SKKN nâng cao hiệu quả dạy học môn hoá học ở trường THPT bằng việc liên hệ thực tiễn liên quan đến bài học

Trong sáng kiến kinh nghiệm SKKN này, tôi có đề cập đến một khía cạnh “Nâng cao hiệu quả dạy - học môn Hoá học ở trường THPT bằng việc liên hệ thực tiễn liên quan đến bài:Kim loại kiềm t

LỜI NÓI ĐẦU

1/- Cơ sở lý luận

Trong thời đại của chúng ta, ai cũng hiểu là sự giáo dục có một tầm quan trọng đặc biệt đối với sự hưng thịnh của đất nước Vì vậy trong

Nghị quyết Đại hội lần IX của Đảng nêu rõ: “Giáo dục là quốc sách

hàng đầu”, tương lai của một dân tộc, một quốc gia phải nhìn vào nền

giáo dục của quốc gia đó

Nhân loại đã học được một bài học thực tiễn và bổ ích nơi các nước phát triển trên thế giới: Nước nào có một nền giáo dục tiên tiến thì nước đó có một đời sống xã hội ổn định và có mức thu nhập GDP thuộc loại cao nhất và ngược lại Chúng ta không bao giờ quên sự kiện nhân ngày khai trường đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hoà; nêu về tầm quan trọng của giáo dục cho thế hệ trẻ Chủ tịch Hồ Chí Minh nói:

“Non sông Việt Nam có trở nên tuơi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam

có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần lớn công học tập của các em”.

Trong điều kiện hiện nay, khi khoa học kĩ thuật của nhân loại phát triển như vũ bão, nền kinh tế trí thức có tính toàn cầu thì nhiệm vụ của ngành giáo dục vô cùng to lớn: Giáo dục không chỉ truyền đạt kiến thức cho học sinh mà còn phải giúp học sinh vận dụng kiến thức khoa học vào cuộc sống Muốn vậy, chúng ta phải quan tâm từ căn bản để có những điều kiện “dạy tốt - học tốt” nghĩa là phải nâng cao chất lượng dạy - học; một trong những yếu tố rất quan trọng để quyết định chất lượng dạy

-học đó là “Phương pháp giảng dạy”.

2/- Cơ sở thực tiễn

Phân môn Hoá học trong trường THPT giữ một vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển trí dục của học sinh Mục đích của môn học là giúp cho học sinh nhận diện thế giới quan một cách đúng đắn

và hoàn chỉnh thông qua các bài học, tiết học, tiết thực hành… của hoá học Học hoá học để hiểu, giải thích được các vấn đề thực tiễn thông qua

cơ sở cấu tạo nguyên tử, phân tử, sự hình thành và phá vỡ liên kết hoá học cũng như sự chuyển hoá của các chất bằng các phương trình phản ứng hoá học…Mặt khác học hoá học là sự khởi nguồn, là cơ sở phát huy tính sáng tạo đưa những ứng dụng phục vụ cho đời sống con người Hoá học góp phần giải toả cách nhìn phiến diện về thế giới quan làm phương hại đến đời sống, tinh thần của con người

Để đạt được mục tiêu đó thì giáo viên dạy Hoá học là nhân tố tham

gia quyết định chất lượng (phương pháp giảng dạy) Muốn vậy, ngoài

những hiểu biết về hoá học, người giáo viên dạy hoá học phải có phương pháp trưyền đạt gây hứng thú để học sinh dễ lĩnh hội kiến thức hoá học Đây là một trong những vấn đề cần quan tâm và nghiên cứu nghiêm túc Trong sáng kiến kinh nghiệm (SKKN) này, tôi có đề cập đến một khía

cạnh “Nâng cao hiệu quả dạy - học môn Hoá học ở trường THPT bằng

việc liên hệ thực tiễn liên quan đến bài:Kim loại kiềm thổ và hợp chất quan trọng của kim loại kiềm thổ trong chương trình Lớp 12 ” với mục

đích góp phần làm cho HS học Hoá học dễ hiểu, thiết thực, gần gũi với đời sống và lôi cuốn HS khi học môn Hoá học

PHẦN I

THỰC TRẠNG ĐỀ TÀI 1/- Thực trạng

Trước tình hình đổi mới về cách dạy - học như hiện nay thì

phương pháp giảng dạy đã và đang thực sự là yếu tố quyết định hiệu quả

giờ dạy Một trong những yếu tố để đạt giờ dạy có hiệu quả là phải phát huy tính thực tế, giáo dục về môi trường, về tư tưởng vừa mang bản sắc dân tộc mà không mất đi tính cộng đồng trên toàn thế giới, những vấn đề

cũ nhưng không cũ mà vẫn có tính chất cập nhật và mới mẽ, đảm bảo tính khoa học, hiện đại, cơ bản, tính thực tiễn và có hệ thống sư phạm.Tuy nhiên mỗi tiết học có thể không nhất thiết phải hội tụ tất cả những quan điểm nêu trên, vì vậy cần phải nghiên cứu kỹ lưỡng, đừng quá lạm dụng khi lượng kiến thức không đồng nhất

Thực tế giảng dạy cho thấy môn Hoá học trong trường phổ thông

là một trong những môn học khó, nếu không có những bài giảng và phương pháp phù hợp đối với thế hệ học sinh thì dễ làm cho học sinh thụ động trong việc tiếp thu, cảm nhận Đã có hiện tượng một số bộ phận học sinh không muốn học hoá học, ngày càng xa rời với giá trị thực tiễn của Hoá học Nhiều giáo viên chưa quan tâm đúng mức đối tượng giáo dục, chưa đặt ra cho mình nhiệm vụ và trách nhiệm nghiên cứu, hiện tượng dùng đồng loạt cùng một cách dạy, một bài giảng cho nhiều lớp, nhiều thế hệ học trò vẫn còn nhiều Do đó phương pháp ít có tiến bộ mà người giáo viên đã trở thành người cảm nhận, truyền thụ tri thức một chiều, còn học sinh không chủ động trong quá trình lĩnh hội tri thức hoá học

2/- Giải quyết thực trạng

Từ thực trạng trên tôi có suy nghĩ rằng để việc giảng dạy môn Hoá học đạt hiệu quả cao hơn thì phải tìm cách cải tiến phương pháp sao cho phù hợp trong các bài giảng hoá học ở trường THPT Một trong những

phương pháp tôi đã làm là “Nâng cao hiệu quả dạy - học môn hoá học ở

trường THPT bằng việc liên hệ thực tiễn liên quan đến bài học” Có

những vấn đề hoá học có thể giúp HS hiểu biết đúng đắn về những hiện

tượng trong tự nhiên, tránh việc mê tín dị đoan, hiểu được những dụng ý khoa học Hoá học trong những câu ca dao - tục ngữ mà thế hệ trước để lại và có thể ứng dụng trong thực tiễn đời sống thường ngày chỉ bằng những kiến thức rất phổ thông mà không gây nhàm chán xa lạ, lại có tác dụng kích thích tính chủ động, sáng tạo, hứng thú trong học tập, làm cho môn học không còn khô khan, bớt đi tính đặc thù và phức tạp

Trong phạm vi đề tài tôi không có tham vọng giải quyết hết mọi vấn đề trong thực tiễn mà chỉ nêu lên một vài suy nghĩ của cá nhân, coi

đó là kinh nghiệm qua một số ví dụ minh hoạ, với mong muốn góp phần tạo ra và phát triển phuơng pháp dạy Hoá học hiệu quả cao hơn qua các bài giảng Hoá học

PHẦN II

CÁC GIẢI PHÁP 1/- Đặt vấn đề

Cơ sở lý luận và thực tiễn dạy học tôi đã thấy rằng liên hệ thực tiễn

có liên quan đến bài học ở môn Hoá học THPT sẽ tạo hứng thú, khơi dậy niềm đam mê, HS hiểu được vai trò và ý nghĩa thực tiễn trong học Hoá học Để thực hiện được, người giáo viên cần nghiên cứu kỹ bài giảng, xác định được kiến thức trọng tâm, tìm hiểu, tham khảo các vấn đề thực

tế liên quan phù hợp với từng đối tượng HS (yếu, trung bình, khá , giỏi,

nông thôn, thành thị…), hình thành giáo án theo hướng phát huy tính tích

cực chủ động của HS, phải mang tính hợp lý và hài hoà, nhẹ nhàng, đôi lúc có khôi hài nhưng sâu sắc, vẫn đảm bảo được mục đích học môn Hoá

học Tuy nhiên thời gian giành cho vấn đề này là không nhiều (như thứ

gia vị trong đời sống không thể thay cho thức ăn, nhưng thiếu nó thì kém

đi hiệu quả ăn uống).

2/- Các giải pháp thực hiện

“Nâng cao hiệu quả dạy - học môn Hoá học ở trường THPT bằng việc liên hệ thực tiễn liên quan đến bài học” bằng cách:

a) Nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống thường ngày sau khi

đã kết thúc bài học Cách nêu vấn đề này có thể tạo cho HS căn cứ vào những kiến thức đã học tìm cách giải thích hiện tượng ở nhà hay những lúc bắt gặp hiện tượng đó, HS sẽ suy nghĩ, ấp ủ câu hỏi

vì sao lại có hiện tượng đó tạo tiền đề thuận lợi khi học bài mới tiếp theo một cách khoa học

b) Nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống thường ngày qua các phương trình phản ứng hoá học cụ thể trong bài học Cách nêu vấn đề này có thể sẽ mang tính cập nhật, làm cho HS hiểu và thấy được ý nghĩa thực tiễn bài học GV có thể giải thích để giải toả tính

tò mò của HS

c) Nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống thường ngày thay cho lời giới thiệu bài mới Cách nêu vấn đề này có thể tạo cho HS bất ngờ, có thể là một câu hỏi rất khôi hài hay một vấn đề rất bình thường mà hằng ngày HS vẫn gặp nhưng lại tạo sự chú ý quan tâm của HS trong quá trình học tập

d) Nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống thường ngày thông qua các bài tập tính toán Cách nêu vấn đề này có thể giúp cho HS

trong khi làm bài tập lại lĩnh hội được vấn đề cần truyền đạt, giải thích Vì muốn giải được bài toán Hoá học đó HS phải hiểu được nội dung kiến thức cần huy động, hiểu được bài toán yêu cầu gì và giải quyết như thế nào?

e) Nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống thường ngày thông qua những câu chuyện ngắn có tính chất khôi hài, gây cười có thể xen vào bất cứ thời gian nào trong suốt tiết học Cách này có thể tạo không khí học tập thoải mái, kích thích niềm đam mê học Hoá học

f) Tự làm thí nghiệm qua các hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống thường ngày ở địa phương, gia đình… sau khi đã học, tìm hiểu, nghiên cứu qua một nội dung, một vấn đề Hoá học

3/- Cách tổ chức thực hiện

Để tổ chức thực hiện được GV có thể dùng nhiều phương tiện, nhiều cách như: Bằng lời giải thích, bằng hình ảnh, đoạn phim, bài hát,

ca dao - tục ngữ, chuyện kể… có thể tiến hành dạy trong hoàn cảnh dùng máy chiếu hay không dùng máy chiếu, điều này phụ thuộc vào GV ở mỗi trường THPT, vào hoàn cảnh cụ thể và phong cách dạy khác nhau để huy động tối đa vì hiệu quả giáo dục với nội dung đề tài này, có những kinh nghiệm có thể áp dụng cho nhiều người, nhưng có những phong cách không thể áp dụng cho GV khác (vì mỗi một GV có những phong cách khác nhau)

Những ví dụ minh hoạ thông qua một số hiện tượng thực tiễn trong

số muôn vàn hiện tượng thực tiễn có thể áp dụng, nhưng trong SKKN

này tôi chỉ nêu từng vấn đề cụ thể với đề tài “Nâng cao hiệu quả dạy

-học môn Hoá -học ở trường THPT bằng việc liên hệ thực tiễn có liên quan đến bài: Kim loại kiềm thổ và hợp chất quan trọng của kim loại kiềm thổ trong chương trình Lớp 12”.

Ví dụ 1:Tục ngữ Việt Nam có câu: “Nước chảy đá mòn” mang hàm ý khoa học Hoá học như thế nào?

Trong đá thông thường chủ yếu là CaCO3 trong nước tồn tại phương trình điện ly:

3

CO  (*)

3

dịch cân bằng hoá học thì cân bằng (*) chuyển dịch theo phía chống lại

3

dần

Lĩnh vực áp dụng: Hiện tượng này thường thấy ở những phiến đá

có những dòng chảy đi qua nếu không để ý trong xây dựng thì sẽ ảnh hưởng không ít, góp phần hiểu được dụng ý khoa học của câu tục ngữ, làm cho hoá học trở nên gần gũi, thiết thực hơn GV có thể xen vấn đề

Ví dụ 2: Hiện tượng tạo hang động và thạch nhũ với những hình dạng phong phú đa dạng như thế nào?

mưa rơi xuống như muôn vàn mũi dao nhọn, sắc khắc vào đá những đường nét khác nhau

CaCO  CO H O Ca HCO (*)

Ca HCO Ca  HCO

CaCO Ca  CO 

  

Theo thời gian dần tạo ra các hang động, khi nước có Ca HCO( 3 2 ) ở đất đá

do áp suất nhiệt độ đột nhiên hạ xuống thấp nên khi giọt nước nhỏ từ từ

có tồn tại phương trình: C a HCO( 3 2 )  CaCO3  CO2  H O2

hình thù đa dạng

Lĩnh vực áp dụng: Hiện tượng này thường thấy trong các hang

động núi đá GV có thể xen vấn đề này trong khi dạy đến phần muối cacbonat (tiết 48 lớp 12)

Ví dụ 3:Tại sao khi nấu nước giếng ở một số vùng lại có lớp cặn ở dưới đáy ấm? Cách tẩy lớp cặn này như thế nào?

Trong tự nhiên nước ở một số vùng là nước cứng tạm thời, nghĩa là

có chứa Ca HCO( 3 2 ) ,Mg HCO( 3 2 ) Khi nấu sôi có phương trình hoá học:

3 2

Ca HCO  CaCO3 CO2  H O2

3 2

Mg HCO  MgCO3 CO2 H O2

CaCO MgCO sinh ra đóng cặn

cháo đặc chỉ hớt ra và lau mạnh là sạch

Lĩnh vực áp dụng: GV có thể xen vào trong bài giảng nước cứng

(tiết 49 lớp 12) Mục đích cung cấp mẹo vặt trong đời sống cũng góp phần cho HS hiểu bản chất của vấn đề có trong đời sống hàng ngày, HS

có thể ứng dụng trong gia đình mình, tạo sự hưng phấn trong học tập và

đó cũng là một thí nghiệm tự làm được

PHẦN III

KẾT QUẢ

Thực tế giảng dạy cho thấy các lớp không hoặc ít áp dụng so với lớp áp dụng liên hệ thường xuyên có sự khác nhau rõ rệt

Kết quả giảng dạy ở trường của năm học 2008 – 2009 tôi đã có số liệu cụ thể trong bảng sau:

Lớp Mức độ áp dụng

đề tài

Không khí học

tập

Kết quả học tập

12X3

Không áp dụng

12T3

Áp dụng thường

xuyên

Sôi nổi, hăng say

12T4

Áp dụng thường

xuyên

Sôi nổi, hăng say

PHẦN IV

KẾT LUẬN

Để có những tiết học đạt kết quả cao nhất luôn là niềm trăn trở, suy nghĩ là mục đích hướng tới của từng người giáo viên có lương tâm và trách nhiệm nghề nghiệp, nhưng đây không phải là điều đạt được dễ dàng Người giáo viên phải nhận thức rõ vai trò là người “thắp sáng ngọn lửa” chủ động lĩnh hội tri thức trong từng HS Trong nội dung đề tài

“Nâng cao hiệu quả dạy - học môn Hoá học ở trường THPT bằng việc liên hệ thực tiễn có liên quan đến bài học” tôi đã đề cập đến một số vấn

đề xung quanh cuộc sống và có ý nghĩa thực tiễn, thậm chí có thể gặp, tiếp xúc hàng ngày Tôi hy vọng đây là vấn đề cởi mở gợi ra một quan niệm trong dạy - học Hoá học, mặc dù trong đề tài này tôi không thể đề cập mọi hiện tượng có liên quan Với thực trạng học Hoá học và yêu cầu

đổi mới phương pháp dạy học, có thể coi đây là một quan điểm của tôi

đóng góp ý kiến vào việc nâng cao chất lượng dạy - học Hoá học trong thời kỳ mới

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Sách Giáo Khoa Hoá học lớp 10 – 11 – 12

(Nhà xuất bản Giáo dục –

2008 )

[2] Sách Giáo viên Hoá học lớp 10 – 11 – 12

(Nhà xuất bản Giáo dục –

2008 )

[3] Phân phối chương trình môn Hoá học Trung học phổ thông

(Tài liệu chỉ đạo chuyên môn áp dụng từ năm học 2008 – 2009; Vụ trung học phổ thông)

[4] Tài liệu Giáo khoa chuyên Hoá học 11 – 12

(Nhà xuất bản Giáo dục –

2001 )

[5] Từ điển Hoá học phổ thông

(Nhóm tác giả: Nguyễn Thạt Cát - Chủ biên,

Hoàng Minh Châu, Đỗ Tất Hiển,

Nguyễn Quốc Tín, NXB Giáo dục – 2002.)

[6] Giáo dục toàn diện và sự phát triển xã hội

(Tác giả: Nguyễn Văn Tỷ, NXB Thanh Niên – 2009)

MỤC LỤC

Trang

Các chữ viết tắt

2

Lời nói đầu

3

PHẦN I: THỰC TRẠNG ĐỀ TÀI

1 Thực trạng

5

2 Cách giải quyết

5

PHẦN II: CÁC GIẢI PHÁP

1 Đặt vấn đề

7

2 Các giải pháp

7

3 Cách thực hiện

8

PHẦN III: KẾT QUẢ

10

PHẦN IV: KẾT LUẬN

11

Tài liệu tham khảo

12

Mục lục

13