tiểu luận văn học như là một hình thái ý thức xã hội

Theo đồng chí Phạm Văn Đồng: “Văn học,nghệ thuật là một mặt hoạt động của con người nhằm hiểu biết, khám phá và sáng tạothực tại xã hội, chủ yếu là con người, đời sống và cuộc chiến đấu

A MỞ ĐẦU

Như chúng ta đã biết, trên bình diện nhận thức, văn nghệ và triết học có quan hệkhăng khít Văn nghệ giống triết học ở chỗ muốn nhận thức những vấn đề phổ quát củatồn tại con người, tìm kiếm con đường giải phóng con người, cắt nghĩa thế giới Chiếntranh và hòa bình của L.Tônxtôi, thơ Nguyên Trãi, thơ Nguyễn Du chứa đựng các kháiquát sâu sắc về con người và lịch sử Sau triết học, văn học là hình thái ý thức xã hội giàutriết lí nhất Triết học ảnh hưởng rất lớn đến văn học Chẳng hạn triết học Nho, Phật, Lãođối với văn học phương Đông, triết học duy lí đối với chủ nghĩa cổ điển Pháp, chủ nghĩathực chứng đối với chủ nghĩa tự nhiên, chủ nghĩa Mác – Lênin với văn học hiện thực xãhội chủ nghĩa, chủ nghĩa hiện sinh với văn học hiện sinh Nhìn chung triết học duy vậttiến bộ thường đưa văn học tới khuynh hướng tiến bộ, triết học duy tâm thường dễ đưavăn học thoát li đời sống

Những vấn đề cụ thể trong triết học cũng có mối liên hệ chặt chẽ với văn học Tồn tại

xã hội và ý thức xã hội là một trong những vấn đề cơ bản của triết học Khi xem xét vấn

đề này ta sẽ thấy được mối liên hệ giữa triết học và văn học rõ ràng hơn Một mặt, ta thấytồn tại xã hội, hay nói cách khác là hiện thực cuộc sống chính là cội nguồn của tác phẩmvăn học Văn học là một hình thái ý thức xã hội, bắt nguồn từ đời sống, phản ánh đờisống, bày tỏ một quan điểm, một cách nhìn, một tình cảm đối với đời sống Mặt khác,văn học cũng như nghệ thuật nói chung, không giống các hình thái ý thức xã hội khác bởi

có những đặc thù riêng mang tính thẩm mĩ về đối tượng, nội dung và phương thức thểhiện Đặc biệt, ở tác phẩm văn học chúng ta còn thấy vai trò rất lớn của nhà văn – chủ thểthẫm mĩ trong quá trình sáng tác văn học

Vậy ở tiểu luận này, chúng ta sẽ cùng xem xét văn học nghệ thuật với tư cách là mộthình thái ý thức xã hội, và đặc biệt đó là một hình thái ý thức xã hội đặc thù

B NỘI DUNG CHƯƠNG I: TỒN TẠI XÃ HỘI – HIỆN THỰC CUỘC SỐNG LÀ CỘI

NGUỒN TÁC PHẨM VĂN HỌC

1 Văn học là tấm gương phản ánh hiện thực và thời đại

1.1 Nguồn gốc của văn nghệ

Là cội nguồn đã nuôi dưỡng làm phát sinh và mang lại sức sống cho văn nghệ Vănnghệ phát sinh trong lòng đời sống xã hội, lại là sản phẩm của nó, vậy phải tìm nguồn gốccủa nó ở trong đời sống xã hội

Chủ nghĩa Mác đã khẳng định lao động là nhân tố quan trọng nhất của đời sống conngười Mác nói: “lao động là điều kiện tồn tại của con người, không phụ thuộc vào bất cứhình thái xã hội nào, là tính tất yếu tự nhiên vĩnh viễn của con người Nếu không có laođộng thì sẽ không có sự trao đổi chất giữa con người với tự nhiên, tức là không có đượcbản thân sự sống của con người” Do đó, lao động đã sáng tạo ra con người, xã hội ngừoi,sáng tạo ra các hình thức giao tiếp giữa người và người, và sáng tạo ra văn nghệ và hoạtđộng văn nghệ

Một mặt, lao động sáng tạo ra chủ thể thẩm mĩ, tức là con người có khả năng sáng tạo

và thưởng thức các hiện tượng thẩm mĩ, bởi vì thẩm mĩ là một đặc trưng cơ bản của nghệthuật

Mặt khác, lao động còn trực tiếp sáng tạo ra các hiện tượng thẩm mĩ trong đời sống

Và giá trị thẩm mĩ ấy phải gắn liền với thực tiễn

Tuy nhiên, chúng ta không nên hiểu đơn giản vấn đề là nghệ thuật bắt nguồn từ laođộng theo kiểu lao động sáng tạo chủ thể thẩm mĩ với cảm giác người phát triển và nhucầu thẩm mĩ, rồi để thỏa mãn nhu cầu ấy người ta làm ra tác phẩm nghệ thuật, vì rõ ràng

ai cũng thấy được phạm vi của quan hệ thẩm mĩ và giá trị thẩm mĩ rộng hơn nhiều so vớiphạm vi nghệ thuật, bên cạnh đó nội dung nghệ thuật cũng không chỉ có một mình cáithẩm mĩ Do đó, sự ra đời của nghệ thuật không chỉ bắt nguồn trực tiếp từ lao động, mà

nó có nguyên nhân trong nhu cầu tất yếu của xã hội hình thành dưới tác động của laođộng

Nghệ thuật bề ngoài có vẻ không liên quan tới việc sản xuất trực tiếp nhưng thực ra làđáp ứng một nhu cầu tất yếu khách quan Theo đồng chí Phạm Văn Đồng: “Văn học,nghệ thuật là một mặt hoạt động của con người nhằm hiểu biết, khám phá và sáng tạothực tại xã hội, chủ yếu là con người, đời sống và cuộc chiến đấu của con người”.

Như chúng ta đã biết, văn nghệ là một hình thái ý thức xã hội thuộc kiến trúc thượng tầng, phản ánh tồn tại xã hội

Các học thuyết cổ xưa ở phương Đông cho rằng cái quyết định cho sự thịnh suy củavăn nghệ là do “đạo”, “đức”, “khí”, “lễ”, còn theo học thuyết phương Tây thế kỉ XVIII –XIX là do “hoàn cảnh”, “môi trường”,”chủng tộc”… Các học thuyết đó không phân biếtđược yếu tố xã hội và tự nhiên, vật chất và ý thức, cái quyết định và cái phát sinh, do đókhông tìm ra nguyên nhân đích thực chi phối sự tồn tại và phát triển của văn nghệ Phânbiết tồn tại xã hội và ý thức xã hội, xác định tồn tại xã hội là toàn bộ đời sống vật chất củacon người, tách quan hệ sản xuất trong tồn tại xã hội ra như là một cơ sở hạ tầng trên đódựng lên một kiến trúc xã hội gồm pháp quyền, chính trị, nhà nước và các hình thái ýthức xã hội phù hợp với nó, chư nghĩa Mác đã cung cấp một lí luận khoa học để lí giảinguyên nhân khách quan của sự phát triển văn nghệ cũng như vai trò của nó trong đờisống

Theo đó, cơ sở hạ tầng là cái nền tảng, cái quyết định những cái còn lại thuộc kiếntrúc thượng tầng Và mặt khác, văn học nghệ thuật cũng như các hình thái ý thức xã hộikhác, đều phụ thuộc vào cơ sở đó, được lí giải trên cơ sở đó

Xét về nội dung, nội dung của văn học đều do cơ sở kinh tế và trình độ sản xuất quyđịnh

Chẳng hạn, thời nguyên thủy, do sản xuất thấp kém, tổ chức xã hội trùng với tổ chức

sản xuất, nội dung cơ bản của thần thoại là cuộc đấu tranh chinh phục thiên nhiên Đó là

Nữ Oa và trời trong thần thoại Trung Quốc, là Mộc tinh trong thần thoại Việt Nam

Xã hội phong kiến trên cơ sở chế độ tư hữu ruộng đất của địa chủ, lãnh chúa, vương hầu,

hoàng đế làm nảy sinh mâu thuẫn gay gắt giữa nông nô và địa chủ, giữa các dòng họ trị

vì, giữa tộc người đi xâm lược và tộc người bị xâm lược Cơ sở xã hội đó đã quy định tư

tưởng tôn quân, chọn chủ mà thờ, dẫn đến cuộc đấu ranh giành ngôi chính thống như Sử

kí của Tư Mã Thiên hay Tam quốc chí diễn nghĩa, Đông chu liệt quốc đã miêu tả

Sự ra đời của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa, sự phát triển của thành thị, côngnghiệp, buôn bán làm nảy sinh nhu cầu giải phóng cá tính chống lại quân quyền, thầnquyền Quá trình tích lũy tư bản chủ nghĩa mang lại cho văn học những mẩu người keokiệt mới, những kẻ cho vay nặng lãi, những nạn nhân của sức mạnh đồng tiền như trongTấn trò đời của Bandắc

Chủ nghĩa tư bản công nghiệp làm phát triển giai cấp công nhân với tư tưởng xãhội chủ nghĩa Cuộc đấu tranh để tự giải phóng của giai cấp vô sản mang lại cho vănhọcchủ đề mới là đoàn kết giai cấp, đoàn kết dân tộc bị áp bức, sự phục sinh của nhữngngười nô lệ, sự tất yếu phải thay thế xã hội tư sản bằng xã hội chủ nghĩa cộng sản, chẳnghạn truyện và kí của Nguyễn Ái Quốc

Bên cạnh đó, cơ sở kinh tế là điều kiện cho sự ra đời, phát triển của các hình thứcvăn nghệ Chẳng hạn thần thoại cổ chỉ ra đời trên cơ sở nghề nông phát sinh, khi conngừoi biết được quan hệ nhân quả của các hiện tượng tự nhiên như mặt trăng, mặt trời,mưa, gió, bão, lũ…đối với canh tác chăn nuôi nhưng không hiểu chúng, quy cho chúngmột sức mạnh siêu nhiên của thần Sự tan rã của công xã nguyên thủy, vai trò lớn lao củalãnh tụ trong chiến tranh bộ lạc đã xuất hiện loại anh hùng ca trong văn học Khuynhhướng khẳng định nguồn gốc siêu nhiên của các lãnh tụ đã làm cho họ có bộ mặt nửangười nửa thần như Asin, Thánh Gióng…Sự phát triển của thành thị, thị dân và nghề inlàm cho hình thức tiểu thuyết khác hẳn truyện dân gian

Như vậy, cơ sở kinh tế xã hội là yếu tố năng động phát triển, quy định sự tồn tại

và phát triển của văn nghệ nói chung và văn học nói riêng cả về nội dung lẫn hình thức.

1.2 Tính giai cấp của văn học

Tính giai cấp là thuộc tính tất yếu của văn nghệ trong xã hội có giai cấp.

Về mặt hiện thực khách quan, có thể nói lịch sử xã hội loài người từ chế độ nô lệ đếnnay là lịch sử đấu tranh giai cấp Là tấm gương của hiện thực khách quan, văn nghệ

không thể không mang tính giai cấp.Tính giai cấp trong văn nghệ chính là tính giai cấptrong hiện thực xã hội được ý thức bằng văn nghệ.

Nhà văn trước hết là một con người trong xã hội Và như LêNin đã nói: cá nhân trong

xã hội bao giờ cũng thuộc về một giai cấp nhất định, không thể là một thành viên siêugiai cấp Nhưng nhà văn không chỉ là một con người bình thường, mà là một nghệ sĩ rấtnhạy cảm với những vấn đề cuộc sống, tính giai cấp ở họ do đó càng nhạy bén hơn:

“nghệ sĩ là ngọn kiếm đầu tiên của giai cấp”, “nhà văn là tai, là mắt, là tiếng nói của giaicấp Nhà văn có thể không có ý thức về điều đó, nhưng bao giờ nhà văn cũng là môt bộphận, một cảm quan của giai cấp” Và tính giai cấp của nhà văn cũng biểu hiện một cáchphức tạp

Ta có thể nói tính gia cấp không chỉ xuyên thấm trong các tác phẩm văn học mà còntrong tiếp nhận và thưởng thức Trong quá trình này tác phẩm văn học là một hiện tượngkhách quan, vốn dĩ thấm nhuần tư tưởng giai cấp, còn chủ quan ở đây là công chúng bạnđọc cũng thuộc về một giai cấp nhất định

Biểu hiện của tính giai cấp trong tác phẩm văn học

Đầu tiên là về đề tài, đề tài mà nhà văn chọn, xét đến cùng đều liên quan đến lập

trường quan điểm giai cấp, bao gồm cả quan điểm mỹ học của họ Các nhà văn mangnặng ý thức hệ phong kiến thì thường viết về các đề tài gọi là cao quý, chúng ta thườngthấy xuất hiện trong tác phẩm của họ như “tứ linh” (long, li, quy, phượng), “tứ quý” (mai,lan, cúc, trúc) Chủ nghĩa cổ điển phục nhà nước phong kiến tập trung ở phương tây,thường chia đề tài làm hai loại cao quý và thấp hèn Nhìn rộng ra, giai cấp thống trịthường không muốn nhìn thẳng vào hiện thực Các nhà văn phát ngôn cho họ thường lẩntránh những vấn đề nón hổi trong xã hội

Tính giai cấp còn được bộc lộ ở tư tưởng chủ đề Chính khi giải quyết vấn đề nêu

ra trong tác phẩm, thì tư tưởng tình cảm, máu thịt của nhà văn mới thực sự bị lay độngđến tận gốc rễ Khái Hưng trong một số tiẻu thuyết có đề cập đến quan hệ giữa nông dân

và địa chủ Nhưng cái vỏ mị dân không đủ để che đậy sự lừa bịp bên trong Trong gia

đình Khái Hưng đã dựng nên hình ảnh một cặp vợ chồng địa chủ trẻ tuổi đầy lòng từthiện, lấy việc chăm lo cải thiện đời sống tá điền làm sự nghiệp và lẽ sống Đây là mộtchủ trương cải lương nhằm đưa ra để đối ứng thậm chí thách thức với con đường cáchmạng mà những người cộng sản Việt Nam vạch ra cho quần chúng nông dân Ngược lạiNgô Tất Tố với tiểu thuyết Tắt đèn đã đứng trên lập trường tiểu tư sản tiến bộ, kiên quyếtbênh vực quyền lợi của nông dân, vạch trần những ách đè nén bất công, phơi bày bộ mặtcủa giai cấp địa chủ phong kiến.

Tính giai cấp còn bộc lộ trong việc xây dựng nhân vật, đặc biệt là nhân vật lí tưởng Mỗi giai cấp đều căn cứ vào điều kiện sống và vai trò lịch sử của mình, nêu ra

những yêu cầu cao về tư tưởng và đạo đức cho mẫu người lí tưởng của giai cấp mình.Văn học là phương tiện thể hiện và tuyên truyền đắc lực cho mẫu người đó Những tácphẩm trung cổ ở châu âu thường tô vẽ các nhân vật hiệp sĩ cao thượng, quả cảm, trungthực, xem đó là hình ảnh lí tưởng của tần lớp quý tộc thượng lưu Văn học mang nặng ýthức hệ phong kiến ở phương Đống thường lấy mẫu người quân tử làm trung tâm, hoặcnhững nhân vật như liệt nữ, trượng phu,… nói chung là những con người mang nặng đạođức và lễ giáo phong kiến, xem nhẹ tình cảm và nguyện vọng riêng tư, cúc cung tận tụynhà nước phong kiến Đến thời khủng hoảng của nhà nước phong kiến dòng văn học giàutính nhân dân thường ca ngợi những nhân vật đối lập với mẫu người quân tử Đó lànhững nghịch tử của giai cấp phong kiến hoặc là những người nông dân khởi nghĩa: KimTrọng, Thúy Kiều, Từ Hải, Giả Bảo Ngọc… Các nhà văn trong thời kì giai cấp tư sảnđang lên thường xây dựng những nhân vật lí tưởng thoát khỏi ràng buộc của lễ giáo vàthần quyền, hành động có suy nghĩ và suy nghĩ để mà hành động: Hămlét, Ôtenlô…Vànhân vật lí tưởng trong nền văn học vô sản là những con người giác ngộ lí tưởng cáchmạng, xuất hiện với tư thế người anh hùng mới, làm chủ cuộc đời và làm chủ vận mệnhcủa mình: Paven Vlaxốp trong người mẹ, Tiệp trong bão biễn… Dĩ nhiên tác phẩm vănhọc không chỉ viết về nhân vật lí tưởng nhưng khi viết về bất cứ loại nhân vật nài khác,tính giai cấp vẫn thể hiện ở chỗ nhà văn sẽ trực tiếp hoặc gián tiếp dựa vào nhân vật lítưởng của mình để đánh giá các nhân vật khác Đặc biệt ở những tác phẩm mô tả con

người phản diện làm nhân vật trung tâm, thì nhà văn lại thông qua việc phê phán nhữngcon người và cuộc sống đó để biểu hiện lí tưởng của mình.

Tính giai cấp còn thể hiện ở hình thức và biện pháp nghệ thuật Nền văn học tư sản

trong giai đoạn suy đồi của nó, hoàn toàn xa rời nhân dân và hiện thực, cho nên đã dùngnhững hình thức bí hiểm, những biện pháp nghệ thuật li kì cổ quái Hay xưa kia, mỹ họcphong kiến thường mang tính chất quy phạm và thiếu dân chủ cho nên thường chia thểloại văn học ra hai loại cao quý và thấp hèn, và đối với mỗi thể loại văn học cũng thường

có những quy định ngặt nghèo Nền văn học chịu ảnh hưởng nặng nề của ý thức hệphong kiến trước kia thường chỉ đề ca thơ, từ, phú, mà xem nhẹ kịch, tiểu thuyết…

2 Khi đời sống xã hội thay đổi, văn học cũng thay đổi

Đời sống xã hội không ngừng thay đổi, không ngừng biến đổi Sự ổn định của xã hộichỉ là sự ổn định của bề ngoài, còn thực tế nó không ngừng thay đổi bên trong bản thân

nó Bất cứ xã hội nào và bất cứ nền văn hóa nào, cho dù nó có bảo thủ và cổ truyền đếnđâu chăng nữa cũng luôn biến đổi; sự biến đổi trong xã hội hiện đại ngày càng rõ hơn,nhanh hơn, và điều này cho thấy rõ hơn là sự biến đổi đó không còn là điều mới mẻ, nó

đã trở thành chuyện thường ngày Mọi cái đều biến đổi và xã hội cũng giống như các hiệnthực khác, không ngừng vận động và thay đổi Tất cả các xã hội đều ở trong một thựctrạng đứng yên trong sự vận động liên tục khi đời sống xã hội thayđổi thì nội dung, hiệnthực được phản ánh trong văn học cũng có sự thay đổi

Nền văn học Trung Đại ( thế kỉ XX – XIX) sự thống trị của xã hội phong kiến, nềnkinh tế còn lạc hậu, chịu ảnh hưởng chủ yếu là văn hóa từ Trung Quốc, do nước ta nhiềunăm bị phương Bắc đô hộ, nhân dân ta chịu sự áp bức cùng kiệt, đặc biệt là người phụ nữsống trong xã hội phong kiến trọng nam khinh nữ, không phải vô cớ mà nhiều tác phẩmvăn học ra đời trong thời kì này lại trở thành kiệt tác, là tiếng kêu oán thán cho than phậnngười phụ nữ như Chinh Phụ Ngâm, Cung oán Ngâm, Truyện Kiều của Nguyễn Du haynhững bài thơ của “bà chúa thơ Nôm” Hồ Xuân Hương…

Những cuộc chiến tranh phi nghĩa đã đẩy người phụ nào vào cảnh cô đơn, phải xachồng: “Xanh kia thăm thẳm tầng mây

Vì ai gây dựng cho nên nỗi này”

Hay đó là người phụ nữ sống trong cảnh chồng chung:

“Chém cha cái kiếp lấy chồng chung

Kẻ đắp chăn bông kẻ lạnh lùng”

Đó là tiếng kêu đứt ruột của người phụ nữ:

“Đau đớn thay phận đàn bà

Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung”

Trong Văn tế thập loại chúng sinh của Nguyễn Du, tương truyền bài văn tế này rađời sau một mùa dịch khủng khiếp làm hằng triệu người chết, khắp non sông đất nước

âm khí nặng nề, và ở khắp các chùa, người ta đều lập đàn giải thoát để cầu siêu cho hàngtriệu linh hồn, ông đã cho thấy được thực trạng đất nước lúc bấy giờ

Ở văn học thời kì này, chúng ta còn thấy rất nhiều tác phẩm ca ngợi cuộc chiếnđấu chống ngoại xâm của dân tộc như Bình Ngô Đại Cáo của Nguyễn Trãi, Hịch tướng sĩcủa Trần Quốc Tuấn, Văn tế nghĩa sĩ cần Giuộc của Nguyễn Đình Chiểu…

Bên cạnh đó, do chịu ảnh hưởng của văn hóa phương Bắc, nói chung và văn họcphương Bắc nói riêng, ta thấy vẫn còn những tác phẩm văn học ở giai đoạn này đượcsáng tác theo những thể thơ của Trung Quốc, chịu những quy luật ràng buộc nghiêm ngặt

về ngon từ…

Sang cuối thế kỉ XIX, tình hình nước ta có nhiều thay đối, nước ta trở thành thuộcđịa của pháp, sự du nhập của văn hóa Pháp nói riêng, văn hóa phương Tây nói chung đãlàm cho xã hội nước ta có nhiều thay đổi, nước ta từ một nước phong kiến chuyển sangnước thuộc địa nửa phong kiến, nhân dân ta một cổ hai tròng sự cai trị hà khắc của thựcdân Pháp, sự ra đời của những giai cấp mới…chính điều này đã làm cho văn học có bướcchuyển mới Chưa nói về nghệ thuật, chúng ta bàn về nội dung văn học lúc bấy giờ, hiệnthực cuộc sống thay đổi thì hiện thực phản ảnh trong tác phẩm cũng có sự thay đổi Thời

kì đầu, đó là một xã hội nhố nhăng, tây không ra tây, ta không ra ta, là sự khốn khổ cùngcực của những người nông dân, chúng ta có thể bắt gặp những điều đó trong các tác phẩmcủa Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố…

Tác phẩm Giông Tố của Vũ Trọng Phụng là bức tranh thu nhỏ về hiện thực xã hộilúc bấy giờ trong Giông tố, Vũ Trọng Phụng dẫn chúng ta từ thôn quê “xôi thịt” đếnthành thị “bơ sữa”, từ những chốn ăn chơi truỵ lạc, gái đĩ, thuốc phiện đến những cảnh xahoa - cũng không kém truỵ lạc - trong phòng Tịnh Tâm ở ấp Tiểu Vạn Trường Thành củaNghị Hách Không kể những nhân vật chính, riêng những con người của xã hội cũ mà Vũ

Trọng Phụng vẽ bằng một hai nét trong Giông tố cũng đã nhiều vô kể Ở thôn quê thì đủcác mặt hào lý, gặp cơ hội nào cũng có thể tổ chức ăn uống, hút xách, đem lý sự cùn ra

mà cãi vã nhau, rồi chửi bới nhau, nhưng lên đến cửa quan thì run sợ, hèn nhát Ở thànhthị, thôi thì đủ hạng người, thượng vàng hạ cám Những tay doanh nghiệp sắc sảo, gianhùng, “coi đời như canh bạc lớn”, “làm việc thiện để quảng cáo cho mình” có chân trongcác hội ái hữu, nhưng “kỳ chung không có ai là bạn trên đời”, đã từng chủ tọa những bangiải thưởng văn chương nhưng chưa hề đọc hết một cuốn tiểu thuyết; những tay cổ độngcho Phật giáo mà lại đi xây hàng dãy nhà xâm; những anh làm chủ ba bốn tiệm khiêu vũ

mà đánh con gái hộc máu về tội ăn mặc tân thời; những anh vừa là chủ hiệu xe đám ma,

và là chủ dược phong, bán tem cho Hội Bài trừ bệnh lao, mà lại bán cả thuốc lào mốc,v.v Tóm lại, tất cả những người tự xưng là “thượng lưu” nhưng kỳ thực chỉ biết cóđồng tiền và danh hão, dùng mọi cách đầu cơ, mọi ngón bịp bợm Theo tác giả thì đó là

“những mẫu” hàng đặc biệt của công giới và thương giới" Ai từng sống ở Hà Nội lâunăm, nhất là vào khoảng 1930-1939, chắc có thể tìm thấy ở những nét sơ sài trên, mộtcon người có thật, bằng xương bằng thịt, đã làm giàu một cách trắng trợn như thế và cũng

đã trở nên những tai to mặt lớn của xã hội đương thời

Trong các tiệm hút của Hàng Buồm, hay trong các nhà hát ả đầu phố Khâm Thiên,

Vũ Trọng Phụng lại có dịp cho chúng ta biết một hạng người khác, hạng người truỵ lạc.Không kể Vạn tóc mai, đứa con hoang của Nghị Hách, xỏ lá, xỏ xiên, nói xấu bố với nhàbáo để “làm tiền” bố, có đủ mặt “các nhân viên làng bẹp, những thiếu phụ mặt bự nhữngphấn, môi tái nhợt, tóc búi, cổ đeo kiềng, mặc áo tân thời cổ bánh bẻ”; những tên lính datrắng, da đen; một mụ đầm già Rồi những ông giáo, ông cử nhân Tây học hẳn hoi, bềngoài đạo mạo, nghiêm nghị, nhưng đến đây thì giở đủ trò đểu cáng Tác giả Giông tốdùng ngòi bút phóng sự của mình để tả cuộc đời bẩn thỉu dâm đãng của thành phố Hà Nộidưới thời Pháp thuộc

Đã hết đâu! Ngoài những cảnh “lầm than” công khai, còn những cảnh “lầm than” kín đáohơn Một bà nhà “tử tế” ngoài bốn mươi, chuyên môn nhảy đồng bóng và nằm với anhcung văn; một cô thiếu nữ tân thời hẹn hò với trai trong khách sạn.

Còn chốn quan trường thì như thế nào? Một ông quan thuộc địa “cáo già” dùngnhững lời nói ngọt ngào, những hành động khôn khéo để phỉnh dân, bóc lột dân cho dễ:một ông tuần và một ông quan huyện chuyên bênh vực những người có của Dám nói đếncác quan Tây, trong các cuốn tiểu thuyết, thì trước đây, có lẽ chỉ Vũ Trọng Phụng mới cógan ấy Đọc những đoạn tác giả tả Nghị Hách, gặp quan sứ, hoặc đoạn các quan Tây đến

dự buổi tiệc của Nghị Hách sau cuộc phát chẩn, chúng ta thấy cái cười mỉa mai của tácgiả dưới những câu giả đò ngây thơ Ngoài những quan cai trị đương chức, đương quyền,lại có những ông quan cai trị đã về hưu, nhưng để ý việc doanh thương từ lâu, và hiệnlàm đại diện cho một hội lý tài lập bên Pháp, vốn liếng có hai mươi triệu “phật lăng” vàđang tìm cách giữ độc quyền nước mắm

Trở lên trên là những con người Dưới đây là các sự việc trong xã hội cũ: bỏtruyền đơn, cờ đỏ cộng sản để vu cáo người khác, hối lộ ở chốn quan trường, luật lệ hàkhắc của chính phủ thực dân; dạy trên năm người học trò không khai báo thì bị tội, tranh

cử ở nghị trường, thông đồng với các cơ quan ngôn luận để làm hậu thuẫn cho các cuộctranh cử, những bài “đít cua” rỗng tuếch, trò hề của những tai to mặt lớn Có thể nóikhông có cái gì khả ố, lố bịch trong xã hội cũ mà Vũ Trọng Phụng không đề cập đến

Vũ Trọng Phụng còn tỏ ra biết đời nhiều nên ông còn đưa lên sân khấu một côthầy bói, một ông già đóng vai thầy địa lý và thầy số đi xem đất, đặt huyệt, lấy số tử vi.Dưới ngòi bút Vũ Trọng Phụng, cả xã hội cũ hiện lên một cách bi đát đau thương màcũng hết sức tồi tệ, đáng căm giận

Hay trong Tắt đèn của Ngô Tất Tố, chúng ta sẽ thấy được xã hội đương thời đã đẩy ngườinông dân vào bước đường cùng, nội dung tác phẩm nói về cuộc sống khốn khổ của tầnglớp nông dân Việt Nam đầu thế kỉ XX dưới ách đô hộ của thực dân Pháp

Tác phẩm xoanh quanh nhân vật chính là chị Dậu và gia đình đang trong mùa sưu thuế;một điển hình của cuộc sống bần cùng hóa do sưu cao thuế nặng mà chế độ thực dân ápđặt lên xã hội Việt Nam Tác phẩm Tắt đèn không chỉ phản ánh được sự hống hách, bấtnhân, tàn nhẫn của bộ máy quan lại đương thời, mà còn cho thấy những phẩm chất caoquý của người nông dân, được coi là những kẻ ở dưới đáy xã hội qua hình ảnh chị Dậu.

Dù họ có bị tần lớp thống trị lấn át, và dù cuộc sống của họ có tăm tối, cùng quẫn đếnmức nào cũng không thể khiến họ đánh mất những đức tính cao đẹp vốn có, nhưng đồngthời cũng thể hiện sức phản kháng tiềm tàng mạnh mẽ của những người nông dân nghèo

Và dù khi câu chuyện kết thúc, chị Dậu vẫn không thoát khỏi cuộc đời tăm ttối của mình,nhưng qua đoạn trích Tức nước vỡ bờ, Ngô Tất Tố đã nêu lên một quy luật tự nhiên rằng:

ở đâu có áp bức thì ở đó có đấu tranh, và có lẽ đoạn trích trên chính là dấu hiệu báo trướccho cuộc cách mạng năm 1945

Rồi đến những năm cách mạng giành độc lập cho dân tộc, văn học cũng có sự thayđổi lớn, đó là những con người

Cách mạng tháng Tám thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tuyên ngônđộc lập nhưng nền độc lập đứng trước những thách thức to lớn Cũng như bối cảnh xã hộilúc ấy, văn học vừa diễn ra xu hướng hội tụ, vừa tiếp tục sự phân hóa của các khuynhhướng văn học Cuộc kháng chiến chống Pháp bùng nổ năm 1946 đã mở đầu cuộc chiếntranh kéo dài 9 năm với Pháp Trong thời kỳ này, văn học đã được xây dựng để phục vụcho cuộc chiến đấu của người Việt Nam mà hạt nhân là Việt Minh Văn hóa được địnhhướng theo phương châm do Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định từĐề cương văn hóaViệt Nam năm 1943 là Dân tộc - Khoa học - Đại chúng còn đối với văn học thì làm cho

xu hướng tả thực xã hội chủ nghĩa thắng Trong kháng chiến chống Pháp, khẩuhiệu Kháng chiến hóa văn hóa - Văn hóa hóa kháng chiến của Hồ Chí Minh cũng phảnánh mục tiêu và đi kèm với nó là phương pháp chi phối văn hóa nói chung và văn học nóiriêng trong giai đoạn ấy Về phong cách, để có thể kháng chiến hóa văn hóa, văn học phảinhằm đến đối tượng quần chúng đông đảo mà chủ yếu là nông dân và do vậy văn học giaiđoạn này được hướng đến phong cách hiện thực, đại chúng

Trong các tác phẩm văn học thời kì này chúng ta sẽ bắt gặp những người lính vệ quân,những người nông dân quả cảm, kiên cường sẵn sàng hi sinh vì cuộc cách mạng dân tộc.Nội dung văn học giai đoạn này không còn là xã hội với những chiêu trò lố lăng nữa, mà

đó là xã hội của một đất nước đang bước vào cuộc chiến vĩ đại giành tự do, độc lập

Đó có thể là những người lính từ làng quê nghèo khó:

“ Quê hương anh nước mặn, đồng chua,

Làng tôi nghèo đất cày lên sỏi đá”

Sẵn sàng đối mặt với bao gian khổ và tất nhiên cả sự hy sinh:

“Tây Tiến binh đoàn không mọc tóc,

Quân xanh màu lá giữ oai hùm”

Hay “Áo bào thay chiếu anh về đất

Sông Mã gầm lên khúc độc hành”

Hay đó có thể là những người mẹ tuyệt vời:

“Con đã về đây, ơi mẹ Tơm

Hỡi người mẹ khổ đã dành cơm

Cho con, cho Đảng ngày xưa ấy

Không sợ tù gông, chấp súng gươm”