SKKN rèn kỹ năng sử dụng bản đồ tư duy để hệ thống hóa kiến thức trong chương lá sinh học 6

TÓM TẮT ĐỀ TÀI Hiện nay Bản đồ tư duy Mindmap đang được khuyến khích sử dụng rộng rãi để nâng cao năng lực nhận thức, tăng tính độc lập, chủ động sáng tạo và phát triển tư duy cho học

MỤC LỤC

III

1

2

3

4

PHƯƠNG PHÁP.

Khách thể nghiên cứu.

Thiết kế.

Quy trình nghiên cứu.

Đo lường.

3 3 3 4,5,6,7,8 8

IV

1

2

IV.PHÂN TÍCH DỮ LIỆU VÀ BÀN LUẬN KẾT QUẢ.

Phân tích dữ liệu.

Bàn luận kết quả.

8 8 9

V

1

2

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ.

Kết luận.

Khuyến nghị.

9 9 10

VII PHỤ LỤC

Phụ lục 1

Phụ lục 2

Phụ lục 3

11 11 12 13,14

I TÓM TẮT ĐỀ TÀI

Hiện nay Bản đồ tư duy ( Mindmap) đang được khuyến khích sử dụng rộng rãi để nâng cao năng lực nhận thức, tăng tính độc lập, chủ động sáng tạo và phát triển tư duy cho học sinh Thực tế giảng dạy cho thấy “Bản đồ tư duy” rất tiện lợi,

có nhiều tác dụng Trong đó tác dụng lớn nhất là giúp hệ thống hóa kiến thức, rèn

kỹ năng tổng hợp khái quát hóa cho học sinh Để phát huy vai trò này và khắc

phục một số hạn chế trong thực tế dạy-học Sinh học, nuôi dưỡng niềm yêu thích

sử dụng bản đồ tư duy để hệ thống hóa kiến thức trong chương “Lá” sinh học 6.

II GIỚI THIỆU.

Chương trình sinh học 6 chủ yếu nghiên cứu về các giới Thực vật, Vi khuẩn, Nấm, Địa y, trong đó kiến thức về Thực vật là nhiều nhất Vì Thực vật cực kỳ quan trọng, số lượng loài rất lớn và có vai trò vô cùng quan trọng với sự sống trên Trái đất Kiến thức về Thực vật được giảng dạy ở lớp đầu cấp, gần gũi với các em

và phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi Học sinh lớp 6 ở trường THCS Trần Phú ngoan, sôi nổi, tự giác và rất tích cực học tập tiếp thu kiến thức mới, tuy nhiên kỹ năng tư duy của các em chưa tốt vì thời gian học tập còn ít, độ tuổi còn nhỏ, kinh nghiệm học chưa nhiều Trong số những kỹ năng tư duy học sinh lớp 6 còn thiếu thì kỹ năng hệ thống hóa kiến thức là yếu nhất, bởi vì các em vẫn quen với lối học thuộc lòng từng bài mà chưa có kỹ năng hệ thống hóa các kiến thức trong cùng chủ đề được phân chia vào các chương, ví dụ : chương Rễ, chương Thân, chương Lá…Kết quả là khi nội dung bài học quá nhiều thì các em không thể nhớ được nên bỏ sót kiến thức, kết quả học tập chưa cao

2

Để giải quyết khó khăn này thì bản đồ tư duy là một công cụ tốt nhất để hỗ trợ, giúp các em phát huy tính sáng tạo về cách vẽ, sử dụng màu sắc, tổng hợp và

hệ thống kiến thức, vì vậy giáo viên chỉ cần rèn luyện tốt kỹ năng sử dụng bản đồ

tư duy cho học sinh là đã thu được nhiều ích lợi như học sinh biết hệ thống hóa kiến thức, học sinh biết sử dụng bản đồ tư duy vào các hoạt động học tập khác nâng cao kết quả học tập Bản đồ tư duy cũng rất phù hợp với quá trình nhận thức,

vì học sinh được tự tay làm sẽ nhớ kiến thức lâu hơn Bản đồ tư duy có những lợi ích như vậy, nên tôi đã thực hiện nghiên cứu để đánh giá hiệu quả thực sự của bản

đồ tư duy với hoạt động ôn tập, hệ thống hóa kiến thức của học sinh lớp 6

III PHƯƠNG PHÁP.

1 Khách thể nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu là học sinh lớp 6A3 và 6A4 của trường THCS Trần Phú, đây là

2 lớp có lực học tương đương nhau, có học sinh Giỏi, Khá, Trung bình Học sinh cả 2 lớp bao gồm cả những em nhanh nhẹn, cả những em học thụ động được học theo chương trình đại trà Thông tin về 2 lớp được thể hiện ở bảng sau:

ST

T

nghiệm)

chứng)

cấp

nghiên cứu được rút ra từ những dữ liệu thu được trong năm học 2013 -2014

2.Thiết kế

Để tìm hiểu vai trò của bản đồ tư duy trong việc hệ thống hóa kiến thức cho

Vì các em học sinh còn nhiều nhiệm vụ học tập khác nên cần phải lựa chọn được dạng thiết kế vừa kiểm tra được hiệu quả của tác động vừa thuận tiện cho cả học sinh và giáo viên Nội dung thiết kế được thực hiện tóm tắt như sau:

trước tác

động

trong chương “Lá”

O3

3.Quy trình nghiên cứu:

3.1.Thời gian thực hiện tác động:Tôi thực hiện rèn kỹ năng lập bản đồ tư duy

cho học sinh từ đầu năm, sau 2 tháng tôi tiến hành thu thập dữ liệu biểu thị ở bảng sau:

Lớp nghiên cứu Thời gian

bắt đâu rèn

kỹ năng cho học sinh.

Thời gian thực hiện kiểm tra lần 1.

Thời gian tác động phục vụ cho thu thập dữ liệu.

Thời gian thực hiện kiểm tra lần 2.

6a3(lớp thực

nghiệm)

6/9/2013 7/11/2013 8/11/2013 13/11/2013

6a4(lớp đối chứng) 6/9/2013 7/11/2013 8/11/2013 13/11/2013 3.2.Tiến hành nghiên cứu:

Để rèn kỹ năng sử dụng bản đồ tư duy trong việc hệ thống hóa kiến thức tôi đã

áp dụng ở lớp 6a3(lớp thực nghiệm) và lớp 6a4 (lớp đối chứng)những biện pháp sau:

3.2.1 .Thực hiện các bước chuẩn bị và rèn kỹ năng cho học sinh:

4

*Giáo viên cần hiểu rõ các vấn đề liên quan của bản đồ tư duy, bản đồ tư duy giúp học sinh dễ hiểu, dễ nhớ, nhìn thấy bức tranh tổng thể mà lại bảo đảm chi tiết, mở rộng ý tưởng đào sâu kiến thức, hệ thống hóa kiến thức, kích thích hứng thú học tập của học sinh

Cụ thể: Bản đồ tư duy cho một chương học:

*Sơ lược một bản đồ tư duy: Một bản đồ tư duy có một hình ảnh trung tâm và các nhánh xuất phát từ hình ảnh trung tâm đó

- Hình ảnh trung tâm là vấn đề bạn cần giải quyết, hoặc quan tâm

- Phân nhánh cấp I

- Phân nhánh cấp II

- Phân nhánh cấp III

Hoặc có thể có nhiều cấp, nếu vấn đề được mở rộng

Sau đó sử dụng các mũi tên, đường nối, nhánh rẽ để thể hiện sự liên hệ giữa các kiến thức chúng ta sẽ vẽ các nhánh cấp 1 từ chủ đề trung tâm, đó là các đề mục lớn Sau đó là các nhánh cấp 2 là nội dung chi tiết bài học

Chúng ta nên sử dụng màu sắc để làm bản đồ tư duy của mình sinh động hơn Lưu ý rằng các nhánh cùng cấp thì sử dụng cùng màu sắc

Chúng ta có thể sử dụng nhiều hình ảnh có liên quan đến chủ đề mình đang thực hiện

Ví dụ minh họa trong tiết 21 bài: Đặc điểm bên ngoài của lá

Ví dụ minh họa trong tiết 28 bài : Quan sát biến dạng của lá

6

Sau đó sẽ vẽ những bản đồ tư duy phức tạp hơn, kết thúc mỗi chương thì hướng dẫn học sinh vẽ một bản đồ tư duy tổng quát

Từ đầu năm tôi đã hướng dẫn cho học sinh cách sử dụng bản đồ tư duy ở tất cả các lớp, ứng dụng bản đồ tư duy vào giảng dạy các tiết học có kiến thức mới để tất cả học sinh đều hiểu bản đồ tư duy là gì, cách vẽ, nguyên tắc vẽ…một biện pháp quan trọng đã được áp dụng là sử dụng công nghệ thông tin để các em dễ hình dung và làm quen

VD: Có thể vẽ sơ đồ đơn giản

- Xác định các kiến thức cần ghi nhớ.

- Hướng dẫn cho học sinh cách đưa những kiến thức đó vào bản đồ tư duy

- Dành thời gian cho học sinh tập luyện vẽ bản đồ tư duy: Đây là bước rất quan trọng vì không luyện tập các em sẽ quên Cần giám sát sao cho mỗi học sinh tự vẽ lại ít nhất là 3 lần: lần 1 do giáo viên hướng dẫn, lần 2 ngay sau khi kết thúc lần 1, đối chiếu để bổ sung những chỗ quên sót, lần 3 vào tiết học sau

- Kiểm tra việc rèn luyện của học sinh: Khi kiểm tra bài cũ có thể chia bảng làm

ba hoặc bốn, chuẩn bị phấn màu để các em lên vẽ trên bảng, sau đó giáo viên đánh giá và sửa chữa lại Cách này giúp giáo viên kiểm tra việc hình thành kỹ năng của nhiều em học sinh, giúp hỗ trợ các em học tập tốt hơn

3.2.2 Thực hiện tác động để thu thập dữ liệu:

- Thực hiện bài khảo sát về thái độ: trong tiết 31

- Cuối tiết 28 tổ chức cho học sinh làm bài kiểm tra 15’ về chương Lá không báo trước => tổng hợp lại điểm của cả hai lớp Trong tiết 29 ở lớp thực nghiệm 6a3 hướng dẫn cho học sinh tạo bản đồ tư duy để hệ thống hóa kiến thức chương Lá còn lớp đối chứng dạy tiết 29 bình thường Vào đầu tiết 30 cho học sinh cả hai lớp làm lại bài kiểm tra, kết quả được thể hiện ở phụ lục

4 Đo lường:

4.1 Để đánh giá hiệu quả của việc sử dụng bản đồ tư duy, tôi đã sử dụng công cụ

đo là bài kiểm tra 15 phút, kiến thức tổng hợp có cùng nội dung ở cả hai lớp theo

-Phạm vi kiểm tra: Các kiến thức trong chương Lá

-Nội dung kiểm tra: Dạng câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn, số lượng 10 câu

-Thời gian kiểm tra cụ thể được thể hiện ở bảng trang 4

IV PHÂN TÍCH DỮ LIỆU VÀ BÀN LUẬN KẾT QUẢ:

1 Phân tích dữ liệu:

a.Điểm kiểm tra của 2 lớp trước và sau tác động:

trước tác động

TBC điểm số sau tác động

Hiệu số trung bình cộng Sau -Trước

Lớp 6A3

(thực nghiệm)

Lớp 6A4

( đối chứng)

+Kiểm tra mức độ ảnh hưởng của tác động (ES): Khi áp dụng công thức tính trong phần mềm Excel thu được độ chênh lệch giá trị trung bình chuẩn là 1( trong bảng phụ lục 3)

+Tính giá trị p của phép kiểm chứng t-test độc lập: Áp dụng công thức trong phần mềm excel thu được p=0,01 < 0,05

+ Tính giá trị p của phép kiểm chứng t-test phụ thuộc : Áp dụng công thức trong phần mềm excel thu được p=0,02 < 0,05

b.Ý kiến của học sinh về bản đồ tư duy:

- Sau khi áp dụng công thức để tính hệ số tương quan chẵn lẻ là 0,93, độ tin cậy Spearman –Brown của dữ liệu thu được ở lớp 6a3 là 0,96

- Sau khi áp dụng công thức để tính hệ số tương quan chẵn lẻ là 0,89, độ tin cậy Spearman –Brown của dữ liệu thu được ở lớp 6a4 là 0,94

Kết quả điểm trung bình của mỗi câu hỏi:

2 Bàn luận kết quả:

10

a Điểm trung bình cộng của kết quả hai lớp: Ta thấy lớp 6a3 có kết quả cao hơn lớp 6a4, như vậy là bản đồ tư duy có hiệu quả nâng cao kết quả học tập của lớp thực nghiệm

b.Độ chênh lệch giá trị trung bình chuẩn : SMD thu được là 1, chứng tỏ tác động có ảnh hưởng lớn đến kết quả học tập của học sinh

-Giá trị p của cả 2 phép kiểm chứng đều nhỏ hơn 0,05, có nghĩa là kết quả thu được không phải là do ngẫu nhiên mà thực sự có ý nghĩa, có tác dụng nâng cao khả năng ghi nhớ kiến thức

c.Kết quả khảo sát về hứng thú của học sinh:

- Ở lớp thực nghiệm: Mức hứng thú với bản đồ tư duy khoảng 4 điểm trở lên, chứng tỏ học sinh có hứng thú với bản đồ tư duy Do các em được rèn luyện trở nên thành thục, có thể tự thiết kế theo ý thích nên có hứng thú với bản đồ tư duy

- Ở lớp đối chứng: Mức hứng thú với bản đồ tư duy khoảng từ 3 đến 4 điểm, chứng tỏ học sinh không có hứng thú lắm với bản đồ tư duy, vì các em có được hướng dẫn nên biết sử dụng , nhưng trong bài ôn tập do giáo viên cố ý không ôn tập theo bản đồ tư duy nên kết quả bài kiểm tra thấp hơn, dẫn đến học sinh cảm thấy bản đồ tư duy khá phức tạp nếu kiến thức nhiều, điều này chứng tỏ công tác hướng dẫn của giáo viên là rất quan trọng

- Kết quả của cả 2 lớp đều không quá 4,53: Học sinh vẫn cảm thấy khó khăn nhất định khi dùng, nên để khắc phục giáo viên cần có cách hướng dẫn hiệu quả hơn, dễ dàng hơn, nhất là chú trọng sự rèn luyện thường xuyên để các em cảm thấy thông dụng và không phải lúc nào cũng sử dụng, chỉ nên sử dụng vừa đủ, có

sự phối hợp với cách học truyền thống Cụ thể là dùng vừa phải trong bài học mới

và chú trọng dùng trong tiết ôn tập

V KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ:

1 Kết luận:

- Sử dụng bản đồ tư duy còn có sự hỗ trợ của công nghệ thông tin là các phần mềm hiện đại, giúp nâng cao hứng thú của học sinh và năng lực của giáo viên

2 Khuyến nghị:

Qua quá trình thực hiện và nghiên cứu đề tài tôi nhận thấy giai đoạn hướng dẫn của giáo viên là rất quan trọng, làm cho các em dễ dàng tiếp cận cách vẽ bản

đồ tư duy thì hiệu quả sẽ cao hơn, dễ dàng cho giáo viên về sau này

- Giáo viên nên khuyến khích các em tự sáng tạo bản đồ tư duy, tạo ra sự hấp dẫn cho bài học

- Giáo viên nên chú ý cho các em vẽ lại bản đồ tư duy lần 1, lần 2, lần 3, để các em thật sự khắc sâu kiến thức

VI TÀI LIỆU THAM KHẢO.

1.Sách giáo khoa Sinh học 6

2.Phân phối chương trình môn Sinh học

3.Tài liệu chuẩn kiến thức kĩ năng

4.Cách vẽ bản đồ tư duy-nguồn:Internet

5.Tony Buzan và bản đồ tư duy -nguồn:Internet

12

VII PHỤ LỤC

TRẮC NGHIỆM: (10đ)

Khoanh tròn vào đầu câu trả lời em cho là đúng nhất:

d Phần lớn các loại lá đều cĩ cuống và phiến.

2) Hơi nước từ lá thốt ra ngồi nhờ :

a Gân lá b Các tế bào thịt lá

c Hoạt động của các lỗ khí trên lá d Các tế bào biểu bì

3) Lá sử dụng nguyên liệu nào để chế tạo tinh bột?

a Khí oxi, nước b Khí cacbonic

c Các chất hữu cơ d Khí cacbonic, nước

4) Tại sao khi nuôi cá cảnh trong bể kính người ta thường thả vào bể các loại rong ?

a Làm đẹp cho bể b Làm thức ăn cho cá

c Làm cho nước giàu khí oxi cho cá hô hấp d Làm tăng chất hữu cơ 5) Quang hợp của cây xanh sẽ bị ngừng trệ khi nhiệt độ ở:

a 200C b 300C c 250C d 400C

6) Chất nào dưới đây không phải là sản phẩm của hô hấp :

a Khí oxi b Hơi nước c Năng lượng d Khí cacbonic

7) Bộ phận nào của cây có thể tham gia vào hô hấp?

a Thân, lá, rễ, hoa, quả, hạt

b Thân, lá hoa, quả, hạt

c Chỉ cĩ những bộ phận màu xanh mới tham gia hơ hấp.

d Rễ nằm dưới mặt đất nên khơng tham gia hơ hấp

8) Những điều kiện bên ngồi nào ảnh hưởng đến quang hợp ?

a Ánh sáng, nước b Nước, nhiệt độ

c Aùnh sáng, nước, nhiệt độ, khí cacbonic d Ánh sáng, nước, khí

cacbonic

9) Lá biến thành các cơ quan bắt mồi gặp ở các cây

a Hành, tỏi b Cây xương rồng, cây mây

c Cây nắp ấm, cây bắt ruồi d Bầu bí, mướp.

14

10) Tại sao có những cây sống ở chổ thiếu ánh áng như tán cây rừng, dưới bóng

cây vẫn có lá màu xanh tươi và phát triển tốt ?

a Vì những cây này thuộc loại cây ưa bóng, không cần nhiều ánh áng

b Vì những cây này lấy chất dinh dưỡng của cây chủ

c Vì những cây này bộ rễ phát triển dài ra khỏi chổ rợp dễ nhận ánh sáng.

d Vì thỉnh thoảng có các ánh chớp lóe cung cấp ánh sáng cho cây

Đáp án như sau:

16

Ý KIẾN NHẬN XÉT, XẾP LOẠI CỦA HỘI ĐỒNG CHẤM.

*CẤP TRƯỜNG

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

……… 18

………

………

… *CẤP HUYỆN ………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

…………