thanh Niên, Tiền Phong

NỘI DUNG

Chương 1

QUAN HỆ TRUYỀN THÔNG GIỮA VẤN ĐỀ VĂN HÓA ĐỌC

VÀ LOẠI HÌNH BÁO IN 1.1 Lý luận chung về loại hình báo in

1.1.1.Ngôn ngữ báo in

Cũng như mọi nền báo chí trên thế giới, báo in Việt Nam với tư cách

là một loại hình báo chí, đảm nhận đầy đủ các chức năng và nhiệm vụ của nền báo chí Việt Nam

Tất cả các loại hình báo chí đều sử dụng ngôn ngữ để thể hiện nội dung thông tin để truyền tải đến công chúng Nó phải đảm bảo những tính chất như tính chính xác, đầy đủ, ngắn gọn, tính đại chúng

Nói đến báo in nghĩa là nói đến chữ viết và có kèm theo hình ảnh Tính đặc trưng cơ bản nhất là là sự thống nhất giữa văn bản và hình ảnh Trong đó chữ viết là yếu tố quan trọng nhất, khi hình ảnh bổ sung cho chữ viết được sử dụng với mức độ vừa phải

Mặc dù mỗi yếu tố là độc lập riêng, song không thể tách rời các yếu tố này trong các bài viết Hình ảnh giải quyết những vấn đề trực quan, chữ viết giải quyết các vấn đề trừu tượng Vì vậy nếu thiếu một trong hai đặc tính đó sẽ làm cho báo in thiếu đi sự hấp dẫn

Chữ viết mà công chúng nhìn thấy, đọc thấy là ngôn ngữ có tính khái quát cao Vì ngôn ngữ báo in phải đảm bảo tính chính xác Đây là tính chất có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Vì báo chí có chức năng định hướng dư luận Chỉ cần một sơ xuất nhỏ về ngôn từ cũng có thể làm cho độc giả khó hiểu hoặc hiểu sai thông tin, có thể gây ra hậu quả xã hội nghiêm trọng

Ngôn ngữ báo in cũng mang trong mình tính thông tin cao, là ngôn ngữ văn bản đặc trưng trên giấy mà không loại hình nào có Chỉ cần đọc một bài báo, độc giả có thể nắm bắt được tường tận, chi tiết chuyện gì đã xảy ra, xảy ra như thế nào mà không cần phải chứng kiến sự kiện đó

Ngôn ngữ báo in khác với ngôn ngữ báo mạng điện tử Báo mạng sử dụng ngôn ngữ đa phương tiện Điều này có thể dễ dàng nhận thấy khi người đọc tìm đến báo mạng không chỉ dừng lại ở việc đọc thông tin như trên báo in, chỉ nghe như trên phát thanh, hay xem và nghe như trên truyền hình, mà ngôn ngữ của báo mạng điện tử là kết hợp của tất cả những thứ đó – là loại ngôn ngữ đa phương tiện, công chúng đến với nó có thể sử dụng hầu hết các giác quan của mình

Ngôn ngữ báo mạng có sự kết hợp nhiều phong cách trong nhiều lớp thông tin Cụ thể trong tiếp nhận thông tin báo mạng, người ta không chỉ dừng lại ở việc tiếp nhận thông tin ở một tờ báo mà còn có thể liên kết với nhiều tờ báo, trang báo khác với lượng thông tin khổng lồ hơn, đồng thời còn có thể được minh họa sinh động bằng các tệp âm thanh hay các clip truyền hình mà công chúng chỉ cần nhấp chuột là họ sẽ hoàn toàn làm chủ mọi thông tin liên quan đến sự việc mà cần quan tâm

Ngôn ngữ báo mạng ít mang dấu ấn cá nhân Bởi lẽ nó là loại ngôn ngữ

đa phương tiện sử dụng rất nhiều phương tiện truyền tải như chữ viết, hình ảnh,

âm thanh, và có thể do nhiều người thể hiện Thêm vào đó là trong một văn bản còn có nhiều lớp thông tin được chứa đựng với nhiều phong cách thể khác nhau, hòa quện vào nhau nên phong cách riêng của nhà báo khó được thể hiện rõ nét Trong khi đó, đối với báo in, mỗi nhà báo đều theo đuổi một lĩnh vực mà mình yêu thích, thể hiện những bài viết mang đậm dấu ấn cá nhân với tâm tư, tình cảm và tâm huyết cho tác phẩm của mình

Ngôn ngữ báo in cũng khác so với ngôn ngữ truyền hình Ngôn ngữ truyền hình có cả hình ảnh và âm thanh Nếu thiếu một trong hai yếu tố này thì không còn là sản phẩm truyền hình nữa Không giống như báo in có thể xem lại, truyền hình chỉ nhìn thấy một lần, nghe thấy một lần rồi trôi qua Vì thế nếu không có ngôn ngữ dễ hiểu và rõ ràng thì khán giả khó có thể nắm bắt được thông tin biên tập viên muốn truyền tải

Ngôn ngữ báo in khác với ngôn ngữ báo phát thanh Thuộc tính cơ bản

nhất của ngôn ngữ phát thanh là "tiếng", nghĩa là nó sinh ra là để "nghe" Hiệu

quả đích thực được thẩm định qua thính giác Ngôn bản Phát thanh trước khi trở

thành "tiếng" để vào tai người nghe, bắt buộc nó phải có cấu trúc câu, trật tự từ

ngữ theo qui luật tiếp nhận của thính giác Qui luật này không đơn giản, không hoàn toàn phụ thuộc vào chủ thể tiếp nhận như khi tiếp nhận bằng thị giác Người xem văn bản được hoàn toàn chủ động tiếp nhận nội dung theo năng lực

chủ quan Nhưng khi "nghe" đọc văn bản tức là kênh tiếp nhận đã chuyển sang

vùng thính giác, sự chủ động ấy không còn nữa Ngôn ngữ viết dành cho người

xem văn bản thế mạnh "độc quyền", họ có thể xem lại cho tới khi hiểu rõ nội

dung, tức là thời gian tiêu thụ sản phẩm ngôn ngữ viết tuỳ thuộc vào người xem

Nhưng phát thanh với thế yếu "thoảng qua", thì việc đó là không thể vì người

"nghe" và người "đọc" cách biệt, không thể nghe lại theo ý muốn Mặt khác,

ngôn ngữ phát thanh cũng không có hình ảnh minh hoạ kèm theo như ngôn ngữ của báo in Ngôn từ báo in tìm đến đích thể hiện là chất lượng chữ viết

Trong báo in, độc giả không chỉ nhận được thông tin cốt lõi, mà còn được nhà báo diễn tả lại sự kiện một cách tường tận, dễ hiểu Vì vậy muốn sử dụng ngôn ngữ một cách chính xác, nhà báo phải tuân thủ ít nhất 2 yêu cầu: thứ nhất nhà báo phải giỏi tiếng mẹ đẻ, nắm vững ngữ pháp, có vốn từ vựng rộng, chắc,

và không ngừng được trau dồi; thành thạo về mặt ngữ âm; hiểu biết phong cách Thứ hai, phải bám sát các sự kiện có thực và nguyên dạng để phản ánh, không tưởng tượng, thêm bớt

Hai yêu cầu này có một mối quan hệ qua lại hết sức mật thiết Giỏi ngôn

ngữ mà xa rời hiện thực thì ngôn ngữ chỉ có thể “kêu” một cách rỗng tuếch,

thiếu hơi ấm nóng của cuộc sống vốn là thứ có sức chinh phục mạnh mẽ với độc giả Ngược lại, biết rõ hiện thực nhưng kém về ngôn ngữ thì cũng không thể chuyển tải thông tin một cách hiệu quả như mong muốn, thậm chí đôi khi còn mắc lỗi tai hại cho người khác hoặc cho xã hội

Ngôn ngữ báo in là ngôn ngữ dùng để thông báo tin tức trong nước và quốc tế, phản ánh chính kiến của tờ báo và dư luận quần chúng, nhằm thúc đẩy

sự tiến bộ của xã hội Ngôn ngữ báo in được sử dụng ở những thể loại tiêu biểu

là bản tin, phóng sự, tiểu phẩm…

Cũng giống như các loại hình báo chí khác, ngôn ngữ báo in cũng giàu bản sắc dân tộc và có tính quốc tế Bởi lẽ nó được viết ra nhằm phục vụ tất cả công chúng, ngôn ngữ trong sáng dễ hiểu, đại chúng để hiện tinh thần dân tộc cũng là một yêu cầu của báo in

Ngôn ngữ báo in có thể xem lại, đọc lại , không giống như truyền hình chỉ nhìn thấy một lần, nghe thấy một lần rồi trôi qua Đồng thời văn bản báo in còn mang văn phong của khẩu ngữ đời thường, không dùng những lập luận hay cấu

trúc phức tạp, văn phong “đại ngôn” hay “đao to búa lớn”, mà đó là thứ ngôn

ngữ gần gũi, dễ hiểu, nhưng không rập khuôn, sáo mòn

Báo in với tư cách là một hệ thống thông tin xã hội đã góp phần cung cấp nhiều thông tin hữu ích cho cuộc sống, góp phần nâng cao văn hoá, thông tin, giải trí cho công chúng

1.1.2 Mối quan hệ giữa loại hình báo in và vấn đề văn hóa đọc

Cũng như ở mọi nền báo chí trên thế giới, báo in Việt Nam với tư cách là một loại hình báo chí, đảm nhận đầy đủ các chức năng và nhiệm vụ của nền báo chí Việt Nam Mỗi loại báo chí có một đặc thù ngôn ngữ riêng của mình Ngôn ngữ của các tác phẩm báo chí phải mang được ý nghĩa của chúng tới cho công chúng vô cùng đa dạng Ranh giới của công chúng trải dài từ cái mà người ta gọi

là sự biết chữ sơ đẳng cho đến việc thông thạo hoàn toàn và có nhận thức tiếng

mẹ đẻ với tất cả sắc thái của nó

Nhiệm vụ của người viết báo là phải làm cho ý nghĩa của các bài viết trở nên dễ hiểu trên tất cả các cấp độ đó Như chúng ta đã biết, chức năng cơ bản, có vai trò quan trọng hàng đầu của báo chí là thông tin Báo chí phản ánh hiện thực thông qua việc đề cập các sự kiện Không có sự kiện thì không thể có tin tức báo chí

Với sự bùng nổ thông tin, khoa học và công nghệ như hiện nay, vai trò của báo chí trong sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của đất nước là rất quan trọng Công nghệ thông tin đã tạo ra sự giao lưu, hội nhập giữa các vùng, khu vực dẫn đến toàn cầu hóa nền kinh tế thế giới Các phương tiện thông tin của hệ thống thông tin vệ tinh phủ khắp mặt địa cầu và hệ thống cáp quang nối liền các

lục địa, các dịch vụ phát thanh truyền hình và đặc biệt là dịch vụ internet đã làm cho thế giới dường như bị thu nhỏ lại

Các phương tiện truyền thông hiện đại cho phép truyền đi mọi tin tức, hình ảnh của các sự kiện chính trị, kinh tế, văn hóa, thể thao đến khắp mọi nơi, mọi lục địa trên hành tinh Công nghệ thông tin hiện đại cùng với việc đa dạng hóa các bước của quá trình truyền thông đã nhanh chóng biến sự kiện địa phương thành một vấn đề toàn cầu

Chính do vậy, sức mạnh của báo chí trong quá trình định hướng dư luận là rất lớn Nhu cầu thông tin nảy sinh đồng thời với sự ra đời, phát triển của xã hội Nhu cầu này thể hiện đời sống tinh thần của con người nhưng không chỉ nhằm phục vụ đời sống tinh thần

Bởi vậy, báo chí đã nhận thấy được vai trò to lớn của mình trong đời sống hiện đại, từ đó không ngừng tìm tòi, phản ánh những vấn đề nóng, đáp ứng nhu cầu thông tin ngày càng cao và phức tạp của xã hội Và văn hóa đọc là một vấn

đề được Đảng, Nhà nước và xã hội quan tâm, đang trở thành thông tin nóng được báo in phản ánh

Cũng như báo in, đối tượng của sách vở là độc giả, là những người Việt trẻ Chính vì vậy, giới trẻ học và đọc sách không những đòi hỏi sự đọc sách có

kỹ năng, có văn hóa, mà điều quan trọng hơn nữa là sự đam mê Văn hóa và ngôn ngữ có mối liên hệ chặt chẽ, không thể tách rời Ngôn ngữ là phương tiện chuyên chở văn hóa và văn hóa chứa đựng trong ngôn ngữ Người ta đã nói rằng, ngôn ngữ và văn tự là kết tinh của văn hóa dân tộc, nhờ ngôn ngữ và văn

tự để được lưu truyền, và trong tương lai, nền văn hóa cũng nhờ vào ngôn ngữ

để phát triển Sự biến đổi và phát triển ngôn ngữ lại luôn luôn đi song song với biến đổi và phát triển văn hóa

Vì vậy muốn hiểu về văn hóa đọc được phản ánh từ các bài viết trên báo

in, phải hiểu được ngôn ngữ báo in và ngược lại Văn hóa đọc chính là nguồn chất liệu dồi dào và quý giá cho việc phản ánh vấn đề nóng của xã hội Văn hóa đọc phản ánh trên báo in được đặc trưng bởi ngôn ngữ văn bản, ngôn ngữ viết

Do vậy, chất liệu được các tác giả sử dụng bằng ngôn ngữ chữ quốc ngữ, được

cụ thể bằng những miêu tả, tường thuật những cách đọc sách của giới trẻ cặn kẽ đến từng chi tiết nhỏ Như vậy độc giả mới cảm thấy mình là người trong cuộc, đang trực tiếp được chứng kiến những gì nhà báo nói

Theo thời gian cũng như sự biến chuyển của cuộc sống, văn hóa đọc dần

bị thay đổi Thời đại công nghệ số đã khiến cho cả thế giới thay đổi cách sống, cách sinh hoạt, làm việc và cả các thói quen giải trí Thời gian gấp gáp với nhịp sống công nghệ luôn bận rộn khiến cho việc ngồi đọc, suy ngẫm một cuốn sách trở có phần trở nên xa xỉ Chính vì thế văn hóa đọc cũng bị ảnh hưởng bởi văn hóa nghe, nhìn vậy nên cách thức đọc cũng cần phải thay đổi để bắt kịp cuộc sống hiện đại

Khoảng 5-7 năm trở lại đây, cụm từ “sách điện tử” trở thành một cụm từ

gần gũi với những người thường xuyên làm việc với công nghệ thông tin cũng như giới trẻ Việt Nam Còn trên thế giới thì 10 năm qua, cũng đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc đọc sách thông qua sự phát triển của sách điện

tử Với các thiết bị như iPad, Kindle, Galaxy Tab… người đọc được làm quen với một kiểu đọc sách hoàn toàn mới, đáp ứng yêu cầu tiếp nhận thông tin của mọi người, kể cả những người bận rộn nhất

Theo thống kê của hãng bán lẻ trực tuyến Amazon (“cha đẻ” của máy

đọc sách Kindle), vào tháng 7/2010, cứ 100 cuốn sách in bán ra thì có 143 cuốn sách điện tử bán ra tương ứng Cùng đó, lượng thiết bị đọc sách điện tử bán ra trên phạm vi toàn cầu trong năm 2010 đã tăng 79,8% so với năm 2009, đánh dấu một bước đột phá mới của sách điện tử so với sách giấy truyền thống Tại Việt Nam, theo số liệu thống kê mới của Thư viện Quốc gia thì cứ 6.500 lượt yêu cầu của bạn đọc về sách điện tử, mới có 2.000 yêu cầu sách truyền thống Vậy có thể thấy sách điện tử đang là một xu thế tất yếu trên toàn thế giới

Ở Mỹ lượng độc giả đọc báo điện tử cao gấp từ 1,5 đến 4 lần đọc báo in trên giấy Chẳng hạn, tờ NewYork time có 12,8 triệu người đọc trên mạng và có

5 triệu người đọc trên giấy Tờ Washington Post có 7,8 triệu người đọc trên mạng và 1,8 triệu người đọc trên giấy Ngay cả bộ Từ điển Bách khoa toàn thư

của Anh cũng vậy, người ta có xu hướng mua đĩa CD nhiều hơn mua bản giấy vì tính tiện dụng của nó

Kể từ năm 2010 đến nay, Việt nam đã liên tục đứng trong top 20 quốc gia

có số lượng người dùng internet lớn nhất thế giới với tỷ lệ hơn 30% dân số Theo thống kê của Trung tâm Internet quốc tế, Việt Nam xếp thứ 18 trên 20 quốc gia có số người dùng Internet lớn nhất thế giới trong quý I năm 2012 Bởi

sự phát triển internet lớn như vậy, xu hướng đọc tại Việt nam bị thay đổi cũng là điều dễ hiểu Dù vậy, cách thức đọc mới này cũng không dễ dàng được chấp nhận Với những đối tượng trẻ như học sinh, sinh viên, những người tiếp cận thường xuyên với công nghệ thì xu thế mới là một điều lý thú song với thế hệ trung tuổi, những tri thức cũ thì đây cũng là một điều khó

Đã có rất nhiều cuộc hội thảo, hội nghị được tổ chức để bàn bạc về sự

“xâm lăng” của sách điện tử Nhiều nhà văn hóa, nhà khoa học lo sợ về sự xuất

hiện sách điện tử sẽ giết chết sách in, giết chết văn hóa đọc Thậm chí nhiều người đổ lỗi cho sự phát triển của công nghệ đã khiến cho văn hóa đọc ngày càng bị lãng quên Thời điểm sách điện tử ra đời, người ta cho rằng đây chính là

sự bắt đầu cho “cái chết” của sách in Cũng như khi báo điện tử ra đời mọi người đều nghĩ “ngày tàn” của báo giấy đã đến Song thời gian đã chứng minh

điều ngược lại, báo in vẫn sống, và sách truyền thống vẫn còn nguyên giá trị và tầm quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của người Việt

và sự trình bày của nhà báo Nhà báo nào, ngôn ngữ đó Ngôn ngữ nào, thực tại

đó Do vậy, những bài viết về văn hóa đọc được phản ánh bằng con mắt của những tác giả hiểu theo cách riêng của mình Điều đó đòi hỏi mỗi nhà báo phải

am hiểu về văn hóa nói chung và văn hóa đọc nói riêng

Đã có rất nhiều hình thức để xây dựng văn hóa đọc trong cộng đồng: tổ chức ngày hội sách 23/4 hàng năm, phát triển các thư viện, phòng đọc sách ở nhiều địa phương, xây dựng mô hình thư viện hiện đại, tổ chức nhiều hội thảo

…Tất cả những điều kiện cần và có để góp phần xây dựng một xã hội đọc sách

có văn hóa, nhất là giới trẻ hiện nay đểu được thể hiện qua những bài viết trên

báo in Tùy vào mục đích tuyên truyền và điều kiện cụ thể mà báo in có thể tiến hành phản ánh các vấn đề liên quan đến văn hóa đọc của giới trẻ Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả cao trong việc cung cấp thông tin, báo in cần phải kích thích nhu cầu đọc của đối tượng là độc giả trẻ và hấp dẫn họ

Từ khi Truyền hình ra đời, Internet ngày càng phát triển, khoa học kỹ thuật hiện đại, người ta đã nghĩ rằng báo chí của chữ viết đang chết dần chết mòn Chữ viết đã xuống ngôi từ lúc nó bị môi trường truyền thông mới của internet hạ bệ Khi chữ viết xuất hiện trên màn ảnh vi tính, hay trên điện thoại,

nó không còn trang trọng để được tôn trọng Nó không có một sự hiện hữu lâu dài như là trên trang sách, trang báo giấy

Ngôn ngữ báo chí từ internet thì cũng như là lời nói trên điện thoại hay là trên truyền hình Chữ nghĩa cứ như gió thổi thóang qua Chúng xuất hiện và chúng tan ngay như bèo bọt của không gian ảo tuỳ theo từng cái click của bàn tay nhấn vào con chuột trên mặt bàn Thế giới báo chí của internet không những chỉ là ảo, mà là bạc bẽo và vô vị Và văn hóa đọc của giới trẻ cũng từ đó mà lụi dần đi Thậm chí mọi người đều thi nhau nói rất nhiều nhưng không có điều gì đáng để lắng nghe; mọi người thi nhau viết thật nhiều nhưng ít giá trị Sách vở bây giờ cũng chạy đua cho phù hợp với thị hiếu của người đọc, để có thể thu được lợi nhuận cao nhất

Báo chí và văn hóa đọc có mối quan hệ gắn bó Ở các nước phương Tây,

do tính chất nghề nghiệp và sự phát triển cao của báo chí đã tác động trực tiếp đến sự phát triển của văn hóa đọc Khi nền kinh tế thị trường ngày càng phát triển và tính cạnh tranh ngày càng cao, thì sách và việc đọc sách cũng có những thay đổi, nhiều hình thức đọc sách mới được xuất hiện

Khi văn hóa đọc và báo chí đã không còn là một cưu mang cho lý tưởng, không còn là con đường cho nguyên tắc, không là hiện thân cho ý chí cá nhân và tập thể, thì văn viết đã bị mất chỗ đứng tự trong lòng người đọc Nguyên nhân của sự xuống dốc này không phải là vì nội dung, lập trường hay là khả năng của người viết, nhà văn hay nhà báo mà bởi ý thức và thị hiếu thẩm mỹ của người

Việt trẻ không còn đam mê nhiều với sách nữa Sự xuống cấp của văn hóa đọc,

từ sách vở đến báo chí, và song song với nó là tự do báo chí và tư tưởng, ngôn luận

Như vậy đặc trưng lớn nhất của văn hóa đọc trên báo in chính là văn bản,

là ngôn ngữ viết Do vậy, văn hóa đọc và báo in có mối quan hệ mật thiết với nhau Báo in phát triển, phản ánh những vấn đề bức xúc của xã hội, mang lại cho độc giả một cái nhìn mới và sâu xa hơn về việc gìn giữ và phát triển ngôn ngữ tiếng Việt, cũng như nâng cao ý thức đọc của thế hệ trẻ - chủ nhân tương lai của đất nước

Báo in với tư cách là một hệ thống thông tin xã hội đã góp phần cung cấp nhiều thông tin hữu ích cho độc giả, góp phần nâng cao văn hóa đọc cho công chúng, đồng thời góp phần vào sự phát triển của xã hội; cũng như việc ngăn chặn những ảnh hưởng xấu, những lối sống, tư tưởng sản phẩm văn hoá – truyền thông từ bên ngoài không phù hợp với pháp luật, đạo đức, bản sắc, truyền thống của văn hoá Việt Nam

Cũng như ngành báo in, đối tượng của văn hóa đọc là độc giả Chính vì vậy, người làm công việc viết bài về vấn đề văn hóa đọc không những đòi hỏi trình độ nghiệp vụ chuyên môn cần thiết mà điều quan trọng hơn nữa là đạo đức nghề nghiệp

1.1.3 Báo in phản ánh vấn đề nóng theo cách truyền thống: Nhà báo – Người đọc

Phản ánh vấn đề nóng của xã hội trở thành nhiệm vụ chung của các loại hình báo chí Tuy nhiên, mỗi loại hình báo chí lại thể hiện vấn đề ấy theo cách riêng của mình

Truyền hình có khả năng phản ánh hiện thực một cách chân thực trên màn ảnh nhờ những hình ảnh trên thị giác luôn chuyển động kết hợp với âm thanh

Ở truyền hình có sự khái quát triết lý của báo in, tính chuẩn xác cụ thể bằng hình ảnh, âm thanh của phát thanh… Sự phát triển của các phương tiện kỹ thuật công nghệ giúp truyền hình tạo ra phương pháp mới trong truyền đạt thông tin Do vậy, khán giả của truyền hình được gọi là công chúng

Sự ra đời của báo mạng đã làm thay đổi thói quen tiếp nhận thông tin trước đây của một bộ phận công chúng đọc giả Nếu như trước đây công chúng phải chờ đến một thời điểm nhất định trong ngày, thường là buổi sáng để cầm một tờ báo in trong tay và đọc nó, hoặc phải chờ đến một giờ nhất định để xem một chương trình trên ti vi hay trên đài phát thanh

Hiện nay, với sự ra đời và phát triển vượt bậc của công nghệ internet, báo mạng có thể đáp ứng nhu cầu thông tin của công chúng vào bất cứ thời điểm nào trong ngày chỉ qua một cái kích chuột Bạn chỉ cần trỏ vào các siêu liên kết (Hyperlink), hay chỉ càn gõ tên địa chỉ (URl) vào máy là nhận được ngay thông tin yêu cầu Bởi vậy, muốn đọc báo mạng, người đọc cần phải truy cập internet

Báo Phát thanh có ngôn ngữ đặc trưng là âm thanh, là lời nói, được phát thanh viên đọc, kể, thông báo…Công chúng tiếp nhận thông tin qua thính giác

Do vậy công chúng phát thanh được gọi là thính giả Đối với báo in, nhà báo viết thành tác phẩm báo in, người đọc tiếp xúc bằng cách đọc, theo cách truyền thống và đọc văn bản, đọc báo giấy Người đọc báo in được gọi là độc giả

“Văn hoá đọc” trong thời gian gần đây được báo in bàn luận khá nhiều

Mỗi người có cách nhìn khác nhau, tầm nhìn không đồng nhất, góc nhìn không giống nhau, điểm nhìn cách biệt nhau, thậm chí còn có ý kiến cho rằng khái niệm văn hóa đọc chưa hình thành

Người phương Đông có câu: “Thư trung hữu ngọc”, tức là “Trong sách

có ngọc” Quả vậy, những bậc vĩ nhân hay những người thành đạt nhất đều nói

rằng một trong những yếu tố có vai trò quan trọng trong việc phát triển và định hình tư duy của họ là việc đọc sách Thông tin về văn hóa đọc để phản ánh những vấn đề nóng và nan giải là một trong những cách tuyên truyền, giáo dục ý thức cũng như cách đọc sách của sinh viên

Báo in là loại hình truyền tin một cách rộng rãi, nhanh chóng, đảm bảo tính chính xác, đáp ứng nhu cầu thông tin của xã hội Bàn về văn hóa đọc cũng như giá trị của các tác phẩm văn học cũng đồng nghĩa với việc đưa đến cho công chúng một nhận thức đúng đắn về giá trị của tác phẩm, qua đó thẩm định sự tồn tại của bản thân tác phẩm Những nhận định không trùng nhau, lệch nhau, trái

ngược nhau cũng là điều bình thường, không khó hiểu, sự đa dạng này cũng có ý nghĩa tích cực, giúp cho nhìn nhận về văn hoá đọc được cởi mở hơn, toàn diện hơn, sâu sắc hơn và cũng hướng tới đúng đối tượng hơn, một điểm không nhỏ để dẫn tới đồng thuận

Văn hóa đọc của giới trẻ ở Việt Nam đang bị các phương tiện nghe nhìn… lấn át và đã có những biểu hiện lệch lạc Người dân đang hằng ngày

hằng giờ phải đối mặt với một môi trường đọc trên Internet đầy “khói bụi” độc

hại Những điều này khiến cho chúng ta chưa có được một nền văn hóa đọc theo đúng nghĩa Nếu có thì cũng mới chỉ là một nền văn hóa đọc giải trí và bình dân

Trên nhiều tờ báo, văn hóa đọc của sinh viên được phản ánh như là vấn đề nóng và bức thiết của xã hội Để từ đó có thể có những tác phẩm báo chí có sức lan tỏa đến mọi đối tượng bạn đọc nói chung và sinh viên nói riêng Vấn đề xã hội quan tâm nhất chính là văn hóa đọc của người Việt trẻ đang ngày càng xuống cấp Không những xuống cấp cả về ý thức của người đọc mà còn bị đầu độc bởi những cuốn sách lệch lạc về nội dung Đây là một vấn đề đáng báo động

vì muốn nâng cao dân trí của người dân thì phải có những quyển sách hay, sách tốt

Vào một số nhà sách lớn ở Hà Nội mới thấy trên các giá chiếm phần lớn

là sách có bìa khêu gợi, những cái tít giật gân nhằm kích thích trí tò mò của độc giả Đây là những chiêu trò của các tác giả và nhà xuất bản nhằm mục đích câu khách còn nội dung thì không mấy giá trị Ngoài ra còn nhan nhản các loại sách kinh dị, truyện ma, các sách tình yêu gợi dục tác động không nhỏ đến nhận thức của độc giả Nhưng do doanh thu, lợi nhuận các NXB vẫn nhắm đến thị hiếu giải trí tầm thường mà quên đi những giá trị về tri thức của sách Khi ra nhà sách bạn đọc không khỏi choáng ngợp trước muôn hình muôn vẻ bởi các đầu sách có hình bìa, tranh ảnh bắt mắt mà nội dung èo uột, sơ sài Người ta đọc vì

tò mò là chính chứ chưa thẩm thấu được cái hay, cái đẹp trong đó

Các NXB hiện nay đang chạy theo doanh thu, lợi nhuận nên thị trường sách thượng vàng hạ cám, những sách giải trí mang tính thị trường tràn ngập thỏa mãn thị hiếu yếu kém của độc giả mà chưa quan tâm tới giá trị tinh thần vốn là thuộc tính nghìn đời của sách Gần đây, chúng ta không khỏi giật mình

khi thấy sách giáo khoa cho học sinh mẫu giáo và tiểu học cũng mắc những sai

sót nghiêm trọng như “in cờ Trung Quốc” trong phần minh họa gây nhiều bức xúc trong dư luận Ngay cả, NXB Trẻ trong bộ sách “Kiến văn tiểu lục” (2 tập)

của Lê Quý Đôn cũng in bìa nhầm ảnh Lê Quý Đôn thành ảnh Nguyễn Trãi Điều này thể hiện rõ những hạn chế trong khâu kiểm duyệt và biên tập ở các nhà xuất bản hiện nay

Báo in cũng đã phản ánh được thực trạng hiện nay: khá nhiều bạn trẻ cho rằng việc đọc sách là lạc hậu khi thời buổi công nghệ lên ngôi thì đó là quan niệm sai lầm Phần lớn việc đọc của giới trẻ trên mạng theo kiểu ăn sổi là chính, vừa chát Facebook vừa đọc sách thì những con chữ đọng lại trong đầu được bao nhiêu? Vậy nên chất lượng văn hóa đọc có được cải thiện hay không phần lớn

phụ thuộc vào cách ứng xử của mọi người với “sự đọc” của mình

Mặt khác, cũng cần có sự ăn ý giữa NXB với độc giả của mình Những cuốn sách hay, có giá trị nghệ thuật cao nên được quảng bá rộng rãi giúp độc giả đọc một cách có hệ thống, có chọn lọc với tiêu chí hàng đầu là nâng cao chất lượng đọc chứ không vì thỏa mãn thị dục tầm thường

Bên cạnh đó, báo in cũng phải đảm ảo có sự giao tiếp hai nhiều giữa độc giả và báo chí Nó cũng quan trọng như việc truyền đi những thông điệp phù hợp Tạo điều kiện để độc giả cảm thấy dễ dàng và thuận lợi trong việc giao tiếp với tòa soạn, phản hồi về văn hóa đọc của xã hội

Lý do quan trọng để tổ chức các bài viết về cách đọc của công chúng, đặc biệt là sinh viên, là cung cấp kiến thức cho công chúng, trong đó bao hàm mục đích thay đổi nhận thức của họ Trong khi đó văn hóa đọc của chúng ta đang trong tình trạng khủng hoảng, đặc biệt là phê bình văn học, bởi một số nhà phê bình thích khen hơn chê Vì nhận xét, đánh giá của người đọc vẫn khác với nhận xét, đánh giá của người làm phê bình như một nghề nghiệp, do đó nó bị phổ thông hóa, làm cho người đọc không biết tin vào đâu

Thể hiện tính chuyên nghiệp của phê bình bị suy giảm, rơi vào tình trạng

“nhiễu loạn” là điều hiển nhiên Điều đó ảnh hưởng tới người đọc và sự tiếp

nhận văn học của công chúng Đồng thời tác động mạnh đến văn hóa đọc văn

chương của giới trẻ Báo in đã nhận thấy được sự thay đổi của giá trị văn hóa đọc Nhất là trong tình trạng các báo, tạp chí và các phương tiện truyền thông khác lăng xê hết mực một cuốn sách không có nhiều hàm lượng văn hóa, nhưng lại bỏ qua nhiều cuốn thực sự có giá trị

Nhà phê bình văn học Nguyễn Hòa đã nhận xét về tình trạng này là lừa

dối người đọc, giống như quảng cáo và bán “hàng giả” cho người tiêu dùng vậy

(Nguồn Bàn phím và… “cây búa”, Tiểu luận, phê bình của Nguyễn Hòa)

Nhưng giải thưởng, những lời ca ngợi dành cho những cuốn sách ít nhiều có giá

trị “tầm tầm” (thậm chí chất lượng thấp) đã che khuất một số cuốn sách ít nhiều

có giá trị

Chính bởi những bất cập của việc truyền tải thông tin của các phương tiện

truyền thông, Tuổi Trẻ, Thanh niên, Tiền Phong đã khai thác triệt để việc phản

ánh và nâng cao ý nghĩa của văn hóa đọc, nhằm thay đổi cách nhìn nhận và định hướng thẩm mỹ cũng như kỹ năng đọc sách cho giới trẻ, nhất là giữa bề bộn, ngổn ngang các cuốn sách trôi nổi trên thị trường

Đọc sách bây giờ, ngày càng là một hình thái dễ gây …ngưỡng mộ và

ngạc nhiên Ngưỡng mộ ở chỗ, trong thời đại người ta không còn cảm thấy “hết

ngày dài lại đến đêm thâu”, không còn thấy 24 giờ là đủ cho một ngày nữa,

trong thời của công nghệ thay đổi đến kinh ngạc và chóng mặt, thời của những món ăn liền, ăn nhanh, tóm lại là thời của tốc độ, mà vẫn có người đọc những cuốn sách dày hàng trăm trang

Còn ngạc nhiên, bởi trong khi chữ viết không còn được chú trọng đối với con người, tất cả, đã có máy tính làm thay, văn bản trên máy tính được dần thay thế những cuốn vở, những tập bản thảo…máy tính tiện lợi thể, bảo sao người ta

suốt ngày “cháy” mắt lang thang trên xa lộ Internet, ôm làm chi cái cuốn sách

nặng trình trịch kia, chưa đọc đã thấy buồn ngủ rồi Xưa kia, người ta gọi những

kẻ ham đọc sách là mọt sách, quân tử thường tự hào vì mình là người đọc nhiều,

chứa nhiều “bồ chữ, bồ sách”, giờ đây, khác xa rồi, người ta thường tự hào vì

nhiều thứ của cải vật chất khác, nhiều giá trị khác

Với tình trạng văn hóa đọc đang bị bỏ rơi, nhận thấy cần phải thay đổi nhận thức của người đọc trẻ, báo chí đã vào cuộc, thực hiện nhiều phương thức góp phần nâng cao văn hóa đọc sách cho sinh viên Tuy nhiên không phải tờ báo nào cũng thành công trong quá trình phát triển phổ biến việc đọc sách và cảm nhận của họ về một cuốn sách hay

1.2.Lý luận chung về văn hóa đọc

1.2.1.Khái niệm Văn hoá đọc

Văn hóa đọc được định nghĩa dưới góc nhìn văn hóa Vì thế cần phải hiểu được khái niệm về văn hóa Định nghĩa một cách tổng quát nhất, văn hóa là những gì ngược lại với tự nhiên

Con người là từ tự nhiên mà ra, không thể tách khỏi tự nhiên để tồn tại và phát triển Văn hóa trước hết là một sự thích nghi chủ động và có ý thức của con người với tự nhiên, đồng thời lại là sự phát triển của sự thích nghi ấy Với tính cách là một sinh vật, con người có một bản chất thứ nhất, đó là bản chất tự nhiên Nhưng với tính cách là một sinh vật có ý thức và sống thành xã hội thì con người lại có bản chất thứ hai, đó là bản chất văn hóa, vượt ra khỏi bản chất

tự nhiên, điều này đưa đến quan niệm coi văn hóa là tự nhiên thứ hai được hình thành và phát triển trên cơ sở tự nhiên thứ nhất tự tại: Là văn hóa, những gì không phải tự nhiên

Theo định nghĩa của Trần Ngọc Thêm: “ Văn hóa là một hệ thống hữu cơ

các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy trong quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình” [1.35]

Thuật ngữ "Văn hóa đọc" là một khái niệm mới, theo thời gian cũng như

sự phát triển của xã hội, thuật ngữ “văn hóa đọc” ngày càng được nói nhiều hơn

trên các phương tiện thông tin đại chúng và trở thành đề tài khoa học

Có nhiều quan niệm khác nhau về văn hóa đọc:

Theo Nguyễn Hữu Viêm, văn hoá đọc là một khái niệm có hai nghĩa, một

nghĩa rộng và một nghĩa hẹp “Ở nghĩa rộng, đó là ứng xử đọc, giá trị đọc và

chuẩn mực đọc của mỗi cá nhân, của cộng đồng xã hội và của các nhà quản lý

và cơ quan quản lý nhà nước Như vậy, văn hoá đọc ở nghĩa rộng là sự hợp thành của ba yếu tố, hay chính xác hơn là ba lớp như ba vòng tròn không đồng tâm, ba vòng tròn giao nhau Còn ở nghĩa hẹp, đó là ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của mỗi cá nhân Ứng xử, giá trị và chuẩn mực này cũng gồm ba thành phần: thói quen đọc, sở thích đọc và kỹ năng đọc Ba thành phần này cũng là ba lớp, ba vòng tròn không đồng tâm, ba vòng tròn giao nhau”[4.1.46]

Theo ThS Chu Văn Khánh văn hóa đọc là một loại hình hoạt động văn hóa, bởi lẽ:

“ Đọc sách là tiêu thụ và quảng bá những giá trị văn hóa Các giá trị từ sách báo mà người đọc tiếp nhận, đã được thực thao và làm nền tảng để tiếp tục sáng tạo nên những giá trị mới

Vì vậy, có thể xem văn hóa đọc là một chỉ số văn hóa của một cộng đồng, một xã hội”[1.37]

ThS Bùi Văn Vượng lại coi thuật ngữ văn hóa đọc là đọc sách có văn hóa, hay xây dựng một xã hội đọc sách [1.8]

Theo TS Lê Văn Viết, quan niệm đọc đến một mức độ, trình độ nhất định nào đó thì mới được coi là văn hóa đọc.[1.8]

Văn hoá đọc ở nghĩa rộng là ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của các nhà quản lý và cơ quan quản lý nhà nước, ứng xử đọc của cộng đồng xã hội và ứng

xử đọc của mỗi cá nhân trong xã hội

Ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của các nhà quản lý và cơ quan quản lý nhà nước là chính sách, đường lối và ứng xử hàng ngày nhằm phát triển nền văn hoá đọc Các hoạt động này đều nhằm tạo ra hành lang pháp lý phát triển tài liệu đọc có giá trị và lành mạnh cho mọi người đọc khác nhau,và sự thuận tiện của tài liệu đọc đến với người đọc (thông qua các loại cửa hàng sách và các loại hình thư viện, phòng đọc sách) Nghĩa là người đọc, không phân biệt giàu nghèo, không phân biệt tuổi tác, không phân biệt nơi cư trú đều dễ dàng tiếp cận đến những tài liệu đọc giá trị họ mong muốn, để họ có cơ hội cải thiện chính cuộc sống của họ

Ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của cộng đồng xã hội là sự phát triển của các hội nghề nghiệp liên quan tới đọc như: Hội tác gia, Hội nhà báo, Hội xuất bản, Hội thư viện Tất nhiên các hội này phải hoạt động với mục đích chính là phát triển nghề nghiệp

Ứng xử đọc của cộng đồng xã hội còn phải kể tới truyền thống văn hoá của xã hội, hay nói chính xác hơn là truyền thống văn hoá tôn vinh người viết sách, người đọc sách và người truyền thụ kiến thức (kể cả giáo dục kỹ năng đọc

và hướng dẫn đọc) Ở đây không thể không kể tới những hoạt động đa dạng và phong phú của các tổ chức văn hoá xã hội khác nhằm phát triển văn hoá đọc như: hoạt động của Hội phụ nữ, Hội thanh niên tổ chức thi đọc sách, thi tìm hiểu một vấn đề nào đó thông qua tìm hiểu sách báo

Tác giả cuốn sách “How to Read a book (Đọc sách như một nghệ thuật)

của Mortimer J.Adler và Charles Van Doren đã xác định ngay trong phần đề từ

cuốn sách là ông chỉ thử viết “một cuốn sách nhẹ nhàng về công việc đọc sách

nặng nhọc” Vì “đọc là một phương tiện cơ bản để sống một cuộc đời hay”, và

“cuốn sách này viết về giáo dục khai phóng” Theo ông, “nền giáo dục vẫn để

mở cho tất cả chúng ta – cho dù chúng ta có đến trường hay không Nhưng chỉ với điều kiện chúng ta biết cách đọc”.[2.41]

Như vậy, biết cách đọc người ta không trở thành con mọt sách, mà trở nên sâu sát với cuộc sống, trở thành người tự do, và kiên trì mưu cầu hạnh phúc Người biết đọc sách không tất yếu trở thành người viết văn Nhưng muốn viết, cần phải đọc trước đã

Hiện nay khi nền kinh tế Việt Nam đang định hướng chuyển nhanh và mạnh sang nền kinh tế tri thức, cùng với sự bùng nổ về thông tin, nhiều vấn đề được đặt ra, điều này đòi hỏi mỗi chúng ta, đặc biệt là giới trẻ phải luôn nỗ lực học hỏi, đối mặt, ứng xử chắt lọc trong vô vàn thông tin để có thể tồn tại và đứng vững Để làm được điều đó rất cần đến sự tích lũy về văn hóa, vốn hiểu biết, kinh nghiệm sống, cách sống…Sự tích lũy đó được thể hiện qua một quá trình học tập lâu dài, không chỉ việc học ở trường mà phần quan trọng quyết

định là quá trình tự học, qua việc đọc sách mỗi cá nhân, nói rộng ra đó là văn hóa đọc

Trước hết cần phải tạo ra và phát triển thói quen đọc suốt cuộc đời của mỗi người Xây dựng thói quen đọc phải được bắt đầu từ tuổi ấu thơ, ở nhiều nước người ta bắt đầu thực hiện từ tuổi trước khi đến trường, do các bậc cha mẹ thực hiện Còn trong suốt cuộc đời đi học và sau khi ra đời là quá trình học tập

và rèn luyện các kỹ năng đọc Thói quen đọc mang tính chất đồng loạt, còn sở thích đọc lại phụ thuộc hoàn toàn vào từng cá nhân cụ thể (trình độ giáo dục và thiên tư cá nhân), ví dụ có người thích đọc thơ, có người thích đọc tiểu thuyết,

có người thích đọc sách nghiên cứu… Yếu tố này tạo ra sự đa dạng, phong phú, giàu màu sắc cho nền văn hóa đọc trong xã hội

Kỹ năng đọc là sự thể hiện tổ hợp những thao tác tư duy được xác lập thành thói quen ứng xử đọc Các thao tác tư duy đó là:

- Lựa chọn vấn đề cần đọc

- Biết định hướng nguồn tài liệu cần thiết cho bản thân

- Thể hiện tính hệ thống, liên tục trong quá trình lựa chọn tài liệu từ đơn giản đến phức tạp

- Biết cách tiếp nhận tối đa nội dung tài liệu đọc

- Biết vận dụng các biện pháp kỹ thuật để củng cố và đào sâu những nội dung đã đọc như ghi chép, soạn tóm tắt, viết chú giải, trao đổi với người khác

- Biết vận dụng vào thực tiễn những nội dung đọc để cải thiện cuộc sống của họ: hiểu nội dung và hiểu các khái niệm, biết cách đi đến các nội dung, đi đến các khái niệm

Trong thời đại hiện nay, đối với học sinh, sinh viên, viên chức thuộc các ngành nghề đòi hỏi phải có trình độ văn hóa cao Do đó, sách vừa là món ăn tinh thần, vừa là chiếc chìa khóa để mở kho tàng kiến thức nhân loại

Hiện nay, văn hóa đọc sách của giới trẻ ngày càng xuống cấp trầm trọng, phản ánh sự lạc hậu về tri thức của một xã hội Xu hướng phổ biến nhất là đọc những cuốn sách càng mỏng càng tốt PGS.TS Nguyễn Thị Minh Thái đã từng

trăn trở: “Văn hóa đọc của thanh niên Việt Nam hiện nay đang xuống cấp một

cách nghiêm trọng Thời gian, phương pháp học tập cũng như sự đa dạng của các phương tiện thông tin đại chúng là một trong những nguyên nhân làm cho các bạn trẻ sao nhãng việc đọc và nghiên cứu những tác phẩm có giá trị Nhưng quan trọng hơn hết là ý thức duy trì và phát triển văn hóa đọc của giới trẻ chúng

ta chưa cao”.(Báo Kinh tế và Đô thị, tháng 3/2010)

Một trong những nguyên nhân làm văn hóa đọc bị suy giảm là do sự phát triển ồ ạt của các loại văn hóa nghe nhìn Nhiều người không đọc sách mà dành thời gian rảnh rỗi cho các trò chơi game, online và xem ti vi…

Mặc dù vài chục năm trở lại đây, sự tiến bộ vượt bậc của khoa học và kỹ thuật – nhất là kỹ thuật in ấn – đã cho phép người đọc rộng rãi có được những cuốn sách hay, sách đẹp, có chất lượng tốt Nhưng ngày nay, người ta cũng đang nói tới một cuộc cách mạng về sách dưới dạng sách báo điện tử Có thể sẽ là một triển vọng tốt mà biết đâu nó cũng hết sức thuận lợi cho người đọc trong tương lai? Ở nhiều nước phát triển, người đọc hôm nay có thể ngồi tại nhà hay tại công

sở, chỉ cần vào mạng Internet là có thể tìm đọc những cuốn sách mình muốn, không cần phải tới thư viện Song chính điều đó cũng hàm chứa và tiềm ẩn một nguy cơ làm thay đổi hẳn diện mạo của cuốn sách truyền thống

Vấn đề chính có lẽ là ở chỗ những hạn chế trong khuôn khổ vật chất tạo nên bản thân cuốn sách truyền thống Hiểu một cách thuần túy, sách chỉ là những tờ giấy, trên đó bằng cách này hay cách khác, thông qua ngôn ngữ được coi là những hệ thống tín hiệu, những ý nghĩ, thông tin được truyền đạt cho một đối tượng và đối tượng ấy sẽ nhận thức được vấn đề

Thêm vào đó, vai trò của phê bình văn học cũng có ảnh hưởng nhiều đến văn hóa đọc của giới trẻ Nhà phê bình chuyên nghiệp vừa là nhà khoa học vừa

là nhà nghệ thuật Nói tới tính khoa học là đề cập đến sự chính xác trong tư liệu,

cứ liệu Đây chính là yếu tố cần thiết để tạo lập lòng tin của bạn viết, bạn đọc

đối với các nhà phê bình Người ta hay ca cẩm về sự nhạt trong phê bình hiện

nay Những bài viết nhàn nhạt, khen một tý, chê một tý, vô thưởng, vô phạt vẫn thường xuất hiện trên các báo và tạp chí Người đọc thường thờ ơ với loại bài lờ

lợ nước ốc này Do vậy, bạn đọc bị choáng ngợp trong rừng văn học đang trở

thành phổ biến và tràn lan, họ không biết nên tin vào ai, dựa vào đâu để tìm cho mình một quyển sách ưng ý, có nội dung hay

Báo chí đã phát triển hơn trước đây, thêm vào đó điều kiện tiếp xúc, giao lưu, tiếp cận với văn chương nhân loại cũng rộng mở Chính lúc này, vai trò của nhà phê bình càng trở nên cần thiết, vì nếu họ lao động nghề nghiệp đúng với chức phận xã hội thì nhờ họ mà cuốn sách có giá trị sẽ được giới thiệu, cuốn

sách “phản văn hóa” sẽ bị phê phán, và nhà văn, nhà thơ có thêm điều kiện để

tham chiếu cho sáng tác

Sự phê bình khi nó thực thi chức phận với lòng trung thực và trách nhiệm cao thì sẽ thúc đẩy mạnh mẽ cho phát triển của văn học nước nhà Ngược lại khi

nó dính vào sự vụ lợi, cánh hẩu hay cẩu thả, hời hợt sẽ làm vẩn đục dòng chảy văn chương Ở trường hợp thứ nhất, nhà phê bình là người đồng hành tin cậy với người sáng tác Các nhà văn nhà thơ và cả bạn đọc nữa mong mình có những người bạn trong sáng, tâm huyết như thế Trường hợp thứ hai sẽ làm cho văn chương càng thêm loạn chuẩn, hỗn mang, vàng thau lẫn lộn…Nó cũng đồng nghĩa với sự tiêu cực, hành vi quấy nhiễu trong chốn văn chương…

1 2.2 Văn hoá đọc của giới trẻ

Người Việt nổi tiếng ham học nhưng không ham đọc Nhưng chắc hẳn

nhiều người vẫn không khỏi "giật mình" về con số thống kê vừa được công bố

mới đây

Trong cuộc họp báo về “Ngày hội Sách và Văn hóa đọc 2013”, bà

Nguyễn Thị Thanh Mai - Vụ trưởng vụ Thư viện cho biết kết quả một cuộc thống kê gần đây của Bộ VH-TT&DL cho thấy, so với các nước trong khu vực,

tỉ lệ đọc sách của người Việt Nam khá thấp Người Việt đọc trung bình 0,8 cuốn sách/người/năm (tức là chưa được một cuốn sách) Tỉ lệ sách bình quân đầu người tại các thư viện công cộng là 0,38 cuốn

Các đối tượng là sinh viên thì ngại đọc sách dày, sách kinh điển, sách lý luận Có những cuốn như Tố Tâm, giá 2000 đồng/cuốn, Lão Tử 6000

đồng/cuốn…những cuốn sách có giá trị được “đại hạ giá” nhưng các bạn trẻ

vẫn không buồn ngó ngàng Lý giải điều này, người ta cho rằng văn hóa nghe,

nhìn đang lấn át khi chỉ cần nghe đài, xem ti vi, nhấp chuột là các bạn có thể có mọi thông tin từ trong nước đến thế giới với muôn hình vạn nẻo những sự kiện, vấn đề đang diễn ra xung quanh

Theo TS ngôn ngữ học Phạm Văn Tình, không chỉ riêng Việt Nam mà ở nhiều nước trên thế giới, vấn đề văn hóa đọc đang có những chuyển biến mạnh

mẽ trước sự phát triển của công nghệ thông tin hiện đại Kết quả thăm dò của

hãng American online với câu hỏi: “Nếu là nhân vật Rôbinsơn trên hoang đảo

thì bạn cần cái gì?” 68% trả lời là cần máy vi tính nối mạng, 23% cần máy điện

thoại, 9% còn lại cần tivi và radio, không ai cần sách cả

Theo điều tra của CNN và USA Today thì 56% thanh niên Bắc Mỹ mắc

bệnh “nghiền” Internet Ở Châu Á, riêng Hàn Quốc có 30 triệu người thường

xuyên sử dụng Internet, chiếm 2/3 dân số, thanh thiếu niên thì chiếm 97% Xu hướng thanh thiếu niên không thích đọc sách in trên giấy, nếu đọc thì họ tìm trên mạng [4.2.53]

Từ xa xưa, sách là con đường tốt nhất để con người tiếp cận thông tin, văn

hóa, tri thức Sách là một sản phẩm xã hội, là công cụ để tích lũy, truyền bá tri thức từ thế hệ này sang thế hệ khác Sách là một khái niệm mở, hình thức sách được thay đổi và cấu thành các dạng khác nhau tùy vào sự phát triển khoa học, công nghệ ở mỗi thời đại

Đọc sách sẽ giúp ta tích lũy nhiều kinh nghiệm, mở mang kiến thức trong mọi lĩnh vực: khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, tăng cường khả năng tư duy Sách làm ta thấy thoải mái và yêu đời hơn; đưa ta vượt thời gian, không gian để tìm hiểu lịch sử hay khám phá những ý tưởng, phát minh mới trong tương lai

Đọc sách còn cho ta biết thêm về tinh hình trong và ngoài nước Ngày xưa tôi đã thấy những người phu xe đạp xe thồ, xích lô luôn có sẵn báo ở trên tay

Cứ không có khách là họ ngồi đọc, đó là hình ảnh đẹp thể hiện văn hóa đọc, giúp ta tìm ra giá trị bản thân và chấp cánh cho những ước mơ, sáng tạo Bây giờ

người ta không dạy và không khuyến khích đọc nữa Đó là hậu quả kép của việc không tuyên truyền, giáo dục được một nề nếp đọc sách của giới trẻ

Đa số bạn trẻ ngày nay thờ ơ với văn hóa đọc sách Văn hóa đọc là ứng xử đọc, giá trị đọc và chuẩn mực đọc của mỗi cá nhân, cộng đồng xã hội, các cơ quan quản lý nhà nước Ứng xử, giá trị và chuẩn mực này gồm 3 phần: thói quen đọc, sở thích đọc, kỹ năng đọc

Ở các nước tiên tiến người ta dạy trẻ em những điều này ngay từ khi chúng còn nhỏ, liên tục cho đến khi lên đến đại học để hình thành cho chúng thói quen đọc sách từ sớm Tại Việt Nam, văn hóa đọc cũng có những bước tiến vượt bậc Năm 1975, cả hai miền Bắc Nam xuất bản 4000 tên sách; nay chúng ta xuất bản được xấp xỉ 25000 tên sách hàng năm, tăng gấp 6 lần Cả nước hiện nay đang xuất bản khoảng 400 tên báo, tạp chí; nhiều báo có số lượng xuất bản mỗi số lên tới 500.000 bản

Với sự bùng nổ mạnh mẽ của công nghệ thông tin đã tác động không nhỏ tới giới trẻ Tích cực cũng nhiều mà tiêu cực cũng không ít Một trong những vấn đề đó nổi lên là văn hóa đọc sách của giới trẻ hiện nay - Vấn đề đáng để chung ta cùng suy nghĩ Văn hoá đọc là một bộ phận của văn hóa nói chung Là toàn bộ tinh thần của nhân loại, của các hoạt động trí tuệ, bảo đảm xây dựng con người với những nhân cách, tác động dựa trên ý chí và sáng tạo

Chúng ta đều biết trước khi có các phương tiện nghe nhìn, sách là con đường lớn nhất để con người tiếp cận thông tin, văn hóa, tri thức Đọc sách là một trong những cách thức giúp con người thư giãn, tích lũy kiến thức, tăng cường khả năng tư duy

Thế nhưng giới trẻ ngày nay có vẻ thờ ơ, lãnh cảm với văn hóa đọc sách Phải chăng họ nghĩ với những thông tin hiện đại họ không cần tới sách nữa?

Nhà văn hóa Hữu Ngọc đã có một lần nêu câu hỏi: “Thế kỷ XXI liệu có cần đến

thơ nữa không? Đến văn hóa đọc nữa không?” Và ông tự trả lời rằng: “có, dù cho ca nhạc trữ tình có làm được ít phần việc của thơ ca thì thơ ca vẫn sẽ mãi mãi được người đời ưa chuộng” Còn đối với văn hóa đọc thì ông khẳng định:

“bản thân hình ảnh thì thoảng qua, từ ngữ mới đọng lại lâu bền” [1.38]

Ngày nay, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật, các phương tiện truyền thông điện tử, tin học đã đem đến rất nhiều tiện ích cho con

người Sự phát triển của công nghệ thông tin và viễn thông, các hoạt động sản xuất kinh doanh, giao lưu, trao đổi văn hóa,… đã có sự thay đổi mạnh mẽ theo chiều hướng tích cực Bên cạnh đó, nó cũng mang tới một số ảnh hưởng tiêu cực đặc biệt là giới trẻ mà đối tượng chính là học sinh, sinh viên

Trước đây sinh viên chỉ có thú vui duy nhất là đọc sách, “Sách làm cho

con người trở thành chủ nhân vũ trụ” (Hồ Chí Minh) Cuốn sách hay sẽ được

truyền tay nhau từ người này sang người khác để đọc, không phải ai cũng có điều kiện để được đọc sách

Giờ đây, khi xã hội phát triển, điều kiện đọc của sinh viên như thế nào?

Họ không hề thiếu sách, thậm chí có rất nhiều sách để lựa chọn Nhưng sinh viên ngày nay không mấy mặn mà, hứng thú với việc đọc sách, nghiền ngẫm những cuốn sách… Sự phong phú, tràn ngập của vô số kênh thông tin trên mạng Internet, trên truyền hình… đã làm cho họ không còn đủ sự kiên nhẫn để tìm kiếm những cuốn sách hay

Sinh viên ngày nay có rất nhiều phương tiện thông tin giải trí khác ngoài việc học Nhiều người mất hàng giờ ngồi trong quán Game – Internet trong khi dành thời gian cho việc học thì rất ít Nhờ tính cập nhật, nhanh và giao diện bắt mắt kèm theo những hình ảnh minh họa độc đáo mà các phương tin thông tin ngày nay được giới trẻ rất ưa chuộng Họ lên mạng Internet tìm kiếm thông tin, đáp ứng nhu cầu giải trí Nhiều sinh viên thường chỉ có thói quen tìm kiếm những thông tin giải trí, mà không tận dụng được hết những tiệních, những mặt tích cực của Internet đem lại để phục phụ học tập, nâng cao nghiệp vụ chuyên môn

Xu hướng đọc hiện nay ít nhiều có biểu hiện lệch lạc Giới trẻ (thanh,thiếu niên) - đối tượng chúng ta đang hướng tới xây dựng thế hệ đọc tương lai - có xu hướng đọc những truyện tranh với những nội dung đơn giản, vô bổ, thậm chí thiếu lành mạnh, ngại đọc các loại sách kinh điển, lý luận, đặc biệt các sách dày, nhiều tập, sách chữ Xu hướng văn hóa nghe – nhìn đang có phần lấn lướt văn hóa đọc Thời gian dành cho lướt web, chơi game, xem truyền hình của học sinh, sinh viên tương đối cao tới 55%

Chúng ta cũng không nên đổ lỗi cho sự phát triển thông tin hiện đại đã lấn

át văn hóa đọc của sinh viên Trên thực tế, chúng ta phải khẳng định văn hóa nghe, nhìn, internet có rất nhiều lợi ích Vấn đề đặt ra là sinh viên nên đọc gì, xem gì và phương pháp đọc như thế nào Với công nghệ hiện đại, thông tin khoa học, những tài liệu đã được số hóa hay những công trình nghiên cứu khoa học lại rất ít nhận nhận được sự quan tâm của sinh viên

Trong khi đó, có một số kênh thông tin giải trí – những thông tin hời hợt, thoáng qua lại là đối tượng đọc của không ít sinh viên Điều này đã ảnh hưởng đến sinh viên, làm cho họ ngày càng mất dần thói quen đọc sách

Vấn đề đặt ra ở đây là thế hệ trẻ dường như dễ chấp nhận những giai điệu đơn giản của các bản nhạc viết vội, những cuốn sách nghèo nàn về thông tin, vụng về trong biên tập…Họ chẳng mấy khi dừng lại ở những trang viết đầy những cuốn sách đầy tính nhân văn về cách đối nhân xử thế, về một thân phận đáng thương hay những cuốn sách kinh điển, những tuyển tập lịch sử hào hùng của các dân tộc…để biết được trách nhiệm, bổn phận của mình Dần dần giới trẻ

có một tâm lý “lười đọc” những gì bộc họ phải tư duy, động não Và hậu quả là

chúng có thể làm thô ráp đi những phẩm chất tốt đẹp của thế hệ trẻ

Những quầy sách văn học rất ít thu hút khách Thậm chí ngay cả những cuốn sách thuộc loại best seller trên thế giới cũng không được quan tâm Giới trẻ

hiện nay chỉ đi tìm những cuốn sách theo những thể loại “giải đáp tâm lý” hay

“kinh nghiệm” …Những gian sách nghiên cứu thì còn “thê thảm” hơn vì chẳng

ai ngó ngàng đến

Với người Việt Nam, văn chương luôn là một phần máu thịt Thậm chí các nhà văn hóa học còn chỉ ra rằng, trong mỗi con người Việt luôn ẩn chứa một nhà thơ Vì thế, nói đến đọc sách, người ta hay nói về thế hệ trước đây đã đọc

Sông đông êm đềm, Gienny Ghechac, Hãy để ngày ấy lụi tàn, Mùa tôm, Đồi gió hú…trên những trang giấy đen sì như thế nào

Tuy nhiên, sách văn học không còn ở ngôi vị hoàng đế trong lòng giới trẻ, thế vào đó là sách tin học, ngoại ngữ, bí quyết làm giàu, chân dung những nhà chính trị, nhà kinh tế lớn…hay những thể loại truyện như Harry Potter…Thỉnh

thoảng lại thấy thiên hạ phát sốt, phát rét lên vì một cuốn sách nào đấy Nói

“phát sốt, phát rét” – có nghĩa là không chỉ các phương tiện truyền thông mà

chỗ này, chỗ kia liên tục nhắc tới, người kia rủ nhau mua đọc, mượn đọc

Với sự hỗ trợ tích cực của những phương tiện thông tin đại chúng, độc giả càng thấy hiệu quả cao của việc tiếp thị, quảng cáo sách Mỗi đầu sách được quảng bá sẽ thu hút rất nhiều khách hàng, làm cho thị trường sách phát sốt Nhưng ngẫm lại, những cuốn sách trên có được độc giả hiểu hết giá trị của nó không? Theo thời gian, chủ nhân của nó sẽ nhớ được bao nhiêu phần trăm nội dung cuốn sách? Hay họ chỉ mua sách để theo kịp bạn bè?

Mặc dù lượng sách báo xuất bản ngày một nhiều nhưng vẫn chưa thực sự đáp ứng được nhu cầu và thị hiếu của người đọc Vắng sách trên giá các thư viện

và cửa hàng sách – nhất là ở các vùng nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa – không hoàn toàn do thiếu người cần Nhiều sách báo không đủ số lượng để phát hành, thậm chí có khi hết ngay ở trong thành phố, thị xã

Nói như vậy không có nghĩa là sách đang đánh mất dần vị trí của nó trong đời sống xã hội Nói một cách công bằng, sách vẫn có những ưu thế tuyệt vời của nó Bởi ngoài đặc tính vật chất, giá trị văn hóa, sách còn có những đặc tính tinh thần to lớn Nếu những họa tiết, trang trí ở ngoài bìa mỗi cuốn sách thu hút tâm trí và sự tò mò của người đời bao nhiêu, thì cái cốt lõi nội dung tư tưởng, những kiến thức và cuốn sách đang chứa đựng bên trong mới đích thực là nguồn nam châm mạnh mẽ thu hút tâm trí của người đọc bấy nhiêu

1.2.3.Văn hóa đọc của giới trẻ là sinh viên

Văn hóa đọc từ lâu đã trở thành yếu tố không thể thiếu trong sự phát triển vượt bậc của các nước phát triển Nhất là đối với thế hệ trẻ, đọc sách càng trở nên quan trọng và cần thiết hơn cả Tình trạng lười đọc sách ở tất cả các thành phần, lứa tuổi ngày một tăng trong khi xã hội đang rất cần tri thức, đặc biệt là sinh viên - đối tượng cần phải đọc nhiều sách công cụ, giáo trình chuyên ngành nhất

Nói đến sinh viên và sách, người ta thường nghĩ đây là hai khái niệm đi đôi với nhau Sinh viên mà không có sách, thì có lẽ cũng giống như một cây viết chì chưa được gọt, không thể viết dù chỉ một chữ Vậy mà thời gian gần đây, giới trẻ thường bị mọi người than phiền về việc lười đọc sách và không am hiểu những vấn đề kinh tế, chính trị, lịch sử…trong nước, ngoài nước v.v… Nhận xét này không phải là không có căn cứ khi mà trên những show game của đài truyền

hình, sinh viên thường bị “khớp” ở những câu hỏi về văn hóa, lịch sử, địa lý…

hoặc đôi khi là những câu hỏi cơ bản về thường thức đời sống… Lượng kiến thức này ngoài việc học ở trường thì đa phần chúng ta có thể tích lũy từ sách

Mỗi khi cần sử dụng kiến thức của một lĩnh vực nào đó, giới trẻ chúng tôi chỉ việc lên Google, gõ key word, và nhấn enter Thông tin tìm được quá dễ dàng Không phải là toàn bộ, song trong những năm đại học, rất nhiều bài tiểu luận hoặc thuyết trình của sinh viên đều là kết quả của những thông tin copy từ mạng Ít có bài nào là những điều rút ra từ việc đọc sách

Nhà nghiên cứu Nguyễn Trung cho rằng: "Đọc sách là con đường ngắn

nhất đi tới hiểu biết cuộc sống đang ngày càng mở rộng với vận tốc ngày càng nhanh Đọc sách sẽ giúp mình được rảnh rỗi hơn nhiều trong công việc, bình tĩnh hơn nhiều trong cuộc đời Càng nhiều tuổi, tôi càng thấm thía: càng bận bịu, bức xúc bao nhiêu, thì càng phải cố tìm chọn sách mà đọc bấy nhiêu" (Tạp

chí Sách và đời sống, tháng 4/2010) Với sinh viên, thời gian phần lớn để dành cho việc học và nghiên cứu lại lười đọc sách Nhiều người cho rằng đây là căn bệnh trầm kha của sinh viên Có nhiều nghiên cứu, khảo sát, hội thảo về vấn đề này và kết luận cuối cùng là sự khủng hoảng văn hóa đọc trong sinh viên

Sinh viên là đối tượng quan trọng cần được xây dựng nhiều hơn kỹ năng đọc sách, tạo ra môi trường đọc sách có văn hóa, để văn hóa đọc được lan tỏa và hiệu quả hơn Trong khuôn khổ cho phép của luận văn, chúng tôi chỉ nghiên cứu

về văn hóa đọc sách của sinh viên Từ chương 2, chúng tôi gọi giới trẻ cụ thể là sinh viên