Luận văn thạc sĩ một số đặc trưng của giáo dục mần non nhật bản và so sánh với việt nam

Hơn nữa, bản thân người viết đã được học tập tại Nhật Bản một thời gian dài, được tận mắt chứng kiến và trải nghiệm nền giáo dục của Nhật Bản, nên rất muốn thông qua nghiên cứu về đề tài

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

VŨ THU THỦY

MỘT SỐ ĐẶC TRƯNG

CỦA GIÁO DỤC MẦM NON NHẬT BẢN VÀ

SO SÁNH VỚI VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: CHÂU Á HỌC

Mã số: 60310601

Hướng dẫn khoa học: TS Phạm Thị Thu Giang

Hà Nội-2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan toàn bộ Luận văn tốt nghiệp với đề tài “Một số đặc trưng trong phương pháp giáo dục mầm non Nhật Bản và so sánh với Việt Nam” là công trình nghiên cứu của riêng tôi, thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS Phạm Thị Thu Giang

Mọi trích dẫn trong Luận văn này đều được ghi rõ nguồn đầy đủ và cụ thể Nội dung Luận văn này không trùng lặp với bất cứ nội dung luận văn nào đã công bố

Tác giả

Vũ Thu Thủy

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, em xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc tới giáo viên hướng dẫn là TS Phạm Thị Thu Giang (Phó Chủ nhiệm Khoa Đông Phương học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội) đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ và chỉ bảo cho em trong suốt quá trình thực hiện luận văn tốt nghiệp này

Nhân dịp này, em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các thầy giáo, cô giáo ngành Châu Á học, Khoa Đông Phương học, trường Đại học Khoa học

Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã giảng dạy, quan tâm và giúp đỡ em trong suốt 3 năm học tập vừa qua Sự góp ý, chỉ bảo và giúp đỡ của các thầy cô đã góp phần quan trọng giúp em hoàn thành luận văn này

Em cũng xin gửi lời cảm ơn đến các thầy cô giáo trường Đại học Tokyo (Nhật Bản), đặc biệt là các giáo viên nhà trẻ Yuu Yasunaka Higashi Osaka, nhà trẻ Sakura, nhà trẻ Kariya, nhà trẻ Mukunoki, nhà trẻ Komorebi, mẫu giáo Kitami (Nhật Bản) và trường mầm non Nguyễn Trãi, Hà Đông,

Hà Nội đã nhiệt tình giúp đỡ em trong quá trình tập hợp tài liệu phục vụ cho luận văn này

Do trình độ có hạn, nên luận văn không tránh khỏi những thiếu sót Vì vậy, em rất mong muốn nhận được sự đóng góp ý kiến của các thầy cô cùng các bạn để bài luận văn được hoàn thiện hơn Em xin chân thành cảm

ơn

Hà Nội, ngày 26/11/2014

Vũ Thu Thủy

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 3

1 Lý do lựa chọn đề tài: 3

2 Mục đích nghiên cứu: 4

3 Nhiệm vụ nghiên cứu: 4

4 Phương pháp nghiên cứu: 5

5 Phạm vi, đối tượng nghiên cứu 5

6 Lịch sử nghiên cứu: 6

7 Bố cục luận văn 8

Chương 1 TỔNG QUAN CHUNG VỀ GIÁO DỤC MẦM NON Ở NHẬT BẢN 9

1.1 Sự ra đời mẫu giáo đầu tiên ở Nhật Bản 9

1.1.1 Giải thích khái niệm Hoikuen và Yochien ở Nhật Bản 9

1.1.2 Sự ra đời youchienvà Hoikuen đầu tiên ở Nhật Bản 10

1.2 Tình hình chung của giáo dục mầm non Nhật Bản hiện nay 14

1.2.1 Chính sách của nhà nước đối với trẻ em và giáo dục mầm non ở Nhật Bản 14

1.2.2 Tình hình hoạt động của các Hoikuen và Yochien ở Nhật Bản hiện nay 21

Tiểu kết 24

Chương 2 MỘT SỐ ĐẶC TRƯNG CỦA GIÁO DỤCMẦM NONCỦA NHẬT BẢN 26

2.1 Coi trọng hoạt động tập thể 26

2.2 Tạo lập cho trẻ tính chủ động trong môi trường tập thể 32

2.3 Tăng cường hoạt động giáo dục thông qua vui chơi 35

2.4Chú trọng sự hình thành và phát triển nhân cách 46

Tiểu kết 52

Chương 3: MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ GIÁO DỤC MẦN NON Ở VIỆT NAM VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM RÚT RA TỪ TRƯỜNG HỢP

NHẬT BẢN 54

3.1 Thực trạng giáo dục mầm non ở Việt Nam 54

3.1.1Vấn đề bạo hành trẻ em 54

3.1.2Trào lưu ép trẻ học chữ và kiến thức từ sớm 57

3.1.3Sự yếu kém về cơ sở vật chất và chất lượng giáo viên 59

3.2 Kinh nghiệm rút ra từ trường hợp Nhật Bản 62

3.2.1 Phải tôn trọng trẻ 62

3.2.2 Tăng cường cho trẻ vui chơi, không ép trẻ học chữ sớm 64

3.2.3Tăng cường bồi dưỡng, đào tạo giáo viên mầm non 65

3.2.4 Tăng cường mối quan hệ gia đình - nhà trường – xã hội 67

Tiểu kết 68

KẾT LUẬN 70

PHỤ LỤC 72

TÀI LIỆU THAM KHẢO 77

LỜI MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài:

Nhật Bản là đất nước rất coi trọng, quan tâm và đầu tư cho ngành giáo dục nước nhà, là một trong những nước có nền giáo dục được đánh giá cao trên thế giới Đất nước Nhật Bản phát triển và người Nhật Bản được thế giới ngưỡng mộ với ý chí kiên cường, khả năng chịu đựng khó khăn và tinh thần cố gắng không ngừng như ngày nay phần lớn có gốc rễ từ nền giáo dục này Có thể nói, chính do sự khác biệt về giáo dục mà mỗi nước, mỗi dân tộc lại có một tính cách khác nhau, một sự phát triển khác nhau Người Nhật Bản hết sức coi trọng giáo dục, đặc biệt là giáo dục từ thời thơ ấu – giai đoạn quan trọng đầu tiên trong sự phát triển con người

Ngoài ra, hiện nay ở Việt Nam xuất hiện rất nhiều nhà trẻ do người Nhật mở ra hoặc một số nhà trẻ Việt Nam được xây dựng theo mô hình giáo dục Nhật Bản Có thể nói, phương pháp giáo dục trẻ em của Nhật đang thu hút sự chú ý của nhiều phụ huynh Việt Nam bởi sự thiết thực và phù hợp với trẻ em

Giáo dục mầm non gắn liền và chịu ảnh hưởng trực tiếp của sự phát triển chung xã hộivì trẻ em là nguồn nhân lực tương lai của đất nước Bởi vậy, nghiên cứu sự phát triển của giáo dục mầm non chính là đổi mới những vấn đề liên quan tới phát triển nguồn nhân lực một yếu tố cực kỳ quan trọng đối với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Những năm gần đây ở Việt Nam, giáo dục mầm non được xác định là vấn

đề có tầm chiến lược lâu dài trong việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước

Hơn nữa, bản thân người viết đã được học tập tại Nhật Bản một thời gian dài, được tận mắt chứng kiến và trải nghiệm nền giáo dục của Nhật Bản, nên rất muốn thông qua nghiên cứu về đề tài “Một số đặc trưng của giáo dục mầm non Nhật Bản và so sánh với Việt Nam” sẽ góp phần cung cấp những thông tin xác thực cho các nhà giáo dục Việt Nam

2 Mục đích nghiên cứu:

Hiện nay, nền giáo dục Việt Nam đang đứng trước ngưỡng cửa cần phải cải cách, đặc biệt là nền giáo dục mầm non Tình trạng học “nhồi nhét”, ép trẻ nhỏ phải học nhiều kiến thức như cách đọc, viết chữ cái, làm phép tính, học ngoại ngữ, học các môn năng khiếu… từ sớm khiến trẻ không được phát triển tự nhiên theo đúng lứa tuổi Vai trò của trường mầm non, mẫu giáo ở Việt Nam không hẳn để nuôi dưỡng, giáo dục tâm hồn, thể chất trẻ mà đóng vai trò là nơi chuẩn bị kiến thức cho trẻ bước vào trường tiểu học nhiều hơn Mục đích của luận văn là thông qua việc nghiên cứu phương pháp giáo dục mầm non của Nhật Bản sẽ nêu ra một số hiệu quả đạt được của nền giáo dục đó để thay đổi suy nghĩ của một bộ phận các nhà giáo dục Việt Nam cũng như các bậc phụ huynh rằng không phải sớm cho con cái mình học kiến thức thì sau này sẽ thông minh, tài giỏi mà nên để trẻ

em được phát triển một cách tự nhiên nhất

Luận văn cũng mong muốn lý giải được nguyên nhân tại sao các nhà trẻ theo mô hình Nhật Bản lạiđược thịnh hành ở Việt Nam và trên thực tế

mô hình đó đang được áp dụng ở Việt Nam như thế nào Qua đó người viết muốn giúp các bậc phụ huynh sẽ tìm cho mình được một môi trường giáo dục cũng như phương pháp giáo dục phù hợp cho con em mình Hơn nữa, người viết cũng hy vọng luận văn sẽ trở thành tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà giáo dục Việt Nam, những người đang trên đường tìm hướng

đi mới cho nền giáo dục nước nhà

3 Nhiệm vụ nghiên cứu:

Với đề tài nghiên cứu về “Một số đặc trưng của giáo dục mầm non của

Nhật Bản và so sánh với Việt Nam”, luận văn xin được làm rõ các nội dung sau:

- Giới thiệu về mô hình nhà trẻ Nhật Bản

- Làm rõ khái niệm Yochien, Hoikuen ở Nhật Bản, tình hình hoạt động hiện nay của 2 loại hình này ở Nhật Bản

- Nêu và phân tích các đặc trưng trong phương pháp giáo dục mầm non

ở Nhật Bản

- Đưa ra thực trạng của giáo dục mầm non Việt Nam hiện nay kết hợp

so sánh với giáo dục mầm non của Nhật Bản và rút ra một số bài học kinh nghiệm từ trường hợp Nhật Bản

4 Phương pháp nghiên cứu:

Các phương pháp được sử dụng trong quá trình nghiên cứu gồm phương pháp thu thập tài liệu nhằm nắm bắt các kiến thức cơ bản về giáo dục, về tâm lý giáo dục và luật giáo dục của Nhật Bản;phương pháp phân tích dữ liệu;phương pháp điều tra thực địa, thăm các cơ sở phúc lợi, nhà trẻ

ở các địa phương của Nhật Bản và các nhà trẻ, mẫu giáo ở Việt Nam; phương pháp phỏng vấn các nhà quản lý giáo dục Nhật Bản và Việt Nam; phương pháp nghiên cứu trường hợp, phương pháp thống kê và phương pháp so sánh

5 Phạm vi, đối tượng nghiên cứu

Đối tượng trẻ trong độ tuổi từ 0-6 đang theo học tại các trường mẫu giáo, nhà trẻ ở Nhật Bản, tập trung vào các trường: trường Yuu Yasunaka Higashi ở thành phố Yao, Osaka; trường Komorebi, thành phố Ikuno; trường Kurumi Aikuen, thành phố Osaka thuộc Osaka, Nhật Bản và trường Kitami, quận Setagaya; trường Mukunoki thuộc Đại học Tokyo, quận Komaba thuộc Tokyo, Nhật Bản và trường Sakura, thành phố Kariya; trường Kariya, thành phố Kariya thuộcNagoya, Nhật Bản

STT Tên trường Loại hình Thời gian điều tra

1 trường Yuu Yasunaka

Trường tư 3/2010 (2 ngày)

3 trường Kitami, quận

Setagaya, Tokyo

Trường Thiên chúa giáo

2/2013 (3 ngày)

4 trường Mukunoki thuộc Đại

học Tokyo, quận Komaba,

Tokyo

Trường tư thuộc Đ ại học

Trường công 3/2013 (1 ngày)

Về thời gian, luận văn tập trung vào tình hình hoạt động và phương pháp giáo dục mầm non ở Nhật Bản kể từ năm 1945 tới nay

Về thực trạng giáo dục mầm non ở Việt Nam hiện nay, tác giả tập trung nghiên cứu khu vực thành thị

6 Lịch sử nghiên cứu:

Nhật Bản được thế giới biết đến và ngưỡng mộ không chỉ về sự phát triển thần kỳ của nền kinh tế mà hơn hết là tính cách, tinh thần của dân tộc Nhật Bản Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, gốc rễ của tính cách, ý thức cao của người Nhật Bản hiện nay là do được hưởng một nền giáo dục tốt Vì vậy, hoạt động nghiên cứu về đề tài giáo dục Nhật Bản, trong đó có giáo dục mầm non được nhiều học giả, nhà nghiên cứu không chỉ ở Nhật Bản

mà có nhiều quốc gia khác như Mỹ hay Việt Nam …quan tâm nghiên cứu

Ở Nhật Bản có một số công trình nghiên cứu về những khía cạnh khác nhau của giáo dục mầm non Nhật Bản như về hoạt độngcủa các giáo viên ở nhà trẻ và mẫu giáo Nhật Bản, tâm lý của trẻ em giai đoạn mầm non, lịch

sử giáo dục Nhật Bản, đặc trưng của giáo dục mầm non ở các nước châu Á

và các nước đang phát triển…như các cuốn Trẻ em được dạy như thế nào

ở Yochien (Megumi Yuki, Yushinkan, 1998), cuốn Giáo dục tiền tiểu học

ở châu Á (Ikeda Mitsuhiro và Yamada Chiaki, Akiishi shoten, 2006), cuốn

Ba mối nguy hiểm của trẻ em (Tsuneyoshi Ryoko, Keisoshobo, 2008), cuốn Những người làm việc ở Hoikuen và Yochien (Kimura Akiko, Perikan, 2012), , cuốn Giáo dục mầm non ở các nước đang phát triển và hợp tác quốc tế (Hamano Takashi và Miwa Chiaki, Toushindou, 2012),…

Tuy nhiên, về đặc trưng của giáo dục mầm non Nhật Bản thì ít được các nhà nghiên cứu Nhật Bản đề cập đến Đặc biệt, việc nhìn nhận những đặc trưng của giáo dục mầm non Nhật Bản từ góc độ một người nước ngoài hy vọng sẽ mang đến những cách đánh giá mới về nền giáo dục này

Ở nước ngoài mà chủ yếu là Mỹ, có một số tác phẩm đề cập đến đề tài

về đặc trưng của giáo dục mầm non Nhật Bản, trong đó nổi bật nhất là tác

phẩm Giáo dục Nhật Bản nhìn từ thế giới (Lawrence McDonald, Trung

tâm thư viện Nhật Bản, 2006)được xuất bản tại Nhật.Tuy nhiên, tác phẩm này chỉ dừng lại ở việc mô tả lại các hoạt động ở nhà trẻ, mẫu giáo Nhật Bản, chứ chưa đi sâu phân tích các đặc trưng và nguyên nhân hình thành các đặc trưng đó

Ở Việt Nam, về lịch sử giáo dục Nhật Bản và đề tài giáo dục Nhật Bản

đã có một số nhà nghiên cứu quan tâm nghiên cứu, nhưng chủ đề giáo dục mầm non hay cụ thể là về phương pháp giáo dục mầm non của Nhật Bản thì hiện chưa có một tài liệu chính thức nào đượccông bố, chỉ xuất hiện một cách đơn lẻ ở một số Tạp chí của Viện Nghiên cứu Đông Bắc Á và trên

một số trang báo điện tử như bài “Nhật Bản và giáo dục tiền tiểu

học” 1củatác giả Phạm Thu Thủy, Trung tâm nghiên cứu Nhật Bản, Viện Đông Bắc Á Tuy nhiên, đây cũng chỉ là bản dịch từ bài viết của một tác giả nước ngoài

Có thể nói, cho đến nay, người viết chưa được tiếp cận với một công trình nghiên cứu cụ thể về đặc trưng của phương pháp giáo dục mầm non Nhật Bản bằng tiếng Việt

7 Bố cục luận văn

Luận văn được trình bày trong 3 chương:

Chương 1: Tổng quan chung về giáo dục mầm non ở Nhật Bản

Ở chương này, người viết sẽ điểm qua những nét chính về bối cảnh kinh tế, xã hội thời Minh Trị - thời điểm mà mẫu giáo đầu tiên ra đời ở Nhật Bản và những chính sách thể hiện sự quan tâm đặc biệt của chính phủ Nhật Bản đối với trẻ em và giáo dục mầm non ở Nhật Bản Bên cạnh đó, người viết cũng sẽ trình bày về tình hình hoạt động của các nhà trẻ, mẫu giáo hiện nay ở Nhật Bản

Chương 2: Một số đặc trưng của giáo dục mầm non ở Nhật Bản

Đây là chương chính của luận văn Trong chương này, người viết sẽ đưa ra một số đặc trưng trong phương pháp giáo dục mầm non ở Nhật Bản như coi trọng chủ nghĩa tập thể, giáo dục lấy trẻ em làm trung tâm, chú trọng đến sự hình thành và phát triển nhân cách của trẻ em, coi trọng hoạt động học tập thông qua vui chơi Hơn nữa, người viết sẽ phân tích các đặc trưng này thông qua các ví dụ cụ thể là hoạt động thực tiễn tại nhà trẻ và cách ứng xử, dạy dỗ của giáo viên đối với trẻ em

Chương 3: Một số vấn đề về giáo dục trẻ em ở Việt Nam và kinh nghiệm rút ra từ trường hợp Nhật Bản

Tập trung phân tích thực trạng bạo lực đang diễn ra nghiêm trọng về phạm vi, mức độ ở một số nhà trẻ tại Việt Nam Trên cơ sở đó, người viết

sẽ so sánh với giáo dục mầm non của Nhật Bản và rút ra một số kinh nghiệm từ trường hợp Nhật Bản

1 Nguồn: http://cjs.inas.gov.vn/index.php?newsid=831

Chương 1 TỔNG QUAN CHUNG VỀ GIÁO DỤC MẦM NON

Ở NHẬT BẢN 1.1 Sự ra đời mẫu giáo đầu tiên ở Nhật Bản

1.1.1 Giải thích khái niệm Hoikuen và Yochien ở Nhật Bản

Trong tiếng Nhật, Hoikuen (保育園- Hộ dục viên) hay còn gọi là Hoikusho (保育所- Hộ dục sở), tức là nơi trông giữ, chăm sóc và giáo dục trẻ em, tạm dịch là Nhà trẻ

Còn Yochien (幼稚園), có nghĩa là Ấu trĩ viên, là trường dành cho trẻ

em, tương tự như trường Mẫu giáo ở Việt Nam, nên người viết tạm dịch là Trường mẫu giáo Tuy nhiên, cách thức hoạt động của loại trường này không hoàn toàn giống như trường mẫu giáo ở Việt Nam

Hơn nữa, Hoikuen cũng khác Yochien về nhiều mặt Trước hết, về độ tuổi của trẻ, Hoikuen nhận giữ tất cả các trẻ từ 6 tuổi trở xuống, kể cả các trẻ nhỏ mới một vài tháng tuổi Trong khi đó, Yochien chỉ nhận các trẻ từ 3-6 tuổi vào học và thông thường Yochien chỉ hoạt động từ 9h-14h hoặc 10h-15h (tùy theo trường)

Ngoài ra, cơ quan quản lý của Yochien là Bộ Khoa học Giáo dục Nhật Bản, trong khi cơ quan quản lý của Hoikuen là Bộ Lao động Phúc lợi Nhật Bản Quy chuẩn giáo dục của mỗi loại trường cũng khác nhau Yochien thì

theo “Cương lĩnh giáo dục mẫu giáo”2 dựa trên Điều 76 của “Quy tắc thực

hiện Luật giáo dục trường học”3do Bộ trưởng Bộ Khoa học giáo dục quyết

định, được ban hành năm 1948 và Hoikuen thì theo “Phương châm giáo

dục trường mầm non”4 do Bộ trưởng Bộ Lao động Phúc lợi xã hội quyết

định, được ban hành năm 1965 dựa trên Luật Phúc lợi nhi đồng5

Tuy nhiên,

2Cương lĩnh giáo dục mẫu giáo (幼稚園教育要領) do Bộ Khoa học Giáo dục Nhật Bản ban hành năm

1948, sửa đổi năm 2005

3 Luật Giáo dục trường học (学校教育法) do Bộ Khoa học Giáo dục Nhật Bản ban hành năm 1947

4 Phương châm giáo dục trường mầm non (保育所教育方針)ban hành năm 1965

5 Luật Phúc lợi nhi đồng (児童福祉法) được Bộ Lao động Phúc lợi xã hội ban hành năm 1947

với trẻ trên 3 tuổi thì dù là Hoikuen cũng phải dạy trẻ theo “Cương lĩnh

giáo dục mẫu giáo”

Ở Nhật Bản, các trường Hoikuen công lập không đủ để đáp ứng nhu cầu thực tế bởi thực tế, số lượng phụ nữ đi làm trở lại sau khi sinh con ngày càng tăng Vì vậy, có rất nhiều trường tư lập được lập ra Gọi là trường, nhưng thực chất có quy mô rất nhỏ, nhiều khi chỉ là một căn phòng Những trường hợp đó được gọi là Hoiku-sitsu6

Tất nhiên, chính quyền địa phương

có quy định cụ thể về các trường hợp này, nên nếu trường có quy mô nhỏ thì không thể nhận nhiều học sinh Bên cạnh đó, Hoikuen còn khác với Hoiku-sitsu ở chỗ là ở Hoikuen, trẻ cùng độ tuổi sẽ được xếp vào học chung một lớp, còn ở Hoiku-sitsu thì trẻ ở tất cả độ tuổi phải sinh hoạt chung cùng nhau

Về học phí cũng có sự khác nhau giữa hai loại trường Nếu như học phí ở Yochien chung cho mọi đối tượng thì ở Hoikuen, học phí của trẻ phụ thuộc vào mức thu nhập của phụ huynh Đối với phụ huynh có thu nhập thấp thì mức học phí của trẻ sẽ thấp hơn và ngược lại, đối với phụ huynh thu nhập cao thì mức học phí của trẻ sẽ cao hơn nhằm tạo điều kiện cho các gia đình có thu nhập thấp vẫn có thể gửi con tại các Hoikuen7

Nhật Bản xác định nhà trẻ, mẫu giáo là một hệ thống hỗ trợ mang tính

xã hội đối với trẻ em đồng thời là cơ sở giáo dục đầu đời ảnh hưởng tới sự hình thành và phát triển nhân cách của mỗi người do đó nhà trẻ, mẫu giáo ở Nhật Bản rất được ngành giáo dục coi trọng và đầu tư chu đáo

1.1.2 Sự ra đời youchienvà Hoikuen đầu tiên ở Nhật Bản

Một loại hình của tiểu học đó là “Tiểu học mẫu giáo”8 lần đầu tiên đã được đưa ra trong Chương 22 của “Học chế”9

vào năm Minh Trị thứ 5

Tuy nhiên, loại hình đào tạo này đã không được thực hiện mà chỉ tồn tại ở trên quy định Bởi vì vào thời điểm đó, việc thành lập các trường tiểu học được chú trọng hơn Thực tế thì nơi được coi là cơ sở giáo dục trẻ em được

mở ra sớm nhất đó là “Khu vui chơi trẻ em” đặt tại trường tiểu học Ryuchi10 ở Kyoto vào tháng 12 năm Minh Trị thứ 8, tức năm 1875 Khu này được mở ra trên cơ sở áp dụng theo mô hình mẫu giáo của Đức, nhưng

đã không tồn tại được lâu dài Chỉ một năm rưỡi sau đó khu vui chơi này đã phải đóng cửa

Ngày 7 tháng 7 năm 1874 (Minh Trị thứ 7), lần đầu tiên Bộ Giáo dục Nhật Bản đã đặt vấn đề thành lập Yochien với Thái chính quan11, song đã

bị từ chối với lý do lúc này việc thành lập các trường tiểu học được coi trọng hơn Tuy nhiên, đến ngày 25 tháng 8 cùng năm đó, Bộ Giáo dục tiếp tục gửi yêu cầu thành lập mẫu giáo lên Thái chính quan Trên cơ sở nhận thức được tầm quan trọng cũng như sự cần thiết của việc cải cách giáo dục một cách toàn diện và du nhập của các phương pháp giáo dục tiền tiểu học

từ Âu Mỹ vào Nhật Bản, nên Thái chính quan đã chấp thuận yêu cầu của

10 Năm 1868, Phủ Kyoto được thành lập Một năm sau đó, Phủ Kyoto tiến hành cải cách địa chính và chia thành 65 khu vực, mỗi khu vực xây một trường tiểu học Vào tháng 9 cùng năm đó, Khu vực số 27 thành lập trường tiểu học lấy tên là Tiểu học khu 27 và là trường tiểu học đầu tiên ở Nhật Bản Đến năm

1873, trường được xây mới tại Ryuchi nên đổi tên thành trường tiểu học Ryuchi (Theo city.kyoto.jp/somu/rekishi)

11 Thái chính quan là cơ quan nhà nước cao nhất về tư pháp, hành pháp, lập pháp theo chế độ pháp lệnh của Nhật Bản thời Minh Trị duy tân

12

Trường sư phạm quốc lập nữ Tokyo được thành lập năm 1874 và đến năm 1885, sáp nhập vào trường

sư phạm Tokyo và trở thành Khoa nữ của trường này Sau đó năm 1890, tách ra thành trường cao đẳng sư phạm nữ và đến 1908, đổi tên thành Cao đẳng sư phạm nữ Tokyo Đến năm 1949, trở thành trường Đại học Ochanomizu như ngày nay

(1782 - 1852)13, nhà giáo dục người Đức Vào tháng 7 năm Minh Trị thứ

10, Trường sư phạm nữ Tokyo đã quyết định Quy định nhà trẻ và đưa ra

các môn học cũng như thời gian biểu cụ thể Đến tháng 9 năm Minh Trị thứ

, Phật giáo16 ra đời Cùng với việc ra đời các cơ sở

13 Freidrich Wilhelm Fröbel (1782-1852) sinh ra và lớn lên tại Đức Ông là con trai của một mục sư Ông được coi là cha đẻ của hệ thống giáo dục nhà trẻ, bởi đã thành lập nhà trẻ đầu tiên trên thế giới tại Đức vào năm 1837.Nhà trẻ của ông đi tiên phong trong việc đề ra những lý thuyết và phương pháp đào tạomà vẫn còn được áp dụng trong các nhà trẻ hiện nay.Quan điểm của ông là trẻ cần vừa chơi vừa học.Nhà trẻ là nơi

để trẻ lớn lên và học mối tương tác xã hội với những trẻ khác.Hơn nữa, Fröbel còn mở trường đào tạo giáo viên cho các nhà trẻ của ông.Ông tin rằng, giáo viên phải là những người hội tụ đầy đủ những phẩm chất cao quý vì họ sẽ là tấm gương cho trẻ.Ngoài ra, giáo viên dạy trẻ cũng phải là những người nhạy cảm, cởi mở và

dễ gần.Fröbel mở nhà trẻ cho con em thuộc mọi tầng lớp xã hội và không phân biệt giàu nghèo - một khái niệm vốn không mấy phổ biến trong xã hội thời đó Trong trường học của Froebel, chương trình học là gồm các trò chơi, bài hát, câu chuyện, các vật dụng thủ công để kích thích trí tưởng tượng và phát huy các kỹ năng thể chất, trí não của trẻ Vật dụng trong lớp học được chia làm hai thể loại: “quà tặng” và “hướng nghiệp” Theo đó, “quà tặng” là những vật dụng mà khi chơi trẻ sẽ biết khái niệm về vật dụng đó Chẳng hạn, trẻ chơi xe hơi sẽ biết những tính năng của xe hơi Trong khi đó, “hướng nghiệp” lại tập cho trẻ tính sáng tạo tự do hơn Chúng là những thứ mà trẻ có thể dùng để định hình và thao tác theo ý mình như đất sét, cát, dây, chuỗi hạt Khi dùng các vật dụng này tạo ra những thứ theo ý thích của mình, trẻ sẽ được giáo viên giải thích rõ ý nghĩa Tuy nhiên, chính phủ Đức lúc bấy giờ không tán thành với quan điểm này.Họ không tin rằng, trẻ cần chơi để học.Họ cho rằng, học thuyết của Froebel quá nguy hiểm vì lo ngại những vật dụng mà trẻ sẽ sử dụng trong lý thuyết của Froebel sẽ gây hại đến trẻ.Cuối cùngchính phủ cho đóng cửa các trường học vào năm 1848.4 năm sau, Froebel mất và không ngờ ý tưởng nhà trẻ của ông đã tác động lớn đến hệ thống giáo dục tại Mỹ và các nước khác trên thế giới

14

Luật giáo dục:「教育令」

15 Năm 1880 (năm Minh Trị thứ 13) mẫu giáo trực thuộc Trường trung cấp nữ Sakurai đã ra đời Đây là trường mẫu giáo đầu tiên theo kiểu Thiên chúa giáo ở Nhật Bản Đến khoảng năm Minh Trị thứ 30 thì các mẫu giáo theo kiểu Thiên chúa giáo mọc lên nhiều ở vùng Kansai Người chỉ đạo về phương pháp ở các trường mẫu giáo này là Howe, Annie L – một người Mỹ, sang Nhật vào năm 1887 với tư cách là giáo viên Mục tiêu bà theo đuổi trong giáo dục mầm non nhằm giáo dục cho trẻ em nhận thức được tình yêu

và sức mạnh của các vị thần trong tự nhiên cũng như dạy dỗ cho chúng biết cách đảm bảo cuộc sống tự lập Cốt lõi trong phương châm giáo dục của bà dựa trên chủ nghĩa Thiên chúa giáo và tư tưởng giáo dục của Freidrich Wilhelm Froebel

16 Mẫu giáo theo kiểu Phật giáo là mẫu giáo docác nhà chùa đứng ra thành lập và vận hành Thời kỳ Tokugawa (1600-1868) đã tồn tại 5 loại hình trường học: trường do Mạc phủ quản lý (điển hình là shoheiko), trường Han (hangakko), trường Hương (kyogakko), trường Tư thục (shijuku) và trường chùa

chăm sóc trẻ em và nhà trẻ ở địa phương, các trường mẫu giáo lúc đó tập trung nhiều ở thành phố lớn bởi hầu như trẻ em ở các gia đình có điều kiện

sẽ theo học ở các trường mẫu giáo Lý do là, nếu như học phí ở nhà trẻ có

sự khác nhau tùy thuộc vào mức thu nhập cao, thấp của phụ huynh thì mẫu giáo áp dụng một mức học phí cho mọi đối tượng

Ngay từ thời điểm đó đã có một số chính sách luật pháp liên quan đến

mẫu giáo như “Quy định về giáo dục và trang thiết bị mẫu giáo”17 ban

hành năm 1899 và “Lệnhnhà trẻ”18

ban hành năm 1922 Vào thời điểm đó, mẫu giáo hầu hết có chức năng như nơi trông giữ trẻ Đến thời Taisho, giáo dục trẻ em theochủ nghĩa tự do bắt đầu được thực hiện, nhưng đến thời Showa thì một phần mẫu giáo đã buộc đóng cửa Cơ sở nền tảng của các

mẫu giáo hiện nay là “Luật giáo dục trường học” ra đời từ năm 1947, mẫu

giáo được coi là một cơ quan giáo dục trường học[17, tr.55]

Hình ảnh lớp học thời Minh Trị 19

(Terakoya) Bốn loại hình trên là dành cho tầng lớp võ sĩ và quý tộc, còn Terakoya dành cho tầng lớp bình dân Thực ra, Terakoya (trường chùa) vốn do các nhà sư mở để giảng dạy cho những người tu hành, nhưng sau đó con em của các võ sĩ trong vùng cũng đến học Khi nhà nước mở trường dành riêng cho tầng lớp võ sĩ thì Terakoya đã trở thành trường học dành cho con cái các gia đình thường dân Khởi đầu , trường chùa là nhà trẻ theo mùa, tức là nơi trông giữ trẻ em trong mùa vụ nông nghiệp, nhưng sau đó trở thành nhà trẻ trông giữ cả năm nên, đã được nhà nước cấp phép hoạt động như một nhà trẻ thuộc Hiệp hội phúc lợi Đặc trưng của nhà trẻ Phật giáo là dựa trên những luân lý, đạo đức và phép tắc lễ nghĩa của Phật giáo.

17 「幼稚園保育及設備規程」

18 「幼稚園令」

19 Nguồn: Thư viện giáo dục ở Trung tâm nghiên cứu chính sách giáo dục quốc gia (国立教育政策研究 所教育図書館)

Như vậy, trong giai đoạn đầu khi mới thành lập, Yochien hầu hết

nhằm phục vụ con em của những gia đình khá giả trong xã hội Tuy

nhiên, để đáp ứng được nhu cầu của các gia đình bình dân trong xã hội,

Hoikuen đầu tiên đã ra đời Đó là cơ sở trông giữ trẻ được lập nên bởi vợ

chồng ông bà Akazawa Atsutomi20 Cơ sở này trực thuộc trường

Shizuosamu ở Niigata Đây là trường do gia đình Akazawa lập nên và là

trường giáo dục sơ cấp cho trẻ em nghèo, nhưng phần lớn các trẻ em này

đều phải thay bố mẹ trông em nhỏ và có lúc phải dắt theo em đến trường

học Nhìn thấy tình cảnh đó, vợ chồng Akazawa đã quyết định mở nơi

trông giữ trẻ Đến năm 1947, “Luật phúc lợi nhi đồng”21

được ban hành, các cơ sở trông giữ trẻ này phát triển thành các nhà trẻ (Hoikuen) như

hiện nay [25, tr 119-120]

1.2 Tình hình chung của giáo dục mầm non Nhật Bản hiện nay

1.2.1 Chính sách của nhà nước đối với trẻ em và giáo dục mầm non

ở Nhật Bản

Nhật Bản không những được cho là “cường quốc kinh tế” mà còn

được cho là “cường quốc phúc lợi” Nakayama Yatsuhiro đã chứng minh

rằng, Nhật Bản là “một siêu cường phúc lợi sánh ngang với bất kỳ nước

phương Tây nào” [5, tr 231], hay Ezva Vogel cho rằng, tổ chức kinh tế

xã hội bao hàm cả phúc lợi xã hội của Nhật Bản là “bài học cho nước

Mỹ”[2, tr 352] Từ những năm 1970, khi Nhật Bản đã có mặt trong số

các nước hàng đầu của thế giới về kinh tế thì ý tưởng xây dựng một “xã

hội phúc lợi kiểu Nhật Bản” không chỉ là nguyện vọng chính đáng của

nhân dân, mà còn là đòi hỏi khách quan của sự phát triển xã hội

Nhất là khi hiện nay, tỷ lệ trẻ em giảm đang là một vấn đề nghiêm

20 Akazawa Atsutomi (1864－1937) xuất thân trong gia đình có nhiều đời mở lớp học tư nhân ở Niigata.Khi trở thành giáo viên một trường tiểu học quốc lập, ông vẫn tiếp tục giúp đỡ gia đình trong việc quản lý lớp học tư nhân.Đến năm 1890, lớp học tư của gia đình ông phát triển thành trường học, ông đã nghỉ dạy ở trường tiểu học quốc lập

21 児童福祉法

trọng của các nước phát triển, trong đó có Nhật Bản thì vấn đề phúc lợi

xã hội đối với trẻ em càng được coi trọng Trên cơ sở xác định trẻ em là nguồn lực cho tương lai và là lớp người quyết định đến sự phát triển sau này của đất nước, chính phủ Nhật Bản hết sức ưu tiên việc chăm sóc trẻ em.Sự ưu tiên của chính phủ Nhật Bản đối với trẻ em được cụ thể hóa

bằng “Luật Phúc lợi trẻ em”22 ban hành năm 1947, “Hiến chương về trẻ

em”23 năm 1951, “Quy định ưu tiên vay vốn cho bà mẹ và trẻ em” năm

1952 Thông qua đó, Nhật Bản đã thu được nhiều kết quả tốt, và những biện pháp, đối sách mà họđưa ra đang trở thành bài học quý giá cho nhiều nước trên thế giới trong đó có Anh, Mỹ

Chính phủ Nhật Bản đã đề ra rất nhiều chính sách phúc lợi và chế độ đãi ngộ cao đối với trẻ em Hơn nữa, đối với những phụ nữ có con nhỏ, chính phủ đã xây dựng chế độ nghỉ sinh, chế độ trợ cấp trẻ em, chế độ trợ

cấp nghỉ sinh chăm con và đề ra các khoản trợ cấp sinh nở khác…

Chính phủ rất quan tâm và tạo điều kiện cho phụ nữ sau sinh như về thời gian cho phép nghỉ thai sản ở Nhật, phụ nữ được nghỉ thai sản 1 năm (đến trước khi trẻ được 1 tuổi) Do đó, có nhiều thời gian hơn để chăm sóc con so với phụ nữ Việt Nam Hiện nay, phụ nữ Việt Nam chỉ được nghỉ 6 tháng

Đặc biệt, Nhật Bản còn có chế độ nghỉ chăm con cho các ông bố

Theo “Luật nghỉ chăm sóc con nhỏ” được ban hành bởi Bộ Lao động

Phúc lợi và xã hội Nhật Bản và chính thức thi hành từ tháng 6 năm 2010 thì các ông bố được nghỉ khi vợ sinh và nghỉ chăm con Cụ thể, khi người

vợ nhập viện và ra viện để sinh nở, các ông bố có thể nghỉ 3 ngày trong khoảng thời gian kể từ ngày vợ nhập viện cho đến 2 tuần sau khi người

vợ sinh Trường hợp con chưa đến 18 tháng, nếu người vợ không thể chăm con được hoặc không đưa đón con đi nhà trẻ được thì các ông bố có

22 児童福祉法

23 児童憲法

thể nghỉ với thời gian là hai lần một ngày, mỗi lần 45 phút

Ngoài ra, trong thời gian ngay trước và sau khi người vợ sinh nở, nếu

có con nhỏ dưới tuổi đi học tiểu học thì các ông bố được nghỉ 5 ngày trong khoảng thời gian từ 8 tuần trước ngày dự sinh đến 8 tuần sau ngày sinh nở của vợ Trường hợp đa thai thì các ông bố được nghỉ 5 ngày trong khoảng thời gian từ 14 tuần trước ngày sinh nở đến 10 tuần sau ngày sinh

nở của vợ

Hơn nữa, các ông bố còn được nghỉ chăm con đối với trường hợp con nhỏ dưới 3 tuổi và với điều kiện là ông bố này đã từng nghỉ chăm con lần đầu vào thời gian 8 tuần sau khi sinh nở của vợ thì sẽ được nghỉ chăm con một lần nữa mà không cần lý do đặc biệt

Trước đây, sau khi sinh con phụ nữ Nhật Bản thường không tiếp tục công việc của mình do phải chăm sóc con hoặc do sau thời gian dài nghỉ sinh, họ không theo kịp công việc của công ty Tuy nhiên, hiện nay vai trò của các công ty đã nâng cao lên nhiều Các công ty có biện pháp giúp

đỡ những người đang làm việc có con nhỏ bằng cách tạo ra môi trường thuận lợi cho nữ nhân viên Nhân viên nữ có thể sinh và nuôi con trong khi vẫn đảm bảo công việc Họ đã đưa ra các chế độ nghỉ chăm sóc con, giảm giờ làm, phối hợp với các cơ sở chăm sóc trẻ và có chế độ thời gian thích hợp với lao động nữ Nhờ vậy, so với trước đây, hiện nay phụ nữ Nhật Bản sau khi sinh con đã có một môi trường thuận lợi hơn để tiếp tục công việc của mình

Bên cạnh thời gian nghỉ thai sản dài thì phụ nữ Nhật nhận được nhiều khoản trợ cấp từ chính phủ Hệ thống trợ cấp trẻ em bắt đầu từ năm

1972 thông qua hệ thống an sinh xã hội giúp các gia đình có con nhỏ giảm gánh nặng tài chính và ổn định cuộc sống cũng như đầu tư cho sự phát triển toàn diện của trẻ em – những người gánh vác tương lai đất nước

là thu nhập của phụ huynh phải dưới 960 vạn Yên một năm (tương đương 1,7 tỷ đồng)25 Do đó, đối với gia đình có thu nhập cao trên mức giới hạn

sẽ được nhận trợ cấp với mỗi trẻ dưới 15 tuổi là 5000 yên

Có nghĩa là, tuy mức trợ cấp khác nhau, song tất cả các đối tượng đều được hưởng trợ cấp của chính phủ Kể cả đối với các gia đình có thu nhập cao cũng đều được hưởng trợ cấp này Điều đó thể hiện sự quan tâm

của chính phủ đối với tất cả các trẻ em

Ngoài ra, mỗi chính quyền địa phương lại có chính sách riêng biệt đối với phụ nữ và trẻ em Ví dụ như ở thành phố Kariya - Nagoya, chính quyền địa phương sẽ chi trả tiền thăm khám sức khỏe thai sản cho người dân trong khu vực Trong khi đó, thông thường một phụ nữ mang thai sẽ phải chi trả khoảng 5-6 vạn yên (khoảng 10-12 triệu đồng Việt Nam) cho những lần thăm khám thai sản trước khi sinh tại các bệnh viện do bảo hiểm không chi trả khoản này

Đối với những người tham gia bảo hiểm trong thời gian nghỉ sinh để chăm con dưới 1 tuổi (một số trường hợp dưới 14 tháng, hoặc một số trường hợp dưới 18 tháng) và trong thời gian 2 năm trước ngày bắt đầu nghỉ sinh, có trên 12 tháng mà số ngày trả lương cơ bản trong tháng từ 11 ngày trở lên sẽ được hưởng chế độ trợ cấp nghỉ sinh chăm con.Số tiền chi trả cho mỗi tháng sẽ bằng tiền lương ngày kể từ khi nghỉ sinh nhân với số ngày chi trả và nhân với 67% (tuy nhiên sau 6 tháng kể từ khi nghỉ sinh

24 子ども手当額

25 Tỷ giá hiện tại (12.2014): 1 yên = 182 vnđ

sẽ là 50%)26

Điều đặc biệt là, nam giới cũng có thể nghỉ chăm con kể từ ngày vợ

sinh Do đó, họ cũng thuộc đối tượng được chi trả trợ cấp Điều đó cho

thấy chính phủ Nhật hết sức tạo điều kiện cho các gia đình trong việc

giáo dục, nuôi dưỡng trẻ em và rất khuyến khích nam giới tham gia giúp

đỡ vào việc chăm sóc con cái

Đối với người tham gia bảo hiểm đã sinh nở thì sẽ được chi trả “tiền

trợ cấp sinh nở chăm sóc một lần”27, trong trường hợp người mẹ không

thể chăm sóc được con thì người chăm sóc trẻ thay mẹ sẽ được chi trả

“tiền trợ cấp sinh nở một lần cho gia đình”, giống như tiền hỗ trợ “bỉm

sữa” ở Việt Nam mà các phụ nữ sau sinh nhận được

Với 1 trẻ, số tiền chi trả là 42 vạn yên (trường hợp sinh ở cơ sở y tế

không tham gia chế độ hỗ trợ y tế sản khoa28

hoặc sinh con dưới 22 tuần mang thaithì số tiền chi trả là 39 vạn yên) Trường hợp sinh đa thai thì sẽ

được chi trả theo số trẻ được sinh ra

Ngoài ra, người tham gia bảo hiểm nghỉ việc để sinh nở, trong

trường hợp không nhận được lương trong thời gian đó thì kể thì ngày xác

định có thai đến ngày thứ 56 sau khi sinh sẽ được chi trả khoản “tiền trợ

cấp sinh nở”29 Trường hợp sinh muộn hơn so với ngày dự kiến sinh thì

cũng được hưởng trợ cấp sinh nở cho khoảng thời gian muộn hơn đó

Số tiền chi trả bằng 2/3 tiền lương cơ bản theo ngày của người tham

gia bảo hiểm Lương cơ bản theo ngày sẽ bằng 1/30 của tiền lương cơ bản

theo tháng Trường hợp có nhận được lương khi nghỉ việc, nhưng thấp

hơn tiền trợ cấp sinh nở thì sẽ được chi trả cho cả khoản chênh lệch

Không chỉ quan tâm hỗ trợ kinh tế cho các gia đình, chính phủ Nhật

29 出産手当金

Bản còn quan tâm sâu sắc tới các chính sách giáo dục trẻ em trên cơ sở coi trẻ em là nền tảng của đất nước, là thế hệ gánh vác tương lai của đất nước Nhật Bản đã hết sức chú trọng đến việc giáo dục trẻ, trước hết là tạo điều kiện tốt nhất, phù hợp các tiêu chuẩn về cơ sở vật chất, để đáp ứng được yêu cầu giáo dục mà chính phủ đưa ra

Bộ Giáo dục Khoa học Nhật Bản là cơ quan quản lý Yochien và Bộ Phúc lợi lao động Nhật Bản là cơ quan quản lý Hoikuen Mỗi Bộ đều có quy định rõ ràng về tiêu chuẩn khi xây dựng Yochien hoặc Hoikuen và các trường phải đảm bảo theo đúng tiêu chuẩn này mới nhận được giấy phép thành lập

Với Yochien, cần phải đảm bảo có các nhân viên cần thiết như: Hiệu trưởng, giáo viên, y tá, nha sỹ, dược sỹ và nhân viên có thể có hoặc không có hiệu phó Ngoài ra các bộ còn khuyến cáo nên có các nhân viên như nhân viên dinh dưỡng, nhân viên văn phòng… Trong khi đó, với Hoikuen, những nhân viên cần thiết là giáo viên, nhân viên y tế và nhân viên không thường trực như nhân viên nấu ăn…

Nếu như nhà trẻ ở Việt Nam hay các nước đang phát triển, người ta quan niệm rằng, số lượng trẻ trên một giáo viên càng ít sẽ càng tốt thì Nhật Bản lại quan niệm ngược lại, số lượng trẻ trên một giáo viên càng nhiều càng tốt Điều này ảnh hưởng bởi tính cách đặc trưng của người Nhật và tạo thành nét riêng của giáo dục mầm non Nhật Bản Người viết sẽ trình bày rõ hơn ở Chương 2, nhưng trên thực tế tiêu chuẩn về số lượng giáo viên ở Yochien tại Nhật Bản là 1 người trên 35 trẻ, trong khi đó ở Hoikuen là 0 tuổi:1 giáo viên trên 3 trẻ; trẻ 1,2tuổi: 1 giáo viên trên 6 trẻ; 3 tuổi: 1 giáo viên trên 20 trẻ; 4,5 tuổi:1 giáo viên trên 30 trẻ30

Về cơ sở vật chất, Yochien cần phải đảm bảo có các thiết bị như: phòng học – phòng chơi, phòng giáo viên – phòng y tế, nhà vệ sinh, thiết bị đựng nước uống, thiết bị rửa tay – rửa chân, nơi vận động (đặt trong khuôn viên

30 Cụ thể: Tham khảo bảng 2 Phụ lục

trường hoặc gần đó)31 Đối vớiHoikuen, các thiết bị cần thiết là: phòng học – phòng chơi đối với bé trên 2 tuổi, phòng nhũ nhi hoặc phòng chơi cho bé dưới 2 tuổi, phòng y tế, phòng vệ sinh, nhà bếp, sân chơi ngoài trời (có thể gần đó hoặc mượn khuôn viên của các đền thờ)32 Không những thế, Yochien và Hoikuen còn phải đảm bảo các tiêu chuẩn cụ thể về diện tích Ngoài ra, Nhật Bản cũng có tiêu chuẩn khắt khe đối với giáo viên Các giáo viên phải đảm bảo tốt nghiệp các trường đào tạo chuyên môn và lấy được chứng chỉ giáo viên mầm non thì mới được tuyển dụng Điều này đã tránh được tình trạng giáo viên không có trình độ, chưa được rèn luyện kỹ năng sư phạm và thái độ yêu trẻ Cụ thể, giáo viên ở Hoikuen phải tốt nghiệp từ các trường có ngành học đào tạo giáo viên mầm non như các trường nghề, trường cao đẳng, ngành sư phạm trong các trường đại học và phải đỗ “Kỳ thi giáo viên mầm non” và lấy chứng chỉ quốc gia về giáo viên mầm non Còn giáo viên ở Yochien thì phải tốt nghiệp các trường sư phạm như trường đại học có ngành đào tạo giáo viên Yochien, cao đẳng, trường nghề và sau khi nhận bằng phải thi các kỳ thi tuyển xin việc

Bên cạnh đó, nhà nước có một số chính sách nhằm hỗ trợ việc thành lập, vận hành của các nhà trẻ, mẫu giáo cũng như hỗ trợ đối với các trẻ đi

học tại các cơ sở này Theo “Luật phúc lợi xã hội” và “Luật hoạt động

phúc lợi xã hộ”i33

thì hỗ trợ cải thiện thiết bị đối với cơ sở xây lại là 30 năm 1 lần Đối với những trường hợp sửa chữa quy mô lớn, quy mô trung bình, quy mô nhỏ là 10 năm 1 lần Và tiền hỗ trợ sẽ thay đổi theo từng năm Mặc dù không xác định mức chung, nhưng trên thực tế khi xây dựng mới nhà trẻ hay mẫu giáo thì số tiền tự chi trả là 1/3 và sẽ được trợ cấp 2/3 trên tổng số tiền xây dựng, còn khi sửa sang lại thì sẽ nhận được một nửa số tiền trợ cấp

31 Theo Khoản 2 Điều 8 Tiêu chuẩn xây dựng Yochien

32Theo Điều 11 của Nguyên tắc thi hành Luật Giáo dục trường học ban hành năm 1947, sửa đổi năm

2014

33 社会福祉法・社会福祉事業法

Việc hỗ trợ vận hành cơ sở thì được áp dụng trong trường mẫu giáo, nhà trẻ không chi trả được các chi phí như tiền điện, tiền nước…Tuy nhiên,

số tiền hỗ trợ là khác nhau theo quy định của từng địa phương

Ngoài ra, có khoản tiền hỗ trợ cho trẻ học tại các cơ sở như nhà trẻ, mẫu giáo Cụ thể như đối với mẫu giáo - những trẻ từ 3 tuổi trở lên sẽ được nhận một khoản trợ cấp gọi là phí khuyến khích đi học Ví dụ, nếu học phí

1 năm là 40 vạn yên thì tùy hoàn cảnh gia đình mà có thể nhận được hỗ trợ

từ 2 vạn yên đến 20 vạn yên

Và đối với những trẻ từ 0 tuổi đến trước khi vào tiểu học thì nhà nước

có thể hỗ trợ một khoản nhất định trong suốt 6 năm học đó tùy vào hoàn cảnh gia đình Ví dụ trường hợp trẻ 0 tuổi thì các khoản học phí trong 1 tháng là 12 vạn yên Nếu phụ huynh không đủ khả năng chi trả thì sẽ được địa phương hỗ trợ toàn bộ Còn nếu phụ huynh trả được một phần thì phần còn lại do địa phương chi trả

Cũng có khu vực, địa phương áp dụng đối với gia đình nhiều con thì từ trẻ thứ 2 sẽ chỉ phải trả 1 nửa học phí, từ trẻ thứ 3 sẽ được miễn phí hoặc có địa phương sẽ hỗ trợ toàn bộ học phí cho trẻ nhằm để nuôi dưỡng thế hệ tương lai

1.2.2 Tình hình hoạt động của các Hoikuen và Yochien ở Nhật

Bản hiện nay

Theo số liệu điều tra tính đến tháng 5 năm 2012 của Bộ Khoa học Giáo dục34 và Bộ Lao động Phúc lợi Xã hội Nhật Bản35, tổng số trẻ em dưới độ tuổi đi học ở Nhật Bản là 6.364.000 trẻ Trong đó, trẻ dưới 3 tuổi là 3.158.000 trẻ với 1.068.950 trẻ 0 tuổi và 2.090.000 trẻ 1 đến 2 tuổi Số trẻ trên 3 tuổi là 3.206.000 trẻ

34

Nguồn: http://www.mext.go.jp/a_menu/shotou/youchien/08081203.htm

35 Nguồn: http://www.mhlw.go.jp/shingi/2008/09/dl/s0930-5g_0005.pdf

Bảng 1.1: Số lượng Yochien phân theo loại hình trên cả nước năm 2011-2012

286.323 1.303.803

1.604.225 5.930

283.387 1.314.968

Nguồn: theo Thống kê về trường học của Bộ Khoa học Giáo dục Nhật Bản tính đến 1/5/201236

Theo như bảng trên, tính đến tháng 5 năm 2012, trên cả nước Nhật có 13.171 Yochien, trong đó 49 trường quốc lập, 4.925 trường công lập và 8.197 trường tư lập, giảm 128 trường so với năm 2012 Lý do chủ yếu là do giờ nhận trẻ của Yochien không đáp ứng được nhu cầu của nhiều phụ huynh phải đi làm cả ngày nên ngày càng ít trẻ được cha mẹ cho học tại Yochien

Trong khi đó theo như bảng dưới đây, có 23.711 Hoikuen trên cả nước, tăng 326 trường so với năm trước với tổng số trẻ là 2.240.178 trẻ do thời gian dạy kéo dài, phù hợp với hoàn cảnh của nhiều gia đình có cả hai bố

mẹ đi làm Tuy nhiên, số trường Hoikuen vẫn chưa đáp ứng được so với nhu cầu thể hiện ở số trẻ đang đợi để được vào Hoikuen là 24.825 trẻ

36 Nguồn:

http://www.mext.go.jp/component/a_menu/education/detail/ icsFiles/afieldfile/2013/03/29/1306683_06 pdf

Bảng 1.2: Số lượng Hoikuen trên cả nước năm 2011, 2012

Tổng số Hoikuen (trường) 23.385 23.711

Tổng số trẻ theo học (người) 2.122.951 2.240.178

Số trẻ đợi vào Hoikuen (người) 25.556 24.825

Nguồn: Theo Tổng kết tình hình Hoikuen của Bộ Lao động Phúc lợi Xã hội Nhật Bản tính đến tháng 4 năm 201237

Các trường Hoikuen hay Hoiku-sitsu tư lập rất linh hoạt trong hoạt động thu hút phụ huynh gửi con em vào đó Mỗi trường đều cố gắng tạo ra sự khác biệt để tạo cho mình một lợi thế cạnh tranh nào đó Chẳng hạn, có trường thì nhận giữ trẻ đến tối khuya, có trường thì chọn địa điểm thuận tiện như ở gần ga để phụ huynh dễ đưa đón Có trường thì nhận giữ bé cả vào thứ 7 mà không lấy thêm tiền…

Thời gian học thông thường ở các trường Hoikuen/Hoiku-sitsu là khoảng từ 7h sáng đến 7h tối tùy theo từng trường Nếu gửi con ngoài giờ này, thông thường là kéo dài thời gian gửi buổi tối vì nhiều người đi làm về muộn, thì sẽ phải trả thêm tiền tùy theo quy định của trường

Nếu gửi con ở các trường Hoiku-sitsu thì có thể lựa chọn gửi 2 buổi/tuần, hay 3 buổi/tuần, hay cả 5 buổi/tuần Còn trẻ học ở trường Hoikuen công lập thường là học trọn tuần vì ở đây chỉ ưu tiên cho những trẻ có cả cha và mẹ đều đi làm, không có điều kiện chăm sóc trẻ (và rất nhiều điều kiện chi tiết khác nữa tùy theo từng nơi) Trong khi đó, trường tư lập không yêu cầu điều kiện, chỉ cần đóng đủ tiền là có thể vào học

Tuy nhiên, tiền học phí ở các trường tư đắt hơn rất nhiều so với trường công lập Ở trường công lập, học phí thay đổi tùy vào thu nhập của cha mẹ, thường vào khoảng 30,000-40,000 yên (tương đương 5,8 triệu đến 7,6 triệu đồng) một tháng

37 Nguồn: http://www.mhlw.go.jp/stf/houdou/2r9852000001q77g.html

Ngoài ra, sự khác nhau về thời gian trông giữ trẻ giữa hoikuien và youchien cũng gây nhiều bất tiện cho phụ huynh.Vì Hoikuen nhận giữ tất cả các bé từ 6 tuổi trở xuống, kể cả các trẻ nhỏ mới một vài tháng tuổi Trong khi đó, Yochien chỉ nhận các bé từ 3-6 tuổi vào học và thông thường Yochien chỉ hoạt động từ 9h-14h hoặc 10h-15h (tùy theo trường) Vì vậy, rất nhiều trường hợp trẻ tan học ở trường Yochien xong lại đến trường Hoikuen

vì đến tối cha mẹ mới đến đón về được Đây chính là một nhược điểm của trường Yochien, gây bất tiện và tốn kém cho nhiều gia đình

Do đó, hiện nay có ý kiến cho rằng, nên sáp nhập Hoikuen và Yochien , gọi chung là Sogoen (総合園- Tổng hợp viên) để giải quyết tình trạng thiếu Hoikuen mà Yochien thì chưa được tận dụng hết công suất Tuy nhiên, do cơ quan phụ trách của hai loại trường này là khác nhau, nên để có thể sáp nhập thì có lẽ sẽ mất một thời gian dài nữa

Tiểu kết

Như vậy, có thể thấy mô hình nhà trẻ, mẫu giáo ở Nhật Bản ra đời từ rất sớm, nhằm phục vụ các tầng lớp khác nhau trong xã hội Tuy nhiên, ngày nay cùng với sự phát triển kinh tế, xã hội, cả hai loại hình mẫu giáo đều hướng đến một mục đích là phục vụ việc chăm sóc, nuôi dưỡng trẻ em Do số lượng trẻ em Nhật Bản ngày càng giảm và nhiều phụ nữ muốn tiếp tục công việc sau khi sinh, nên số trường Yochien giảm do thời gian trông giữ ít, trong khi nhu cầu về Hoikuen vẫn tăng lên do đáp ứng được yêu cầu về thời gian và cách thức giáo dục

Nhìn về hình thức bên ngoài có thể thấy, hệ thống giáo dục mầm non Nhật Bản được trang bị đầy đủ về cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên nhằm tạo điều kiện tốt nhất để trẻ em có thể tham gia vào hệ thống giáo dục tiền tiểu Điều này có được là do chính phủ Nhật Bản luôn quan tâm đến giáo dục mầm non, coi trọng giáo dục mầm non với tư cách là giai đoạn khởi đầu của nền giáo dục

Nếu không có cơ sở về điều kiện vật chất cũng như các chính sách phù hợp của cơ quan đầu ngành thì nền giáo dục cũng khó được coi là hoàn thiện, song ngược lại, nếu chỉ tập trung vào phần bên ngoài tức là về cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên có trình độ cao thì nền giáo dục đó cũng không đạt được đích đến là dạy dỗ, đào tạo được những người có ý thức xã hội cao như phần đông người Nhật hiện nay Do đó, ở Chương tiếp theo người viết sẽ đi sâu phân tích phương pháp giáo dục để chứng minh rằng, nền giáo dục mầm non Nhật Bản không chỉ về đảm bảo về cơ sở vật chất mà còn có triết lý giáo dục sâu sắc, khoa học.Triết lý giáo dục đó mới chính là yếu tố quan trọng, quyết định thành công của nền giáo dục trên đất nước này

Chương 2 MỘT SỐ ĐẶC TRƯNG CỦA GIÁO DỤCMẦM NON

CỦA NHẬT BẢN 2.1 Coi trọng hoạt động tập thể

Ở Nhật Bản, mỗi thành viên trong xã hội đều hướng tới tuân thủ những chuẩn mực xã hội Nhật Bản được biết đến là xã hội theo chủ nghĩa tập thể

mà trong đó các nhu cầu và đòi hỏi tập thể được đặt lên trên những nhu cầu

cá nhân Hầu hết người Nhật đều định hướng theo chuẩn mực này Một trích dẫn đáng nhớ của Nhật rằng: “Cái móng tay nào nhô ra rồi cũng bị ấn xuống” đã chỉ ra chủ nghĩa cá nhân phải hứng chịu một cái nhìn tiêu cực như thế nào trong xã hội Nhật Bản Đặt trong sự so sánh với xã hội Mỹ thì

có thể thấy, xã hội Nhật Bản có rất nhiều sự khác biệt Xã hội Mỹ công nhận chủ nghĩa cá nhân hay tính độc nhất, trong khi đó xã hội Nhật Bản không khuyến khích chủ nghĩa cá nhân mà luôn đặt chủ nghĩa tập thể lên hàng đầu

Và tinh thần tập thể đó của người Nhật được dạy dỗ ngay từ thời thơ

ấu, từ cấp học mẫu giáo Ngay từ khi học ở nhà trẻ, mẫu giáo trẻ em Nhật Bản đã được giáo dục về tinh thần tập thể Hơn nữa, nếu nói về điểm khác giữa đặc trưng trong hoạt động giáo dục trong nhà trẻ, mẫu giáo ở Nhật Bản với việc dạy dỗ của cha mẹ ở gia đình thì đó chính là giáo dục tính tập thể

Chủ nghĩa tập thể ở nhà trẻ, mẫu giáo Nhật Bản thể hiện trước hết ở tỷ

lệ học sinh trên một giáo viên Phương châm của ngành giáo dục mầm non Nhật Bản là tỷ lệ số lượng học sinh trên một giáo viên phải cao Đây là cần thiết để thúc đẩy sự phát triển của chủ nghĩa tập thể Nếu như ở một số nước, một lớp học có quy mô nhỏ từ 15 – 20 trẻ và có từ 1 tới 2 giáo viên trong một lớp thì ở Nhật lại khác, số lượng trẻ trên một giáo viên lớn, trung bình khoảng 30 trẻ trên một giáo viên Tỷ lệ này cũng được quy định cụ thể bởi Bộ Giáo dục Khoa học và Bộ Lao động phúc lợi Nhật Bản tương ứng

với từng độ tuổi của trẻ Cụ thể, tiêu chuẩn về số lượng giáo viên ở Yochien tại Nhật Bản là 1 người trên 35 trẻ, trong khi đó ở Hoikuen với trẻ 0 tuổi:1 giáo viên trên 3 trẻ; trẻ 1,2tuổi: 1 giáo viên trên 6 trẻ; 3 tuổi: 1 giáo viên trên

20 trẻ; 4,5 tuổi:1 giáo viên trên 30 trẻ38

Những trẻ em Nhật Bản hiện nay được nuôi dưỡng trong gia đình hạt nhân và thường không có cơ hội để học những điều để trở thành một thành viên của tập thể Do đó, công việc của các giáo viên mầm non là cho trẻ trải nghiệm và được hành động phù hợp trong một lớp lớn để chuẩn bị những điều được cho là cần thiết khi vào tiểu học Nhiệm vụ của giáo dục mầm non là tạo ra những đứa trẻ như người trưởng thành và trẻ không thể trở thành con người hoàn thiện nếu chỉ có sự tồn tại của cá nhân mà cần thiết phải trở thành một thành viên của một tập thể Việc trẻ học được cách sống với tư cách là một thành viên trong xã hội như thế nào mới là quan trọng

Có nghĩa là, ngay từ cấp học mầm non, tinh thần tập thể của người Nhật đã thể hiện rõ Chủ nghĩa tập thể đó được chú trọng từ giáo dục mầm non tới giáo dục tiểu học, trung học, đại học và cho tới khi ra ngoài xã hội [11, tr 167-174]

Khi quan sát lớp học quy mô nhỏ, số lượng giáo viên trên học sinh nhiều ở các nước khác thì rất nhiều giáo viên Nhật cảm thấy ghen tỵ khi được vui chơi với trẻ em như vậy và cho rằng việc dạy dỗ trẻ ở lớp nhỏ thì

dễ dàng hơn Tuy nhiên, điều đó có lẽ tốt cho giáo viên, nhưng chưa chắc

đã tốt cho trẻ em Họ cho rằng, trẻ em cần được trải nghiệm trong một nhóm lớn để tiếp xúc và học tập với nhiều bạn bè trong một môi trường đa dạng

Mục đích của giáo dục mầm non ở Nhật đó là phải tạo ra một môi trường để trẻ con được sống với đúng bản chất của trẻ Bản chất của trẻ là hoang dã, hiếu động Thế giới của trường học và thế giới ở nhà khác nhau

38

Dựa theo“Luật xây dựng mẫu giáo” Nguồn:

http://law.e-gov.go.jp/htmldata/S31/S31F03501000032.html

do sự khác nhau về mức độ ồn ào Ở nhà thì không thể có sự ồn ào như ở nhà trẻ, mẫu giáo bởi sự ồn ào này là kết quả của quy mô lớp học lớn, tỷ lệ

học sinh nhiều trên một giáo viên Nhiều người Nhật cho rằng, sự ồn ào ở nhà trẻ, mẫu giáo là điều bình thường và cần thiết, đặc biệt là trong bối cảnh số trẻ em bị bệnh tự kỷ ngày càng gia tăng Các em đó cần phải được đưa ra ngoài để trải nghiệm thế giới xung quanh đúng với độ tuổi của minh[11, tr.24]

Trẻ em Nhật Bản hiện nay có vẻ đang mất dần những cơ hội để là trẻ con, có nghĩa là trẻ ít có cơ hội được chơi tự do với các bạn cùng trang lứa, được phát triển theo đúng độ tuổi và tiếp xúc với bên ngoài một cách tự nhiên Có một thực tế rằng, ở Nhật Bản hiện nay, trẻ em được mẹ quản lý rất nghiêm khắc Nhiều trẻ em không có anh chị em Họ sống trong những căn hộ nhỏ, hầu như chỉ là thế giới giữa một mẹ và một con Trẻ không có

cơ hội để chơi giao lưu với những đứa trẻ khác như một đứa trẻ Do đó, các trường mầm non Nhật Bản đều hết sức chú trọng đến việc tạo ra một môi trường phù hợp để trẻ phát triển

Giáo viên Nhật Bản luôn tạo điều kiện cho trẻ được tiếp xúc với nhau bằng nhiều hình thức, từ việc thân thiết, chơi vui vẻ đến cả việc xung đột, xích mích với nhau để có thể có những trải nghiệm đa dạng trong thế giới của mình.Việc một giáo viên phụ trách 30 học sinh hoặc nhiều hơn trong một lớp cũng là để trẻ được va chạm, tiếp xúc với các xích mích, xung đột với người khác và trưởng thành từ những điều đó

Vậy ở một lớp học quy mô lớn như vậy, liệu rằng việc giải quyết xung đột giữa các trẻ em với nhau có khó không? Với những lớp học quy mô nhỏ thì việc giải quyết các xung đột này khá đơn giản, song các giáo viên Nhật lại không cho rằng điều đó là tốt

Giáo viên ở Nhật nhận thấy có nhiều giá trị trong xung đột giữa các trẻ Xung đột có nghĩa là nhận thức được vị trí tồn tại của nhau và với một ý nghĩa nào đó thì xung đột, xích mích với nhau cũng có nghĩa là bình đẳng

Nếu những đứa trẻ không bị thương tích gì và chúng tự giải quyết được xích mích của mình thì giáo viên để cho chúng tự giải quyết và vờ như không biết Nhiều trường hợp, nếu không có giáo viên ở đó thì bọn trẻ có

xu hướng sẽ bảo vệ những trẻ yếu hơn Trường hợp bọn trẻ không tự giải quyết được thì giáo viên sẽ tới nghe lần lượt 2 bên giải thích và thuyết phục

cả hai bên chứ không bắt hay yêu cầu chúng dừng lại ngay Ngược lại, giáo viên Nhật Bản cho rằng, nếu giữa những đứa trẻ mà không có xích mích, xung đột thì có nghĩa là những người giáo viên đó hay phụ huynh của chúng có vấn đề[20, tr.20-22]

Việc xung đột giữa bọn trẻ không phải là vấn đề cá nhân mà là vấn đề của cả một tập thể và đây là một cơ hội quan trọng để trẻ học hỏi Sự vị tha, bao dung của giáo viên không phải ở chỗ đồng tình cho việc xung đột mà là tạo điều kiện cho trẻ được học hỏi thông qua xung đột với bạn khác Việc giáo viên không tham gia vào những cuộc xung đột của trẻ cũng là cách để dạy trẻ năng lực giải quyết vấn đề Người Nhật có câu thành ngữ “Xung đột vừa là thành công vừa là thất bại” (kenka ryouseibai) và họ tin vào điều đó Sau những cuộc xung đột, giáo viên sẽ cùng trẻ phân tích lại sự việc và trong quá trình tìm ra nguyên nhân cũng như giao tiếp qua lại giữa hai bên lúc xung đột cũng giúp trẻ nhận ra vấn đề và trưởng thành hơn

Trong “Cương lĩnh giáo dục mẫu giáo” và “Phương châm giáo dục

trường mầm non”39đều chỉ ra rằng, giáo dục phải phù hợp với đặc tính của từng trẻ và không chỉ là giáo dục để trẻ thích ứng nhanh với tập thể mà cũng cần thiết phải dạy trẻ kỹ năng tiếp xúc với mọi người xung quanh

Nền tảng để trẻ có được kỹ năng đó là “nhận ra bản thân trong một nhóm

bạn bè, tìm ra nhóm bạn có những điểm chung giống mình và gắn kết với nhóm bạn đó”[16, tr 73]

Môi trường mà các trường mầm non Nhật Bản tạo ra không chỉ là

“môi trường” về cơ sở vật chất, mà còn là môi trường tương tác giữa trẻ em

39 幼児教育要領

với trẻ em, và giữa trẻ em với các cô giáo Trẻ em được khuyến khích chơi cùng nhau Khi thấy trẻ chơi một mình thì các giáo viên sẽ ra hỏi chuyện và tìm cách giúp trẻ hòa nhập vào một nhóm nào đó

Giáo viên Nhật không phân biệt đối xử đối với những trẻ em hiếu động,

cá tính mà có xu hướng dựa vào áp lực của cả tập thể để cho những trẻ đó hòa đồng với tập thể Vị trí của tập thể luôn được coi trọng Những đứa trẻ gây rối vẫn được tha thứ, bởi chúng vẫn tham gia vào tập thể và hoạt động gây rối là với tập thể hoặc với cá nhân nào đó trong tập thể, nghĩa là chúng vẫn tham gia vào tập thể như một thành viên với cá tính của mình Còn những đứa trẻ cần phải quan tâm, chú ý và những đứa trẻ cá biệt chính là những đứa trẻ cô lập, không tham gia vào tập thể Vì vậy, đối với các giáo viên người Nhật, hoạt động gây rối và những đứa trẻ gây rối không phải là điều đáng lo ngại

Ngoài ra, tỷ lệ trẻ em trên một giáo viên ở Nhật cao cũng nhằm tách giáo viên ra khỏi sự tiếp xúc gần gũi với trẻ như một người mẹ Mối quan

hệ cá nhân giữa giáo viên và học sinh khó tạo dựng như ở nhà trẻ Nhật này

có thể không được các nước khác hưởng ứng, nhưng lại là phương châm được tất cả các nhà trẻ ở Nhật Bản tuân thủ và tạo thành đặc trưng riêng của giáo dục trẻ em ở đất nước này Nếu tỷ lệ trẻ em trên 1 giáo viên giảm xuống còn 20 trẻ hoặc ít hơn thì giáo viên có thể gần gũi với học sinh hơn

và quan tâm đến từng học sinh được hơn, song điều này sẽ làm mất đi đặc tính của nhóm mà người Nhật đánh giá cao Hơn nữa, mối quan hệ giáo viên với học sinh giống như quan hệ mẹ- con thì sẽ khó rèn luyện cho trẻ tính tự lập Do vậy, vai trò của nhà trẻ, mẫu giáo sẽ bị giảm đi

Trên thực tế, các giáo viên mầm non Nhật Bản trước khi đi làm ở các nhà trẻ đều được đào tạo để dạy trong một lớp học quy mô lớn Do đó, nếu giảm quy mô đi có thể nhiều giáo viên sẽ không đối ứng kịp Cũng có rất nhiều phụ huynh và giáo viên của Nhật tán thành với cách đối xử gần gũi,

ấm áp như mẹ con ở một số nước, song nếu làm như vậy thì trẻ em sẽ

không có cơ hội vui chơi một cách tự nhiên Nếu mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh quá được chú trọng thì trẻ sẽ ít có cơ hội được chơi với các bạn cùng trang lứa

Tinh thần tập thể ở nhà trẻ, mẫu giáo của Nhật Bản thể hiện ở các cuộc thi vận động, thể thao hay dã ngoại mà trường tổ chức Thông qua những hoạt động này, trẻ sẽ được dạy cách sống trong môi trường tập thể Các nhà trẻ Nhật Bản hết sức coi trọng vận động và hàng năm ở nhà trẻ có tổ chức ngày hội thể dục thể thao gọi là “undokai” (gần giống với Hội khỏe Phù Đổng ở Việt Nam) Bên cạnh các trò chơi cá nhân còn cócác trò chơi yêu

cầu tinh thần tập thể như đá bóng, nhảy dây, bao bố Các trò chơi yêu cầu

phân loại thành các nhóm như nhóm các bạn nam, các bạn nữ; nhóm theo chỗ ngồi, nhóm theo độ tuổi, nhóm tham gia diễn kịch, nhóm tham gia nhảy dây nhằm giúp cho trẻ nhận thức được đặc trưng của từng nhóm và học hỏi kỹ năng nhóm từ đây Nhờ vậy trẻ được rèn luyện ý thức quan tâm đến bạn bè xung quanh cũng như làm quen với việc chuẩn bị bước vào bậc tiểu học Kỹ năng làm việc nhóm này được áp dụng trong suốt những năm học sau này cũng như cuộc sống về sau Có thể nói, tập thể nhỏ ở môi trường giáo dục của Nhật có ý nghĩa xã hội to lớn, ảnh hưởng đến cuộc sống, ý thức của người Nhật cả khi trưởng thành

Thực tế, chế độ trường học Nhật Bản với quy mô lớp học lớn và tỷ lệ học sinh nhiều trên một giáo viên như hiện nay đã được phổ cập từ đầu thời

kỳ Minh Trị, tức là hơn 100 năm trước Chế độ này được tham khảo từ mô hình giáo dục của các nước phương Tây thời kỳ đó và thực tế thì trước đó, giáo dục Nhật Bản cũng coi trọng mô hình lớp học quy mô nhỏ Có nghĩa

là, hệ thống giáo dục của Nhật Bản hiện nay không phải do kế thừa từ những giá trị truyền thống ngày xưa mà người Nhật tin và coi trọng Trong thời đại mà quy mô gia đình thu hẹp lại, tiếp xúc với họ hàng, làng xóm cũng như mối quan hệ bạn bè dần mất đi thì lớp học quy mô lớn, tỷ lệ học sinh nhiều trên một giáo viên có vai trò quan trọng trong việc giữ gìn, duy

trì những giá trị truyền thống của người Nhật như chủ nghĩa tập thể, không

tư lợi và để đối mặt với chủ nghĩa cá nhân mang tính phương Tây mà nhiều người Nhật cho là nguy hiểm

Có thể nói, quy mô lớp học lớn của giáo dục mầm non Nhật Bản phản ánh giá trị mang tính văn hóa, xã hội của Nhật Bản Đó là tinh thần tập thể

và sự gắn kết giữa con người với nhau Có thể khẳng định rằng, vai trò lớn nhất của cuộc sống tập thể ở nhà trẻ, mẫu giáo ở Nhật Bản không phải là việc cung cấp tri thức, học vấn những mà là đảm bảo về sự phát triển mang tính xã hội của trẻ em

2.2 Tạo lập cho trẻ tính chủ động trong môi trường tập thể

Sự khác nhau giữa giáo dục mầm non ở Nhật so với các nước khác là ở chức năng, vai trò của giáo viên nói riêng và của cả nền giáo dục mầm non nói chung Giáo dục mầm non ở Nhật Bản là nền giáo dục lấy trẻ em làm trung tâm (child-centered approad), tức là giáo dục mà tính chủ động của giáo viên thấp, tính chủ động của trẻ em cao Nền giáo dục đó chủ trương tạo điều kiện tối đa để phát huy tính chủ động và tích cực của trẻ

Vai trò của giáo viên là quan tâm, theo dõi và hỗ trợ đối với các hoạt động của trẻ Giáo dục lấy trẻ em làm trung tâm không hướng đến mục đích dạy dỗ kiến thức, tri thức nhất định nào cho trẻ mà hướng đến sự phát triển mang tính tổng hợp của trẻ Đặc biệt, những hỗ trợ phát triển toàn diện về tính xã hội, về tình cảm và khả năng thể hiện bản thân…là trọng tâm Đó là môi trường giáo dục mang tính mở và kích thích phát huy sự sáng tạo của trẻ Giáo viên được yêu cầu phải có sự bao dung đối với hoạt động của trẻ, còn nội dung học tập thì được quyết định trên cơ sở tính chủ thể và tự phát của trẻ Nói cách khác, đặc trưng của giáo dục lấy trẻ em làm trung tâm là tạo ra những cơ hội để trẻ phát triển toàn diện cũng như thực hiện các hoạt động mang tính sáng tạo, tự giác và xây dựng mối quan hệ với mọi người [19, tr 22-25]

“Hoạt động mang tính chủ động” có nghĩa là trẻ em có quan tâm, hứng thú đến mọi người, đồ vật xung quanh và thực hiện hành động của mình trên mối quan tâm đó Và những hoạt động mang tính chủ động này đều

là những hoạt động thông qua vui chơi Vai trò của giáo viên là chuẩn bị môi trường đầy hấp dẫn làm cho trẻ cảm thấy hứng thú và muốn làm một việc gì đó

Tạo môi trường phù hợp với sở thích của trẻ cũng rất được coi trọng trong các nhà trẻ của Nhật Bản Do mối quan tâm và hứng thú của trẻ liên tục thay đổi và phát triển, nên các nhà trẻ ở Nhật Bản đã được yêu cầu phải liên tục tạo ra môi trường mới [19, tr.39-44]

Trong nền giáo dục mầm non của Nhật Bản thì sự chỉ đạo, dạy dỗ của giáo viên không phải là bằng lệnh của người trên với người dưới, mà là khích lệ để tăng cường tính tự giác của trẻ Hoạt động nhóm ở nhà trẻ cũng

là chơi tự do mà trẻ em là người chủ động Không có sự phân biệt giữa việc

cá nhân làm một mình với việc phải làm trong một nhóm với nhau Mà toàn bộ thời gian chơi sẽ là chơi trong nhóm và đó đều là khoảng thời gian rất vui vẻ

Hàng ngày, trẻ em tới nhà trẻ sẽ bắt đầu bằng việc chơi trò chơi mình yêu thích Tùy vào lứa tuổi và thời kỳ mà có trẻ thích chơi những đồ chơi mình yêu thích trong lớp hoặc ngoài trời và chơi tự do theo ý thích chứ không phải theo gợi ý của giáo viên Đây là thời gian “chơi tự do buổi sáng” hàng ngày Kể cả lúc cả lớp đã đến đông đủ thì các trẻ vẫn tiếp tục chơi tự

do, giáo viên sẽ quan sát trẻ chơi, chuẩn bị cho trẻ môi trường để chơi một cách chủ động và hỗ trợ trẻ khi cần thiết

Để thúc đẩy những hoạt động mang tính chủ động cho trẻ, các giáo viên Nhật Bản đã tạo mối quan hệ tin tưởng, chuẩn bị môi trường phù hợp với quan tâm của trẻ và có sự hỗ trợ phù hợp với sự phát triển của từng trẻ Giáo dục mầm non ở Nhật Bản cho rằng mối quan hệ tin tưởng với giáo viên là nền tảng cho sự phát triển của trẻ Trẻ sẽ yên tâm chơi khi biết

có giáo viên, người luôn bảo vệ mình ở đó Điều này sẽ làm cho trẻ có thêm động lực để trải nghiệm những điều mới Giáo viên Nhật Bản có sự quan tâm, gần gũi với trẻ em, song mối quan hệ đó không giống như mối quan hệ giữa mẹ và con Họ cho rằng, việc vui chơi với trẻ em, thân thiết, gần gũi với trẻ trong một lớp học không nên giống như phương pháp vui chơi của ông bà, bố mẹ với trẻ Theo họ, dạy dỗ không phải là việc trở thành ông bà, cha mẹ hay là bạn bè với trẻ em Thực ra, giáo viên Nhật cũng có lúc thân thiết, vui chơi với trẻ em như những người trong gia đình, nhưng họ đặc biệt chú trọng đến tập thể lớp học và quan tâm đến từng trẻ trên cơ sở chú trọng đến mối quan hệ của trẻ với tập thể [19, tr 58-59] Hiện nay, có rất nhiều phụ huynh và giáo viên mầm non cho rằng, giáo viên mầm non không phải là những người mẹ, trường học không phải là nhà thì mới là tốt

Ở Mỹ hay một số nước khác thì mối quan hệ cá nhân được coi trọng hơn mối quan hệ tập thể trong khi đó ở Nhật, mối quan hệ tập thể được coi trọng hơn mối quan hệ cá nhân Do đó, những giáo viên mầm non Nhật Bản tiếp cận với trẻ em không phải theo cách như một người mẹ đối với đứa con mặc dù các giáo viên vẫn dành những tình cảm yêu thương, chăm sóc trẻ như của một người mẹ nhưng vẫn có sự nghiêm khắc, có khoảng cách giữa giáo viên với học sinh để giáo dục, rèn luyện cho trẻ tính chủ động, sự tự giác

Ngoài ra, do sự phát triển của trẻ đa dạng, khác nhau tùy từng trẻ và trong mỗi giai đoạn phát triển trẻ sẽ hứng thú với trải nghiệm khác nhau

Do đó, giáo viên phải thường xuyên nắm bắt để hiểu trẻ và hỗ trợ phù hợp cho trẻ Cho trẻ trải nghiệm và dù có thất bại thì các giáo viên người Nhật cũng không trách mắng, mà luôn che chở, cổ vũ, tạo động lực cho trẻ cùng

cố gắng để tạo niềm tin với trẻ và điều đó sẽ giúp trẻ tự tin tham gia các hoạt động, trải nghiệm khác Trẻ em chỉ đến khi hiểu rằng mình đã làm sai

thì mới có thể nhận lỗi Do đó, giáo viên sẽ làm cho trẻ hiểu tại sao mình sai và thuyết phục cho trẻ hiểu

Giáo viên dạy dỗ trẻ là để điều chỉnh, giữ tính trật tự và duy trì quan hệ giữa các đứa trẻ Kể cả khi giáo viên mắng trẻ thì cũng cố gắng làm sao không gây tổn thương trẻ, để trẻ vẫn thấy mình là “đứa trẻ ngoan” và làm sao để trẻ giữ thể diện với các bạn trong lớp Có nghĩa là cá tính của từng trẻ được tôn trọng, song giáo viên – người lớn luôn phải tìm cách xem xét, quan tâm trên cơ sở mối quan hệ của cá nhân đó với tập thể Nếu tăng cường được những hoạt động mà áp lực của tập thể tạo hiệu ứng tốt thì bản thân đứa trẻ luôn có cảm giác mình là “đứa trẻ ngoan” và thấy rằng, giáo viên không phải là những người nghiêm ngắc mà là những người hiền lành, gần gũi với mình [20, tr.55-59]

Ví dụ, các giáo viên Nhật thường nói với những trẻ gây mất trật tự ở

lớp là: “Con đã làm phiền các bạn trong lớp nhiều rồi Vì con là đứa bé

ngoan nên chắc chắn con có thể nghiêm túc hơn được” hoặc nói là “Con thực sự là một đứa bé ngoan, nên con sẽ hiểu lời cô nói Con cũng đã lớn rồi mà, con sẽ làm được những việc đó” Đó chính là cách để tăng cường

mối quan hệ giữa giáo viên – học sinh và giữa các trẻ với nhau cũng như để duy trì tính trật tự của lớp học

Làm thế nào để trẻ không thấy mình cô độc cũng là một việc quan trọng Do đó, vai trò của giáo viên là phải giúp cho trẻ học được tính chủ động tham gia vào tập thể

2.3 Tăng cường hoạt động giáo dục thông qua vui chơi

“Cương lĩnh giáo dục mẫu giáo” và “Phương châm giáo dục trường

mầm non” của Nhật Bản đều cho rằng, tất cả mục đích của giáo dục trước

tuổi đi học chỉ có thể đạt được trọn vẹn thông qua giáo dục lấy hoạt động vui chơi làm trung tâm, bởi vì hoạt động tự nhiên của trẻ - hoạt động vui chơi của chúng sẽ giúp cung cấp những hiểu biết cần thiết cho sự tăng trưởng cân đối của thể chất và trí tuệ [18,tr.37-63]

“Cương lĩnh giáo dục mẫu giáo” đã đưa ra “giáo dục thông qua vui

chơi” [19, tr 76] là một điểm cơ bản trong giáo dục mầm non và vui chơi

là một hoạt động trọng tâm trong giáo dục trẻ Theo đó, “Vui chơi bằng các hoạt động tự phát của trẻ chính là việc học tập quan trọng để tạo nền tảng phát triển cân bằng cả về thể chất lẫn tinh thần” [19, tr.77] Điều này có nghĩa là việc dạy dỗ thông qua vui chơi là trọng tâm và nhấn mạnh tầm quan trọng của vui chơi cũng như việc dạy dỗ các mặt thông qua vui chơi

Ngoài ra, ở mục 3 Chương 1 “Phương châm giáo dục trường mầm non”

khi đề cập về “Nguyên lý của giáo dục trẻ em” và “Phương pháp giáo dục trẻ em” cũng nêu: “Giáo dục trẻ một cách toàn diện thông qua sinh hoạt và vui chơi, để trẻ có những trải nghiệm phù hợp với giai đoạn thơ ấu”40

Trong hoạt động dạy dỗ trẻ em, các giáo viên người Nhật cho rằng,

“đối với trẻ em, vui chơi là cuộc sống, vui chơi chính là học tập” Vui chơi

là những hoạt động mang tính tự phát, tự do của trẻ, là hoạt động để tìm kiếm sự vui vẻ, thú vị, niềm vui

Theo quan sát tại một số trường mầm non ở Nhật Bản mà tác giả có cơ hội được đến thăm, trẻ 5 thường tuổi sử dụng một nửa thời gian của mình để chơi tự do, và một nửa thời gian tham gia các hoạt động với cả lớp Chơi tự

do nghĩa là trẻ được hoàn toàn tự do chọn lựa theo sở thích của mình, mà không phải chọn giữa một tập hợp hạn chế các hoạt động do giáo viên thiết

kế Quan điểm này trái ngược hoàn toàn với quan điểm của các nhà giáo dục Việt Nam Trẻ mầm non Nhật Bản sử dụng những khoảng thời gian dài để tham gia các hoạt động nhóm và chơi tự do với giáo viên ở sân chơi, trong khi đó trẻ mầm non Việt Nam lại phải dành nhiều thời gian hơn cho các hoạt động theo chế độ và kỷ luật của trường

Ở thời kỳ thơ ấu, việc “vui chơi” của trẻ được coi trọng với các loại hình vui chơi như chơi kỹ năng: nhìn, ngắm, sờ, ném; chơi giả: chơi đồ

40

Theo trang 26, Giải thích về “Phương châm giáo dục trường mầm non” của Bộ Lao Động Phúc lợi và

Xã hội Dẫn theo link: http://www.mhlw.go.jp/bunya/kodomo/hoiku04/pdf/hoiku04b.pdf

hàng; chơi tiếp nhận: nghe kể chuyện, xem tranh hay chơi cấu tạo: cắt dán giấy, trồng cây Phương pháp chơi theo quy tắc chơi đa dạng (chơi cá nhân và chơi theo nhóm), chơi tự do và tuân thủ các quy tắc, đặc biệt là không quan tâm thắng thua

Các hoạt động vui chơi của trẻ ở các trường mẫu giáo hay nhà trẻ Nhật Bản thường bắt đầu từ buổi sáng Trẻ được giáo viên cho chơi tự do trong phòng hoặc ngoài trời Sau đó sẽ là thời gian chơi theo chủ đề Giáo viên sẽ đưa ra một chủ đề cụ thể để trẻ chơi Vui chơi trong trường mầm non thì tùy mỗi trường, mỗi giáo viên, tùy mục đích mà có những hình thức vui chơi khác nhau, nhưng có một điểm chung đây là hoạt động không thể thiếu trong giáo dục trẻ em ở Nhật Bản nhằm tăng tính tự giác, tạo điều kiện cho trẻ phát triển toàn diện, phù hợp với lứa tuổi

Phát triển của trẻ cũng có thể coi là bước chuyển từ “vui chơi” trong cuộc sống đến khi “lao động” Trẻ còn nhỏ thì vui chơi là chính tuy nhiên với trẻ lớn hơn một chút đã có thể ý thức được sự việc và có thể bắt đầu biết “lao động”(giúp đỡ) vì vậy các giáo viên luôn tạo điều kiện cho các bé giúp đỡ Ví dụ như ở các nhà trẻ, mẫu giáo Nhật Bản với các lớp 4,5 tuổi đều có hình thức trực nhật luân phiên Từng nhóm trẻ sẽ tham gia xếp bàn ghế trước và sau giờ ăn, lau bàn, cất dọn đồ dùng theo từng ngày

Ở Nhà trẻ Yuu, Osaka, đầu giờ buổi sáng “ohajimari”, trẻ sẽ được học cách chào hỏi buổi sáng, đi vệ sinh và những thói quen sinh hoạt cơ bản khác Ngoài ra, trẻ còn học được cách chia sẻ công việc với tư cách là một thành viên trong tập thể khi chuẩn bị chỗ ngồi cho cả nhóm hay trực nhật…Trẻ cũng biết được các quy tắc được yêu cầu với các tình huống cần phải chỉnh đốn tư thế, cảm ơn, xin lỗi, giữ trật tự…

So với việc giáo viên chú ý từng học sinh một thì việc chỉnh đốn hành động của cả tập thể sẽ phát huy được tính tập thể hơn Ví dụ như trong giờ học hát, có một số trẻ không tập trung và gây mất trật tự thì giáo viên thay

vì nhắc tên những trẻ đó bằng cách nói là “nhóm các bạn Thỏ trắng (tên