HOẠT ĐỘNG THƯƠNG mại và TRUYỀN GIÁO của bồ đào NHA tại ấn độ, TRUNG QUỐC (THẾ kỷ XVI – THẾ kỷ XIX) (TT)

Sự song hành giữa thương mại và truyền giáo trong quá trình hoạt động của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ, Trung Quốc được các học giả ví von như “đôi cánh của một con chim”.. Thực trạng nghiên cứu

CÔNG TRÌNH NÀY ĐƯỢC HOÀN THÀNH TẠI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC, ĐẠI HỌC HUẾ

Người hướng dẫn khoa học:

1 PGS.TS LÊ VĂN ANH

2 PGS.TS ĐẶNG VĂN CHƯƠNG

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp Nhà nước họp tại

Đại học Huế, Thành phố Huế

Vào hồi giờ ngày tháng năm 2015

Có thể tìm hiểu luận án tại:

A MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Phát kiến địa lý là một những thành tựu vĩ đại trong lịch sử nhân loại, “một cuộc cách mạng thật sự” trong lĩnh vực giao thông và tri thức Với tư cách là quốc gia tiên phong của kỷ nguyên khám phá (Discovery Age), Bồ Đào Nha đã góp phần khai mở những trang sử đầu tiên của chủ nghĩa thực dân phương Tây khi thiết lập hệ thống thương điếm trải dài từ duyên hải Tây Phi đến tận vùng Viễn Đông

xa xôi1 và kiến tạo đế quốc mậu dịch hàng hải đầu tiên trong thời cận đại - Estado da India Như vậy, đây không chỉ là bước ngoặt trong lịch sử Bồ Đào Nha mà còn là thời kỳ chuyển mình mạnh mẽ dẫn đến những thay đổi bản chất trong quan hệ giữa phương Đông và phương Tây

Trong mạng lưới nhượng địa của Bồ Đào Nha trên toàn châu Á, các thương điếm ven biển Ấn Độ và Trung Quốc đóng vai trò nổi bật, không thể thay thế Vốn xem thương mại là trọng tâm và hoạt động với mục đích

thiết lập nền thương mại “nhân đôi” nên Bồ Đào Nha đã duy trì một lúc hai tuyến giao thương: ngoại tuyến và nội tuyến, với các mối quan hệ chồng

chéo vô cùng phức tạp Thế nhưng, Cochin, Goa, Malacca và Macao lại được kết nối vô cùng linh hoạt, vận động nhịp nhàng trong một mạng lưới thương mại mang tính quốc tế đầu tiên của thời kỳ cận đại Vì thế, thông qua việc phục dựng tương đối chân xác diện mạo của giai đoạn lịch sử để lại nhiều dấu ấn, luận án còn đi sâu phân tích để rút ra đặc điểm của đế quốc Bồ Đào Nha tại Ấn Độ và Trung Quốc (trong sự đối sánh với một số

đế quốc tư bản chủ nghĩa thời bấy giờ như Hà lan, Anh)

Bên cạnh đó, mặc dù có cùng cơ chế quản lý và nhiều nét tương đồng trong quá trình phát triển nhưng hệ thống thương điếm của Bồ Đào Nha tại

Ấn Độ và Trung Quốc vẫn tồn tại ít nhiều dị biệt Khác với thương mại tại Ấn Độ, ở Trung Quốc, Bồ Đào Nha không dùng vũ lực để xâm chiếm đất đai, xây dựng pháo đài, kiểm soát thương mại mà một phương thức mềm mỏng hơn đã được lựa chọn để xâm nhập vùng đất này: chấp nhận vị trí trung gian, kết nối tuyến giao thương giữa Trung Quốc và Nhật Bản Đặc trưng của thương nhân Bồ Đào Nha tại Macao là triển khai một phương thức thương mại biển tương đối

ôn hòa, không chịu nhiều sự chi phối của Estado da India Sự tương

thương điếm của đế quốc mậu dịch Bồ Đào Nha

đồng và dị biệt của hai mạng lưới thương điếm có cùng chủ sở hữu này không những có ý nghĩa khoa học đầy lý thú mà còn để lại nhiều bài học quý giá cho lịch sử

Sự song hành giữa thương mại và truyền giáo trong quá trình hoạt động của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ, Trung Quốc được các học giả

ví von như “đôi cánh của một con chim” Nếu trong thương mại, lách qua “khe cửa hẹp” của thể chế độc quyền, các tư thương đã đóng vai trò quan trọng trong hầu hết các khâu của quá trình thu mua - vận chuyển - bán hàng hóa thì trong lĩnh vực truyền giáo, tất cả hoạt động của các giáo đoàn đều chịu sự chi phối của vua Bồ Đào Nha (theo những sắc chỉ được ký kết và ban hành bởi Giáo hoàng tại Rome) Vì vậy, tìm hiểu về hoạt động truyền giáo của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ và Trung Quốc còn cho chúng ta thấy sự thích ứng của tôn giáo đối với các nền văn hóa, các thể chế chính trị khác nhau như thế nào

Tuy nhiên, hiện nay nghiên cứu về đế quốc mậu dịch Bồ Đào Nha cũng như hoạt động thương mại và truyền giáo của nó ở Ấn Độ, Trung Quốc vẫn còn là mảng trống Trong các chương trình đào tạo

cử nhân Lịch sử, thạc sĩ Lịch sử thế giới, nhận thức của sinh viên về quá trình xác lập quyền lực thương mại biển của Bồ Đào Nha còn khá chung chung Những hiểu biết về vai trò của các linh mục Bồ Đào Nha tại Trung Quốc và Ấn Độ cũng hết sức mờ nhạt

Từ những lý do trên, chúng tôi mạnh dạn chọn vấn đề “Hoạt

động thương mại và truyền giáo của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ, Trung Quốc (thế kỷ XVI - thế kỷ XIX)” làm đề tài cho luận án Tiến sĩ,

chuyên ngành Lịch sử thế giới

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Thực trạng nghiên cứu vấn đề trong nước

Việc Bồ Đào Nha khai mở thành công con đường biển đến châu

Á và thiết lập được hệ thống cứ điểm thương mại và truyền giáo tại

Ấn Độ, Trung Quốc là một trong những bước ngoặt quan trọng của lịch sử nhân loại Thế nhưng cho đến nay vấn đề này vẫn chỉ được trình bày một cách sơ lược trong một số giáo trình cũng như trong những tác phẩm viết về lịch sử thế giới

Lịch sử các cuộc phát kiến địa lý đã được đề cập đến trong nhiều cuốn giáo trình Lịch sử thế giới như: Nguyễn Gia Phu, Nguyễn Văn

Ánh, Đỗ Đình Hãng, Trần Văn Là (2003), Lịch sử thế giới trung đại, NXB Giáo dục, Hà Nội; Lương Ninh, Đặng Đức An (1976), Lịch sử

thế giới trung đại (quyển 2, tập 1, châu Âu thời hậu kỳ trung đại),

NXB Giáo dục, Hà Nội;…

Quá trình xác lập quyền lực của Bồ Đào Nha cũng được đề cập khái quát trong các cuốn sách chuyên khảo về lịch sử Ấn Độ,

lịch sử Trung Quốc như: Nguyễn Thừa Hỷ, “Ấn Độ qua các triều

đại”, NXB Giáo dục; Vũ Dương Ninh (chủ biên, 1995), Lịch sử

Ấn Độ, NXB Giáo dục, Hà Nội; Nguyễn Hiến lê, “Sử Trung Quốc”

(2 tập, 1982)

Lịch sử truyền giáo của các giáo đoàn Bồ Đào Nha tại Ấn Độ và Trung Quốc cũng gần như là một mảng trống Chúng tôi chỉ có thể tìm

hiểu các sự kiện liên quan thông qua những cuốn sách sau: “Lịch sử

truyền giáo ở Việt Nam” (quyển 1 - Các thừa sai Dòng Tên 1665)), 1959; “Bồ-Đào-Nha, Tây-Ban-Nha, Hoà-Lan giao tiếp với Đại Việt thế kỷ XVII, XVIII”, tủ sách nghiên cứu Sử Địa của Nguyễn Khắc

(1615-Ngữ; “Lịch sử giáo hội công giáo” I, II của Linh mục Bùi Đức Sinh

sĩ tại châu Á Như vậy, vấn đề hoạt động thương mại, truyền giáo của

Bồ Đào Nha ở Ấn Độ và Trung Quốc vẫn chưa có một công trình chuyên khảo nào đề cập đến

2.2 Thực trạng nghiên cứu vấn đề ở nước ngoài

Do sự thiếu vắng nguồn tư liệu bằng tiếng Việt nên công trình nghiên cứu bằng tiếng Anh đóng vai trò chính trong luận án Chúng tôi chia vấn đề thành các hướng nghiên cứu sau:

2.2.1 Nhóm công trình nghiên cứu về quá trình xâm nhập của Bồ Đào Nha vào châu Á

Đây là vấn đề mang tính khoa học lý thú, thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà Sử học được thể hiện thông qua số lượng các công trình xuất bản liên quan đến nội dung này Tiêu biểu như: B.W.Diffie

và G.D.Winius (1977), Foundations of the Portuguese Empire,

1415-1580, University of Minnesota, Mineapolis; A.R.Disney (2009), A History of Portugal and the Portuguese Empire: From Beginnings to

1807, volume 2: The Portuguese empire, Cambridge University

Press, London, M D D Newitt (1986), The First Portuguese

Colonial Empire, University of Exeter Press;…Mặc dù phần lớn các

công trình trên đều trình bày một cách có hệ thống về quá trình xác lập quyền lực của Bồ Đào Nha từ các cứ điểm ven biển Tây Phi đến

Ấn Độ - Đông Nam Á - Viễn Đông nhưng cách thức chọn lựa sự kiện

và quan điểm đánh giá lại khác nhau

Trong thời gian gần đây, nhiều cuốn sách viết về “thời đại khám phá” đã được dịch và xuất bản bằng tiếng Việt, tiêu biểu như: Vũ Bội

Tuyền (1997), Mười nhà thám hiểm lừng danh thế giới, NXB Thanh Niên; Trương Quảng Trí (ch.b, 2003), Phong Đảo dịch, 10 nhà thám

hiểm lớn thế giới, NXB Văn hóa Thông tin; Văn Sính Nguyên, Những câu chuyện về lịch sử phương Tây - phát hiện lục địa mới,

NXB Lao động Xã hội, Hà Nội

Tóm lại, nghiên cứu quá trình bành trướng của Bồ Đào Nha từ một nhà nước nhỏ bé ven bờ Đại Tây Dương đến một đế chế hùng mạnh không phải là đề tài mới Trên thế giới, các học giả đã dành sự quan tâm đặc biệt về vấn đề này Nhiệm vụ của chúng tôi là sử dụng những tư liệu lịch sử quan trọng từ các tác phẩm này để phục vụ cho việc thực hiện đề tài

2.2.2 Nhóm công trình nghiên cứu về hoạt động thương mại của

Bồ Đào Nha ở Ấn Độ và Trung Quốc

Với mức độ rộng lớn về phạm vi kiến thức của vấn đề, đã có khá nhiều công trình xuất bản đề cập đến quan hệ giao thương giữa Bồ Đào

Nha và Ấn Độ như: J.C.Boyajian (2007), Portuguese Trade in Asia

under the Habsburgs, 1580-1640, JHU Press hoặc Merchants, Companies and Trade: Europe and Asia in the Early Modern Era của

Chaudhury Sushil & Morineau Michel (2007); F.C.Danvers (1988),

The Portuguese in India: Being a History of the Rise and Decline of

Their Eastern Empire, London: W.H.Allen & co, limited;…

Xu hướng nghiên cứu về một số thương điếm nổi bật của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ như Goa, Cochin…được thể hiện qua các tác phẩm sau:

Portuguese in the Tamil coast: historical explorations in commerce and culture, 1507-1749 (1998) của Jeyaseela Stephen; Goa-Kanara Portuguese Relations, 1498-1763 (2000) của B.S.Shastry;

C.J.Borges, Oscar Guilherme Pereira, Hannes Stubbe (2000), Goa and

Portugal: History and Development, Concept Publishing Company…

Nếu so sánh với Ấn Độ thì các nghiên cứu về hoạt động giao thương của Bồ Đào Nha tại Trung Quốc (mà chúng tôi tiếp cận được) còn khá khiêm tốn Ngoại trừ một vài tác phẩm tập trung đi sâu vào ảnh hưởng của Bồ Đào Nha tại Macao, còn lại vẫn là những công trình sơ khảo

mang tính chất chung chung Dựa vào các tác phẩm viết về lịch sử Trung Quốc, chúng tôi chọn lọc các sự kiện lịch sử liên quan đến người

Bồ Đào Nha như: The Cambridge History of China: Volume 8, The

Ming Dynasty (1368-1644) của Denis C Twitchett, Frederick W Mote

(1998); hay Willard J Peterson (2002) với The Cambridge History of

China: Volume 9, Part 1, The Ch'ing Empire to 1800

Vấn đề thương nhân Bồ Đào Nha đến buôn bán tại Trung Quốc

được đề cập trong những tác phẩm: Tianze Zhang (1933),

Sino-Portuguese Trade from 1514 to 1644: A Synthesis of Sino-Portuguese and Chinese Sources; “The Survival of Empire: Portuguese Trade and Society in China and the South China sea 1630 - 1754 của G.B.Souza…

2.2.3 Nhóm công trình nghiên cứu về hoạt động truyền giáo của các giáo đoàn Bồ Đào Nha tại Ấn Độ và Trung Quốc

Về việc xác lập vị thế của Giáo hội Rome tại Ấn Độ vào đầu thế

kỷ XVI cũng như quá trình hình thành các giáo xứ, giáo phận của Bồ Đào Nha tại quốc gia này được đề cập trong các công trình: Stephen

Neill (2002), A History of Christianity in India, 1707 - 1858, Cambridge University Press; Stephen Neill (2004), A History of

Christianity in India: The Beginnings to AD 1707, Cambridge

University Press; Historical Sketch of the Christian Tradition in

Bengal của Md.S.Farid(2011); Francis Xavier and Portuguese Administration in India của J.Elisha (2004)…

Tuy nhiên, công cuộc truyền giáo của các giáo đoàn với sự bảo trợ

từ vương quyền Bồ Đào Nha tại Ấn Độ vẫn có khá nhiều thuận lợi so với việc xâm nhập vào xã hội Trung Quốc Nghiên cứu về khía cạnh này các học giả đi theo hai hướng: thứ nhất, hoạt động của linh mục Dòng Tên tại Trung Quốc lục địa Thứ hai, lịch sử truyền giáo ở Macao Những tác phẩm theo xu hướng thứ nhất gồm: N.Standaert(2008),

Jesuits in China, Cambridge University Press,169-185; I.Pina (2001),

The Jesuits missions in Japan and in China: two distinct realities

Cultural adaptation and the assimilation of natives, Bullettin of

Portuguese/Japanese Studies, ano/vol2, 59 - 76; Anders Ljungstedt, An historical sketch of the Portuguese settlements in China; and of the Roman Catholic Church and mission in China, 1836, Boston…

Mặc dù, Macao là vùng đất chịu ảnh hưởng đậm nét nhất của Thiên Chúa giáo Bồ Đào Nha, nhưng những công trình nghiên cứu riêng lẻ về khía cạnh này chúng tôi vẫn chưa có điều kiện tiếp cận Điều này một phần xuất phát từ đặc điểm khu định cư Macao của Bồ

Đào Nha Từ khi được chính thức nâng lên địa vị Giáo phận (1576), Macao đã được xây dựng với tư cách trung tâm đóng vai trò quản lý hoạt động truyền giáo vùng Viễn Đông, trung tâm đào tạo linh mục với sự ra đời của trường học Thiên Chúa giáo đầu tiên tại Đông Á Vì vậy, hầu hết các cuốn sách nghiên cứu về Thiên Chúa giáo tại Macao cũng đi theo xu hướng trên

Tóm lại, có thể nói, trên bình diện quốc tế, hiện nay đề tài luận án của chúng tôi vẫn chưa có một công trình nghiên cứu nào trùng lặp

về nội dung Những khía cạnh nhỏ của từng nội dung thì đã có nhiều công trình xuất bản Đó là thuận lợi nhưng cũng là bất lợi khi nguồn

tư liệu bằng tiếng Anh là cơ sở duy nhất để chúng tôi hoàn thiện đề tài Trên cơ sở kế thừa những thành tựu của các công trình đi trước, chúng tôi muốn đi sâu tìm hiểu đề tài: “Hoạt động thương mại và truyền giáo của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ, Trung Quốc (thế kỷ XVI - thế kỷ XIX)”

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục tiêu nghiên cứu

Tái hiện một cách chân thực về hoạt động thương mại và truyền giáo của Bồ Đào Nha tại Trung Quốc và Ấn Độ từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX; phân tích cơ sở xác lập, đặc điểm, so sánh sự tương đồng

và khác biệt trong hoạt động trên lĩnh vực thương mại và tôn giáo của

Bồ Đào Nha ở Ấn Độ, Trung Quốc cũng như đánh giá tác động của các hoạt động này đối với các chủ thể: Bồ Đào Nha, Ấn Độ, Trung Quốc

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu về quá trình xâm nhập của Bồ Đào Nha vào Ấn Độ,

Trung Quốc và sự xác lập hệ thống thương điếm của Bồ Đào Nha tại hai quốc gia này

- Các phương thức hoạt động thương mại biển của Bồ tại những

cứ điểm ven biển Ấn Độ và Trung Quốc: việc áp dụng thể chế độc quyền tại các cứ điểm duyên hải Ấn Độ Dương cũng như vai trò trung gian của thương nhân Bồ Đào Nha tại Macao trên tuyến giao thương Macao - Trung Quốc - Nhật Bản

- Những cách thức truyền giáo của những giáo đoàn Bồ Đào Nha tại Ấn Độ và Trung Quốc (bao gồm cả Macao) Trong đó nhấn mạnh vai trò và tầm ảnh hưởng của Dòng Tên trong đời sống tinh thần cư dân bản địa

- Phân tích cơ sở, đặc điểm và hệ quả hoạt động thương mại và truyền giáo của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ, Trung Quốc (thế kỷ XVI - thế kỷ XIX)

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án tập trung nghiên cứu hoạt động thương mại và truyền giáo của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ, Trung Quốc từ thế kỷ XVI đến thế

kỷ XIX

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về không gian, luận án nghiên cứu ba chủ thể là: Bồ Đào Nha,

Ấn Độ và Trung Quốc

- Về thời gian, luận án giới hạn nghiên cứu về hoạt động thương mại

và truyền giáo của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ, Trung Quốc từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX Sở dĩ lấy thế kỷ XVI làm thời gian khởi điểm cho việc nghiên cứu, bởi vì sau khi Vasco da Gama tiến hành chuyến phát kiến địa lý đến Ấn Độ (1497 - 1499) đã mở đầu cho quá trình xâm chiếm và thiết lập thuộc địa của Bồ Đào Nha ở châu Á Thế kỷ XIX được xem là thời gian kết thúc công trình nghiên cứu bởi đây là thời kỳ mà vai trò thương mại của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ, Trung Quốc gần như không còn, ngoại trừ việc buôn bán ít ỏi với Goa và Macao

- Về nội dung, luận án tập trung nghiên cứu hoạt động thương mại và truyền giáo của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ và Trung Quốc

5 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

5.1 Nguồn tư liệu

Để hoàn thành luận án, tác giả đã tham khảo các nguồn tài liệu sau:

- Các công trình nghiên cứu xuất bản ở nước ngoài bằng tiếng Anh về hoạt động của người Bồ Đào Nha tại châu Á, Ấn Độ và Trung Quốc từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX

- Các công trình nghiên cứu về lịch sử Trung Quốc, lịch sử Ấn

Độ Các công trình nghiên cứu về hoạt động của các giáo đoàn Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha trong việc mở rộng ảnh hưởng của Giáo hội Rome ra ngoài phạm vi châu Âu, về lịch sử Giáo hội Thiên Chúa giáo tại Trung Quốc, Ấn Độ

- Các công trình chuyên khảo, các bài nghiên cứu đăng trên các tạp chí: Nghiên cứu lịch sử,Nnghiên cứu Đông Nam Á, Nghiên cứu Tôn giáo, Lịch sử quân sự…

- Các website trên mạng Internet

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Xuất phát từ quan điểm coi hoạt động thương mại và truyền giáo của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ, Trung Quốc là một bộ phận không thể tách rời của đế quốc Bồ Đào Nha ở châu Á nên phương pháp hệ thống - cấu trúc đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện đề tài

Vì đề tài thuộc về khoa học lịch sử nên việc sử dụng phương pháp lịch sử và phương pháp logic được xem là phương pháp chủ đạo trong nghiên cứu đề tài Mặt khác, trong chừng mực nhất định, tác giả luận án còn sử dụng các phương pháp khoa học liên ngành như phân tích, tổng hợp, đối chiếu, so sánh, thống kê, dự báo… trong từng nội dung cụ thể của đề tài

6 Đóng góp của đề tài

6.1 Về phương diện khoa học

Phân tích nguyên nhân thúc đẩy Bồ Đào Nha khai phá thành công con đường hàng hải mới đến Ấn Độ, Trung Quốc và sự thiết lập của Estado da India - mô hình nhà nước thuộc địa đầu tiên của các quốc gia phương Tây tại châu Á

Tìm hiểu sự xác lập các thể chế thương mại biển của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ và Trung Quốc, tiêu biểu như: Carreira da India…Quá trình xác lập vị trí độc quyền trong thương mại biển của Hoàng gia

Bồ Đào Nha thông qua chính sách cưỡng bức, áp dụng Cartaz và nỗ lực trong việc thành lập công ty Đông Ấn Bồ vào thế kỷ XVII Từ

đó, đề tài rút ra cơ sở, đặc điểm, những nét dị biệt và ảnh hưởng của

Bồ Đào Nha tại Ấn Độ và Trung Quốc nói riêng cũng như trên toàn châu Á nói chung

Đưa ra những đánh giá có tính hệ thống và toàn diện về hoạt động thương mại và truyền giáo của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ, Trung Quốc từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX; trên cơ sở đó phân tích những đặc điểm, hệ quả và đặc biệt là sự đối sánh hoạt động của hai lĩnh vực này mà đế quốc Bồ Đào Nha thực thi ở Ấn Độ và Trung Quốc

6.2 Về phương diện thực tiễn

Luận án đã phân tích được vai trò của Bồ Đào Nha trong việc hình thành hệ thống thương mại biển đầu tiên trên toàn thế giới – đó

là một trong những nguồn gốc của xu thế toàn cầu hóa hiện nay

Kết quả nghiên cứu của đề tài luận án sẽ được hoàn thiện thành chuyên đề để giảng dạy cho sinh viên chuyên ngành Lịch sử thế giới Kết quả nghiên cứu của đề tài cũng là tư liệu tham khảo cần thiết cho những ai quan tâm đến hoạt động của Bồ Đào Nha tại châu Á

trong đó chủ yếu là ở Ấn Độ và Trung Quốc Và là cơ sở để mở ra hướng nghiên cứu mới về đế quốc Bồ Đào Nha tại châu Á

Thông qua quan hệ giữa Bồ Đào Nha - Ấn Độ, Bồ Đào Nha - Trung Quốc trên hai lĩnh vực thương mại và truyền giáo, nhiều bài học kinh nghiệm quý báu đã được rút ra Ví dụ như: Trong quá trình tiếp xúc giữa các quốc gia có những khác biệt về văn hóa, lịch sử, thương mại đã trở thành chiếc cầu kết nối và mở ra thời kỳ giao lưu rộng khắp trên toàn thế giới Tuy nhiên, hoạt động thương mại lại được diễn ra tùy thuộc đặc điểm văn hóa, lịch sử và tính cách của từng dân tộc mà không thể có một mô hình chung áp dụng cho toàn

bộ các quốc gia, dân tộc

Chương 2 Hoạt động truyền giáo của các giáo đoàn Bồ Đào Nha

ở Ấn Độ và Trung Quốc (thế kỷ XVI - thế kỷ XIX)

Chương 3 Một số nhận xét về hoạt động thương mại và truyền giáo của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ, Trung Quốc (thế kỷ XVI - thế kỷ XIX)

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI CỦA BỒ ĐÀO

NHA TẠI ẤN ĐỘ VÀ TRUNG QUỐC

(THẾ KỶ XVI - ĐẦU THẾ KỶ XIX) 1.1 Thương mại của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ (thế kỷ XVI - thế kỷ XIX)

1.1.1 Thương mại của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ (thế kỷ XVI - giữa thế kỷ XVII)

1.1.1.1 Những thương điếm đầu tiên của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ

(1502 - 1510)

Đến đầu thế kỷ XVI, Bồ Đào Nha đã xác lập được 2 thương điếm quan trọng nhất (Diu và Goa) trong số 4 mục tiêu chiến lược tại Ấn Độ

và vịnh Ba Tư Đây là cơ sở quan trọng dẫn đến sự ra đời của Estado da

India, nhà nước thuộc địa đầu tiên của Bồ Đào Nha tại phương Đông

1.1.1.2 Sự hình thành Casa da India và Estado da India

- Casa da India: Trụ sở quản lý các chuyến tàu giao thương giữa Bồ Đào Nha và Ấn Độ đặt tại Lisbon Tiền thân của thể chế này là Casa da Cueta được thành lập từ năm 1434 với nhiệm vụ quản lý các vấn đề của

đại lý Hoàng gia tại Elmina và vương quốc Kongo được hình thành Đến năm 1506, Casa bị phân chia thành hai đơn vị, trong đó Casa da India tiếp nhận chính thức quản lý thương mại giữa Lisbon với các hải cảng châu Á nằm trong độc quyền thương mại của đế chế Bồ

- Estado da India (Liên bang Ấn Độ) được dùng để chỉ về tất cả các thành phố, pháo đài và các vùng lãnh thổ mà người Bồ Đào Nha kiểm soát được ở châu Á và Đông Phi Tuy nhiên, đôi khi thuật ngữ Estado còn được sử dụng với ý nghĩa rộng hơn nhiều, bao gồm tất cả các vùng ven biển và các đảo thuộc phía Đông mũi Hảo Vọng được giới hạn từ cực đông nam châu Phi đến vùng đất thấp ở cửa sông Dương Tử Trong thực tế, cũng có một số khu vực không nằm trong phạm vi quản lý của cơ quan này (ví dụ như Macao - Trung Quốc)

1.1.1.3 Thương mại Hoàng gia Bồ Đào Nha từ đầu thế kỷ XVI đến giữa thế kỷ XVII

Hoạt động của Hoàng gia Bồ Đào Nha tại Ấn Độ trong giai đoạn này chủ yếu thông qua việc thực thi thể chế độc quyền trong thương mại hạt tiêu và ngựa Đến cuối thế kỷ XVI, tơ lụa, quế, chàm Ấn Độ trở thành mặt hàng chủ lực của Estado Bên cạnh đó, từ cuối thế kỷ XVI đến nửa đầu thế kỷ XVII, để khẳng định quyền lực độc tôn trong thương mại biển, Hoàng gia Bồ không ngừng kiểm soát hoạt động giao thương của thương nhân Ấn Độ và xây dựng Goa trở thành thủ phủ của Estado da India

1.1.1.4 Thương mại tư nhân Bồ Đào Nha từ đầu thế kỷ XVI đến giữa thế kỷ XVII

Dưới quan điểm của Hoàng gia Bồ Đào Nha, có hai loại tư thương chính: được cấp phép và không được cấp phép Phần lớn thương nhân được cấp phép buôn bán tại Ấn Độ là tầng lớp viên chức của chính quyền Lồng vào bên trong mạng lưới thương nhân được cấp phép, hoạt động của các thương nhân không được cấp phép (chatin) cũng khá sôi động Thành phần chatin được chia thành hai

bộ phận cơ bản: binh lính đồn trú giải ngũ và thương nhân Thiên Chúa giáo mới Cho đến cuối thế kỷ XVI, thương mại tư nhân của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ đã mang đến lợi nhuận trung bình 5 triệu cruzado, chiếm gần 90% tổng lượng hàng hóa

1.1.2 Thương mại của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ (giữa thế kỷ XVII - đầu thế kỷ XIX)

1.1.2.1 Thương mại Hoàng gia vẫn chiếm địa vị thống trị trong Estado da India

Với sự cạnh tranh ngày càng mạnh mẽ từ các địch thủ người châu

Âu khác, Hoàng gia Bồ Đào Nha đã có những thay đổi trong chiến lược đối ngoại, quan trọng nhất là thiết lập liên minh với Anh Goa vẫn tiếp tục đóng vai trò trung tâm trong hoạt động thương mại của

Bồ Đào Nha ở Ấn Độ trên hai bình diện: thứ nhất, chủ động trong việc liên kết thương mại với các vùng đất nằm sâu trong nội địa, thứ hai, tích cực tham gia vào việc buôn bán các mặt hàng khác như ngà voi, nô lệ và thuốc phiện Thông qua hiệp ước năm 1878, nền kinh tế của phần lãnh thổ Ấn Độ thuộc Bồ Đào Nha bị phụ thuộc chặt chẽ và chịu sự chi phối của chính quyền Anh tại Ấn Độ

1.1.2.2 Thương mại tư nhân Bồ Đào Nha tại Ấn Độ (giữa thế kỷ XVII - nửa sau thế kỷ XIX)

Trong khi thương mại Hoàng gia tại Goa không có nhiều sự thay đổi và ngày càng suy yếu thì hoạt động buôn bán tư thương ngày càng sinh động với sự tham gia của nhiều thành phần khác nhau như: người Bồ Đào Nha - Ấn Độ, người Goa Thiên Chúa giáo, Saraswat Brahmin và Banias, người Bồ Đào Nha chính quốc Như vậy, cho đến cuối thế kỷ XIX, cộng đồng thương mại của các tư thương Bồ Đào Nha tại Estado da India không chỉ bó hẹp trong hoạt động kinh

tế đơn lẻ hoặc buôn bán từng mặt hàng riêng biệt Họ đã mở rộng ra khỏi biên giới của đế quốc Bồ Đào Nha trước kia để gia nhập vào mạng lưới thương mại toàn cầu

1.2 Thương mại Bồ Đào Nha tại Trung Quốc (nửa sau thế kỷ

XVI - đầu thế kỷ XIX)

1.2.1 Hoạt động bước đầu của thương nhân Bồ Đào Nha tại Trung Quốc (đầu thế kỷ XVI - nửa đầu thế kỷ XVII)

1.2.1.1 Quá trình xâm nhập của Bồ Đào Nha vào Trung Quốc

Những cuộc tiếp xúc từ năm 1513 đến 1520 không thu được kết quả như mong đợi Đến giữa những năm 1550, viên chức nhà Minh cho phép những người Bồ Đào Nha sử dụng những địa điểm trên bờ biển Quảng Đông, đầu tiên tại Shangchuan, sau đó là Lampacao và cuối cùng là Macao (1557) để buôn bán

1.2.1.2 Bộ máy quản lý của Bồ Đào Nha tại Macao

Cơ sở ra đời thể chế quản lý của Bồ Đào Nha tại Macao là việc tổ chức các chuyến tàu kết nối thương mại biển giữa Trung Quốc và Nhật Bản mà trong đó thương nhân Bồ Đào Nha đóng vai trò trung gian Điều chúng ta cần chú ý rằng, mô hình thương mại của Bồ Đào

Nha tại Trung Quốc khác biệt rất lớn đối với Ấn Độ được xác lập dựa

trên ba trụ cột: quản lý, tài chính và luật pháp

1.2.2 Hoạt động thương mại của thương nhân Bồ Đào Nha Macao với Trung Quốc lục địa

1.2.2.1 Thương nhân Macao trong sự cạnh tranh của Tây Ban Nha,

Hà Lan tại Trung Quốc (nửa sau thế kỷ XVI - nửa đầu thế kỷ XVII)

Do sự xác lập quyền lực của vương triều Hasburg ở Bồ Đào Nha (1580 – 1640) nên từ giữa thế kỷ XVI, Bồ Đào Nha phải rất vất vả ngăn chặn sự xâm nhập của người Tây Ban Nha vào thương mại Trung Quốc Mối quan hệ giữa Macao (Bồ Đào Nha) và Manila (Tây Ban Nha) chỉ thực sự được cải thiện vào đầu thế kỷ XVII khi xuất hiện một địch thủ hùng mạnh khác là Hà Lan Không chỉ dần dần nắm lấy vai trò trung gian của Bồ Đào Nha trong thương mại Trung Quốc - Nhật Bản mà công ty VOC còn tấn công trực tiếp vào thương điếm quan trọng nhất của Bồ - Macao

1.2.2.2 Thương mại giữa Macao với Trung Quốc từ thế kỷ XVII đến cuối thế kỷ XVIII

Vào nửa đầu thế kỷ XVII, cuộc chiến Minh - Thanh ở giai đoạn khốc liệt đã gây ảnh hưởng không nhỏ đến hoạt động thương mại của

Bồ Đào Nha Dựa vào nguồn tư bản đầu tư có từ trước, Bồ Đào Nha tiến hành ký kết các hợp đồng với quan lại Trung Quốc và thương nhân Quảng Châu nhằm đảm bảo việc phân phối hàng xuất khẩu Đến nửa cuối thế kỷ XVIII, với việc thắt chặt quản lý ngoại thương cũng như việc Hà Lan, Anh, Pháp đẩy mạnh quá trình xâm nhập Trung Quốc, người Bồ Đào Nha bị đẩy lùi khỏi thị trường Trung Quốc lục địa và chỉ còn duy trì hoạt động ở Macao

1.2.3 Quá trình mở rộng thương mại của Bồ Đào Nha ở Macao với các khu vực khác (thế kỷ XVII - đầu thế kỷ XIX)

1.2.3.1 Quan hệ thương mại giữa Macao với Nhật Bản và Đông Nam Á

Trong tuyến giao thương Macao - Nhật Bản: chính thức đóng cửa vào năm 1639 khi Mạc phủ Tokugawa ra chiếu chỉ cấm tất cả người Bồ Đào Nha, dù bị thương hay đã chết, có bất kỳ mối liên hệ nào với Nhật Bản Từ cuối thế kỷ XVII, thương nhân Macao bắt đầu tham gia tích cực vào thương mại ở khu vực Đông Nam Á

1.2.3.2 Quan hệ thương mại giữa Macao và Estado da India

Quan hệ thương mại giữa Macao và Estado khá phức tạp được thể hiện trong thương mại với Goa; sự can thiệp ngày càng sâu của

Estado da India vào hoạt động thương mại biển của Macao và gánh nặng tài chính ngày càng trở thành nhân tố quan trọng chi phối quan

hệ giữa hai chủ thể này

1.2.4 Sự suy tàn của thương mại Bồ Đào Nha tại Macao (cuối thế

kỷ XVIII - đầu thế kỷ XIX)

Do ảnh hưởng của tình hình chính trị, đến cuối thế kỷ XVIII, hoạt động thương mại của Bồ Đào Nha tại Macao gần như bị đình trệ Macao đã không còn là chiếc chìa khóa vàng đem lại sự thịnh vượng cho đế quốc Bồ Đào Nha ở phương Đông

CHƯƠNG 2 HOẠT ĐỘNG TRUYỀN GIÁO CỦA CÁC GIÁO ĐOÀN

BỒ ĐÀO NHA Ở ẤN ĐỘ VÀ TRUNG QUỐC

(THẾ KỶ XVI - THẾ KỶ XIX) 2.1 Hoạt động truyền giáo của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ

2.1.1 Bước đầu xác lập ảnh hưởng của Thiên Chúa giáo tại Ấn Độ (thế kỷ XVI)

2.1.1.1 Hoạt động truyền giáo từ Cochin đến Goa

Sau khi được sự chấp thuận của raja (Hồi vương) Cochin, vào năm 1503, nhà thờ đầu tiên của linh mục Bồ Đào Nha được xây dựng tại Cochin Và sau khi chiếm đóng Goa (1510), Albuquerque tiến hành xây dựng nhà thờ Saint Catherine nhằm tạo điều kiện cho sự phát triển ổn định của công cuộc truyền giáo ở Ấn Độ

2.1.1.2 Hoạt động truyền giáo của giáo đoàn Franciscains tại Cannanore và Mylapore

Cannanore: Cho đến đầu thế kỷ XVI, các linh mục Bồ Đào Nha

đã cải đạo cho 334 tín đồ trong toàn cộng đồng

Mylapore: địa bàn sinh sống truyền thống của các tín đồ Thiên Chúa giáo Thomas Sau đó, phần lớn cựu binh Bồ Đào Nha cũng đến định cư tại đây

2.1.1.3 Hoạt động của Dòng Tên tại duyên hải Ấn Độ và sự ra đời Tòa án dị giáo ở Goa

Cùng với sự xuất hiện của Francis Xavier (1506 - 1552) thì công cuộc truyền giáo tại miền duyên hải có nhiều khởi sắc Bằng sự tận tâm và lối sống giản dị, ông tiến hành rửa tội cho trẻ em, phụ nữ và nhiều tầng lớp cư dân khác nhau Sau một thời gian lưu trú tại miền duyên hải, ông đã nhận được sự tin tưởng và ủng hộ của cư dân Paravas

Tại Coromandel, nếu vào năm 1552, chỉ có linh mục Henry Henriques phụ trách vùng duyên hải rộng lớn này, thì 5 năm sau, đã

có thêm 10 linh mục và một số người học việc đến cư trú

Vào năm 1560, Tòa án dị giáothành lập ở Goa Theo thống kê cho thấy: trong vòng 63 năm (từ năm 1561 đến năm 1623), có 3.800

vụ được xét xử bởi Văn phòng tôn giáo tại Goa

2.1.1.4 Hoạt động của Dòng Tên tại triều đình Mogul (1579 - 1605)

Mặc dù phải trải qua ba giai đoạn truyền giáo vô cùng khó khăn tại triều đình Mogul, đóng góp lớn nhất của các linh mục vẫn là trên bình diện ngôn ngữ và giáo dục Phần lớn các cuộc cải đạo được tiến hành trong những đẳng cấp nghèo khổ và bần cùng của xã hội - tầng lớp không có bất kỳ quyền tự do nào trong xã hội Hindu giáo

2.1.1.5 Các giáo đoàn Bồ Đào Nha trong cộng đồng Thiên Chúa giáo Thomas tại Mangalore

Bối cảnh đầy phức tạp ngay từ lúc bắt đầu đã khiến quan hệ giữa linh mục Bồ Đào Nha với cộng đồng Thiên Chúa giáo Thomas đầy những mâu thuẫn thăng trầm Thứ nhất, đó là mâu thuẫn trong việc thực hiện các nghi lễ Thiên Chúa giáo Thứ hai là mâu thuẫn về quyền quản lý giữa giáo phận Goa và đại diện của Giáo hội chính thống Syria tại Ấn Độ

2.1.1.6 Các giáo đoàn dưới sự bảo trợ của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ (nửa sau thế kỷ XVI)

Cuối thế kỷ XVI cho thấy sự gia tăng đáng kinh ngạc các dòng truyền giáo hoạt động tại Ấn Độ như: Carmelites, Oratorians, Theatines và Capuchins Trong khi đó, những giáo đoàn như Franciscains, Dominicains và Augustinians vẫn tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng của mình

2.1.2 Hoạt động của các giáo đoàn Bồ Đào Nha tại Ấn Độ vào thế

kỷ XVII

2.1.2.1 Hoạt động của Dòng Tên ở Mutharai và duyên hải Fishery coast

Sau khi đặt cơ sở truyền giáo trong cộng đồng Paravas thuộc duyên hải Fishery Coast, Dòng Tên mở rộng hoạt động truyền giáo vào sâu bên trong nội địa tại Mathurai Nếu Francis Xavier được xem

là linh mục tiên phong tạo nên cộng đồng Thiên Chúa giáo Paravas thì Robert Nobili đã đặt dấu ấn của mình tại Mathurai Trong khi đó, tại cộng đồng Thiên Chúa giáo Paravas hoạt động của các linh mục Thiên Chúa giáo khá ổn định Đến năm 1644, linh mục Lopez, trong

báo cáo gửi đến tỉnh Dòng Tên ở Malabar cho biết trên toàn vùng Fishery Coast không còn thấy những tàn tích của các tôn giáo khác

2.1.2.2 Hoạt động của Dòng Tên tại triều đình Mogul vào thế kỷ XVII

Ngay sau khi Akbar qua đời, Nuruddin Salim Jahangir (1569 - 1627) lên ngôi với mong muốn củng cố quyền lực tuyệt đối của Hồi giáo trong đời sống tinh thần cư dân đế quốc Tuy vậy, Jahangir vẫn không có hành động nào gây ức chế đối với công cuộc truyền đạo của các giáo sĩ Bồ Đào Nha

2.1.2.3 Mâu thuẫn và tranh chấp trong cộng đồng Ky tô hữu Thomas vào thế kỷ XVII

Thế kỷ XVII đánh dấu những mâu thuẫn không thể điều hòa giữa Giáo hội phương Tây và Giáo hội chính thống Syria Do sự phức tạp

và khác nhau trong nguồn gốc cũng như việc thực hành lễ nghi Thiên Chúa giáo, khu vực truyền giáo của Bồ Đào Nha tại cộng đồng Ky tô hữu Thomas luôn tồn tại trong tình trạng căng thẳng Điều này đã khiến thế kỷ XVII trở thành thế kỷ của Serra với những tranh chấp không có hồi kết giữa Tổng giám mục và Phó giáo chủ

2.1.2.4 Hoạt động truyền giáo của Bồ Đào Nha tại Tibet (Tây Tạng)

Công cuộc truyền giáo ban đầu có khá nhiều thuận lợi khi người cai trị Tây Tạng cho phép giáo đoàn tự do truyền đạo, xây dựng một nhà nguyện nhỏ Tuy nhiên, đến năm 1633, chiến tranh nổ ra giữa Ladakh và vương quốc Tsaparang khiến công cuộc truyền giáo hoàn toàn chấm dứt

2.1.3 Sự suy yếu của các giáo đoàn Bồ Đào Nha tại Ấn Độ vào thế

kỷ XVIII

Đến thời điểm giữa thế kỷ XVIII, có 3 khu vực Thiên Chúa giáo chính tại Ấn Độ: Goa và những nhượng địa khác của người Bồ Đào Nha, Malabar và Fisher Coast Trong những khu vực thuộc cộng đồng Hindu giáo, Dòng Tên có hai nhà thờ tại Delhi, một ở Agra… Tại các khu vực khác như: Mogul, Mylapore, Madras… thì phụ thuộc hoàn toàn vào giáo đoàn của người Anh hoặc Pháp Bồ Đào Nha đã đánh mất hoàn toàn vai trò độc tôn trong việc bảo trợ hoạt động truyền bá Thiên Chúa giáo tại phương Đông

2.2 Hoạt động truyền giáo của Bồ Đào Nha tại Trung Quốc

2.2.1 Quá trình truyền giáo của Bồ Đào Nha tại Macao

2.2.1.1 Sự xâm nhập của Dòng Tên vào Macao

Theo thương thuyền của thương nhân Bồ Đào Nha, các linh mục bắt đầu đến Macao từ giữa thế kỷ XVI Linh mục Belchior Nunes Barreto

(1519-1571) - một đại sứ của Bồ Đào Nha được cử đến Nhật Bản, là linh mục Dòng Tên đầu tiên cập bến Macao vào ngày 29/11/1555

2.2.1.2 Quá trình thành lập và hoạt động của giáo phận Macao

Cùng với sự phát triển của hoạt động truyền giáo tại Nhật Bản và Trung Quốc, vào năm 1576, Giáo hoàng Gregory XIII (1502 - 1585)

ra sắc chỉ công nhận Macao là giáo phận Thiên Chúa giáo (tương đương cấp bậc của Goa) với giám mục đầu tiên là Carneiro

2.2.2 Hoạt động truyền giáo của Bồ Đào Nha tại Trung Quốc lục địa

2.2.2.1 Hoạt động của Dòng Tên từ 1579 đến 1594

Nếu tính từ năm 1513, khi người Bồ Đào Nha đầu tiên đến giao thương tại các hải cảng ven biển Trung Quốc thì Dòng Tên đã phải mất gần một thế kỷ để có thể xâm nhập xã hội Trung Quốc và truyền

bá tôn giáo của mình Điều này vừa cho thấy sự khó khăn mà các linh mục Bồ Đào Nha phải vượt qua vừa chứng minh nỗ lực không ngừng nghỉ của họ để mang Thiên Chúa giáo đến các vùng đất khác nhau trong lãnh thổ Trung Quốc

2.2.2.2 Mateo Ricci và sự thay đổi phương cách truyền giáo (cuối thế kỷ XVI - đầu thế kỷ XVII)

Vào những năm cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII, Mateo Ricci trở thành “linh hồn” của công cuộc truyền giáo tại Trung Quốc Bằng việc sử dụng các tri thức khoa học, Mateo Ricci đã thành công trong việc tạo dựng hình tượng “văn nhân truyền giáo” – một cách thức mới để xâm nhập vào xã hội Trung Quốc cổ truyền

2.2.2.3 Quá trình Dòng Tên mở rộng địa bàn truyền giáo và “vấn đề Nam Kinh”

Cho đến đầu thế kỷ XVI, số lượng Ky tô hữu người Trung Quốc tăng dần từ 1.000 người (1606) đến 2.500 người (1610), và đến 5.000 người (1615) Trong bối cảnh đó, “vấn đề Nam Kinh”diễn ra trong khoảng từ năm 1616 và năm 1623 đã gây ra nhiều tác động không thuận lợi cho công cuộc truyền giáo của Dòng Tên tại Trung Quốc

2.2.2.4 Hội truyền giáo Trung Quốc trở thành Phó tỉnh dòng

Từ năm 1619, giáo hội Trung Quốc tách biệt với Nhật Bản với tư cách là Phó tỉnh dòng Điều quan trọng là nguồn tài chính phục vụ cho công cuộc truyền giáo ở Trung Quốc, Nhật Bản vẫn được phân phối cân bằng

Đến năm 1631, hội truyền giáo đã có 11 nơi cư trú trong 8/15 tỉnh của toàn đế quốc: Bắc Kinh, Giang Châu (Sơn Tây), Tây An (Thiểm Tây), Khai Phong (Hà Nam), Thượng Hải (Giang Nam), Gia Định

(Giang Nam), Nam Kinh, Hàng Châu (Chiết Giang), Nam Xương (Giang Tây), Kiến Xương (Giang Tây), và Phúc Châu (Phúc Kiến) Các cuộc cải đạo cũng được tiến hành thường xuyên hơn Vào năm 1630, Gaspar Ferreira tuyên bố có 260 cuộc cải đạo ở Kiến Xương, trong khi tại khu vực Thượng Hải, Pedro Ribeiro báo cáo có ít hơn 14 Năm sau

đó, tổng số cải đạo là 1.786 trường hợp

2.2.2.5 Chiến tranh Minh - Mãn Châu và cơ hội truyền giáo của Dòng Tên vào giữa thế kỷ XVII

Từ những năm 1630, tình hình chiến tranh giữa nhà Minh và người Mãn Châu ngày càng gay cấn Thật nghịch lý, khoảng thời gian đầy biến động này lại mang đến nhiều cơ hội cho các linh mục Dòng Tên với trọng tâm hoạt động là vùng nông thôn xung quanh các đô thị

2.2.2.6 Sự cạnh tranh từ các giáo đoàn thuộc quyền quản lý của Tây Ban Nha và Pháp

Bước vào nửa đầu thế kỷ XVII, Dòng Tên đối diện với một rắc rối mới, đó là sự xuất hiện của giáo đoàn Franciscains và Dominicains từ Manila xâm nhập bờ biển tỉnh Phúc Kiến Hai giáo đoàn này chủ trương phát động cuộc đấu tranh “Những nghi lễ của người Trung Quốc” (Chinese Rites) nhằm chống lại Dòng Tên trên phạm vi toàn thế giới

2.2.2.7 Hoạt động của Dòng Tên trong thời gian trị vì của nhà Thanh

Trong ước tính từ năm 1663, Dòng Tên thực hiện các lễ bí tích cho trên 105.000 tín đồ mỗi năm Bắc Kinh thì có 3 khu định cư với 13.000 tín đồ, tỉnh Thiểm Tây là 2 khu định cư với 24.000 tín đồ, và vùng Giang Nam thì 10 khu với 51.000 tín đồ Nhưng gánh nặng nhất

là tại Thượng Hải, chỉ có 1 linh mục với 1 trợ lý phải quản lý hơn 40.000 Ky tô hữu Sự mất mát đáng kể duy nhất của Dòng Tên là ở thung lũng sông Yellow (Hoàng Hà) tại Sơn Tây và Hải Nam Trong khu vực Jiangzhou (Giang Châu, Sùng Tả, Quảng Châu) - Puzhou (Phúc Châu, Phúc Kiến), chiến tranh, nạn đói và các cuộc nổi dậy đã giảm số lượng Ky tô hữu từ 8.000 vào thời điểm Alfonso Vagnone qua đời năm 1640 đến 3.300 vào đầu những năm 1660, trong khi cộng đồng tại Khai Phong thì bị phá hủy hoàn toàn

Sau 80 năm truyền giáo tại Trung Quốc, dường như sự kiên nhẫn

và nỗ lực của Dòng Tên đã được đền đáp Họ quyết định mở rộng đến những vùng khó khăn nhất ở Quảng Đông, Quảng Châu, và đảo Hải Nam Công việc của Dòng Tên tại Macao cũng dần hồi sinh, biến trường Đại học St.Paul thành trung tâm mới của hoạt động truyền

giáo lan tỏa khắp Nam Trung Quốc, Tonkin (phía Bắc Việt Nam), Việt Nam (Cochin China), Lào, Xiêm, và Campuchia

CHƯƠNG 3 MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI VÀ TRUYỀN GIÁO CỦA BỒ ĐÀO NHA TẠI ẤN ĐỘ, TRUNG QUỐC (THẾ KỶ XVI - THẾ KỶ XIX) 3.1 Cơ sở xác lập hoạt động thương mại và truyền giáo của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ, Trung Quốc

3.1.1 Chính sách hướng biển của Bồ Đào Nha

Thứ nhất, sự phát triển vượt bậc của kỹ thuật hàng hải phục vụ cho các chuyến đi biển dài ngày

Thứ hai, xây dựng Lisbon - thủ đô của Bồ Đào Nha trở thành hải cảng mang tính chất quốc tế

3.1.2 Sự thừa nhận của Giáo hội Rome đối với các vùng đất Bồ Đào Nha xâm chiếm

Trong thời điểm chuyển giao của lịch sử, thông qua các sắc chỉ khác nhau, Giáo hoàng chính thức thừa nhận đặc quyền của Hoàng gia Bồ Đào Nha

3.1.3 Sự tham gia của Bồ Đào Nha vào thương mại Đại Tây Dương trong thế kỷ XV

Như vậy, cho đến giữa thế kỷ XV, Bồ Đào Nha đã thiết lập được hai pháo đài trên duyên hải Morocca, hai khu định cư tại Madeira, Porto Santo và bắt đầu dịch chuyển đến Azores và quần đảo Cape Verde Thành công trong thương mại biển thời kỳ này tạo điều kiện để Dom Afonso cho phép lưu hành loại tiền xu bằng vàng mới - cruzado - vào năm 1457, tương ứng với giá trị của đồng ducat Venice

3.1.4 Vai trò của thương nhân Thiên Chúa giáo mới

Với kinh nghiệm đi biển tuyệt vời, hệ thống các trạm buôn bán rộng khắp thì những thương nhân Thiên Chúa giáo mới thật sự là nhân

tố quan trọng thúc đẩy công cuộc viễn chinh của người Bồ Đào Nha

3.2 Đặc điểm hoạt động thương mại, truyền giáo của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ và Trung Quốc

Thứ nhất, sự gắn kết chặt chẽ giữa hoạt động thương mại và truyền giáo của Bồ Đào Nha ở cả Ấn Độ lẫn Macao (Trung Quốc) Thứ hai, đế quốc Bồ Đào Nha tại Ấn Độ và Trung Quốc mang bản chất của đế quốc “tái phân phối thương mại biển” khi tập trung vào nguồn hoa lợi từ việc bán cartaz và các chuyến hải hành nhượng địa

Thứ ba, hoàng gia Bồ Đào Nha không quá chú trọng đến việc xâm chiếm lãnh thổ, đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng ở vùng đất họ tạm chiếm mà tập trung chủ yếu vào việc thiết lập thể chế độc quyền nhà nước trong thương mại biển thông qua lối buôn bán mang tính chất cướp đoạt

Thứ tư, hệ thống quản lý trong thương mại của Bồ Đào Nha tại Ấn

Độ và Trung Quốc không có nhiều thay đổi và chỉ ở mức độ sơ khai Hơn nữa gần như không có sự phân biệt giữa một viên chức chính quyền và một thương nhân

Thứ năm, trong khi hoạt động thương mại chủ yếu diễn ra ở các thương điếm nằm ven biển Ấn Độ và Trung Quốc thì phạm vi của hoạt động truyền giáo mở rộng vào sâu bên trong nội địa

Thứ sáu, những thương điếm của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ và Trung Quốc đã tạo nên diện mạo của “đế quốc thứ nhất” và là cơ sở

để thiết lập “đế quốc thứ ba”

3.3 Thương mại và truyền giáo của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ trong

sự đối sánh với Trung Quốc

3.3.1 Vài đối sánh về hoạt động thương mại của Bồ Đào Nha tại

Thứ tư, về tác động của Bồ Đào Nha đối với thương mại Ấn Độ, Trung Quốc

3.3.2 Vài đối sánh về công cuộc truyền giáo của các giáo đoàn Bồ Đào Nha tại Trung Quốc và Ấn Độ

Thứ nhất, về quá trình xâm nhập vào xã hội Ấn Độ và Trung Quốc Thứ hai, về cách thức truyền giáo

Thứ ba, về địa bàn truyền giáo

3.4 Hệ quả quá trình hoạt động thương mại và truyền giáo của người Bồ Đào Nha tại Ấn Độ và Trung Quốc

3.4.1 Sự gắn kết thương mại Ấn Độ, Trung Quốc vào mạng lưới giao thương toàn cầu và hậu quả của chính sách độc quyền nhà nước trong thương mại biển

3.4.2 Sự di cư, hình thành các tộc người mới và nạn kỳ thị chủng tộc

3.4.3 Sự tiếp biến ngôn ngữ Bồ Đào Nha trong cộng đồng cư dân châu Á

3.4.4 Quá trình tiếp biến, giao lưu văn hóa và hậu quả của chính sách cưỡng bức tôn giáo

3.4.5 Bồ Đào Nha đặt nền tảng cho quá trình thay đổi cơ cấu động

- thực vật trên phạm vi toàn thế giới

C KẾT LUẬN

1 Trong tiến trình phát triển lịch sử nhân loại, phát kiến địa lý là

một thành tựu vĩ đại của con người, mở ra một chương mới trong tiến trình giao lưu Đông - Tây Nhờ hội tụ đầy đủ những điều kiện chủ quan và khách quan, Bồ Đào Nha đã trở thành quốc gia tiên phong của “thời đại khám phá” Từ những chuyến viễn chinh đầu tiên của Vasco da Gama, Hoàng gia Bồ quyết định thiết lập những thương điếm đầu tiên ven biển Ấn Độ Dương Từ Calicut, Cochin, Goa…người Bồ Đào Nha nhanh chóng bành trướng quyền lực đến vịnh Bengal, đi sâu vào Đông Nam Á và Viễn Đông Hệ thống thương điếm kéo dài từ Tây sang Đông góp phần tạo nên diện mạo của một đế quốc thương mại mậu dịch ven biển đầu tiên trong lịch sử

cận đại - Estado da India như Ronald S Love nhận xét: “Đây là

thành tựu vượt bậc của một quốc gia nghèo nàn về tài nguyên thiên nhiên và ít ỏi về số dân (hơn 1.5 triệu) như Bồ Đào Nha” [72; 27]

Nhân tố chìa khóa làm nên thành công của Bồ Đào Nha là kết quả

tổng hòa của: “tham vọng, sự vượt bậc về kỹ thuật sử dụng súng và

điều khiển các con tàu, kỹ năng chiến thuật, lợi ích thương mại được

hỗ trợ bởi lực lượng hải quân, khả năng tổ chức và xác lập kế hoạch một cách hiệu quả, sự bảo trợ của nhà nước” [74; 29] Trong đó,

nhân tố chìa khóa là lợi thế so sánh về kỹ thuật hàng hải: “Khi những

con tàu được trang bị đại bác của Bồ Đào Nha xuất hiện tại vùng duyên hải Ấn Độ, đó là thật sự là một kỳ tích Lúc này ngoài phạm vi châu Âu, chỉ có Ottoman là có thể đóng những con tàu có trọng pháo nhưng lúc này họ không hiện diện tại Ấn Độ Dương để ngăn cản thế lực Bồ Đào Nha Một số tiểu quốc Hồi giáo tại Ấn Độ cũng có lực lượng hải quân nhưng không đủ để đối trọng với lực lượng của Bồ

[99; 21] Do đó, chiến thắng của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ dương là minh chứng cho sự vượt trội về kỹ thuật chiến tranh trên biển

2 Quá trình bành trướng quyền lực của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ

và Trung Quốc chịu ảnh hưởng đậm nét từ chính sách hướng biển và

chủ nghĩa trọng thương của Hoàng gia Bồ Đào Nha Vì thế, “sự hiện

diện của Bồ Đào Nha ở châu Á hoàn toàn là vì thương mại biển, việc xâm chiếm đất đai không phải là mục đích chính của đội quân viễn chinh Những hòn đảo biệt lập và những pháo đài nằm dưới quyền kiểm soát của các nhà cai trị địa phương thân thiện được sử dụng để

làm căn cứ hải quân” [67; 80] Với chiến lược và tư duy quân sự

mới, “từ năm 1509 đến năm 1515, dưới sự cầm quyền của Afonso de

Albuquerque, một đế quốc thương mại biển đã dần định hình với sự kết hợp giữa những hạm đội thường trực, những pháo đài kiên cố và căn cứ hải quân tại những trọng điểm chiến lược đã giúp Bồ Đào Nha kiểm soát được những tuyến thương mại chính tại Ấn Độ Dương” [67; 80] Trong vòng 15 năm, Bồ Đào Nha thiết lập một cấu

trúc quyền lực mới tại Ấn Độ Dương Hoàng gia Bồ Đào Nha không những nắm độc quyền thương mại hạt tiêu trên vùng biển Arab và Malabar mà còn vận chuyển nó bằng tuyến đường hàng hải mới thông qua mũi Hảo Vọng Trong cấu trúc quyền lực đó, những thương điếm ven biển Ấn Độ đóng vai trò trung tâm không những là nguồn cung ứng các mặt hàng chủ yếu như gia vị, tơ lụa…mà còn là trung tâm điều phối mọi hoạt động của Bồ Đào Nha ở châu Á

3 Đặc trưng của thương mại Bồ Đào Nha tại Ấn Độ là quá trình phát triển tương đối độc lập và ngược nhau giữa giao thương Hoàng gia và tư thương Nếu trong thời kỳ đầu, Hoàng gia Bồ Đào Nha thể hiện vai trò và quyền lực tuyệt đối thì càng về sau chiến lược buôn bán linh hoạt của tư thương Bồ lại càng thể hiện mức độ hiệu quả Sự xâm nhập của thương mại tư nhân vào mạng lưới Hoàng gia không chỉ nói lên sự vận động bên trong của Estado mà còn minh chứng cho quá trình phát sinh và tính ưu việt của yếu tố tư bản chủ nghĩa trong

sự đối sánh với sự bảo thủ và lạc hậu của vương triều phong kiến châu Âu Điều này càng được biểu hiện rõ ràng hơn khi Bồ Đào Nha phải đối diện với thách thức đến từ các quốc gia châu Âu khác như

Hà Lan hay Anh Trong khi đó, hoạt động thương mại của Bồ Đào Nha ở Trung Quốc lại có đặc điểm riêng như một đánh giá: “Tại một góc của thế giới, người Bồ Đào Nha đã đóng vai trò như những thương nhân hòa bình, thân thiện chỉ sử dụng vũ khí với mục đích chống cướp biển” [67; 83]

4 Nằm trong chuỗi thương điếm nằm dưới sự quản lý của Estado da India, Macao là một trọng điểm hết sức đặc biệt Thứ nhất, cùng với những thương điếm khác của Bồ Đào Nha ở châu Á, Macao là một mắc xích góp phần tạo nên sự lưu thông hàng hóa nhịp nhàng đảm bảo sự ổn định cho hoạt động thương mại của người Bồ Đào Nha ở châu Á trong thế

kỷ XVI, XVII Thứ hai, quá trình khai phá tiềm năng thương mại của Macao được người Bồ Đào Nha thực hiện khá lâu dài (do sự tác động từ các yếu tố chính trị của chính quyền phong kiến Trung Quốc), nhưng sự xâm nhập của Macao vào mạng lưới thương mại biển của đế quốc Bồ Đào Nha lại nhanh chóng và đạt được những thành tựu vượt bậc Từ vị trí một thương điếm tập trung hàng hóa, Macao đã tiến dần đến vị trí một trọng điểm thương mại không thể thiếu, có một hệ thống quản lý hành chính kép rất đặc trưng Thứ ba, sự phát triển của Macao về thương mại là kết quả của nhiều yếu tố: sự hình thành tầng lớp thương nhân Macao Bồ Đào Nha đầy năng động và nhạy bén trước thị trường tiềm năng còn bỏ ngỏ, nhu cầu buôn bán trong khu vực giữa Trung Quốc - Nhật Bản, giữa Trung Quốc với các quốc gia trong khu vực, vị trí địa lý của Macao …Tóm lại,

sự kết hợp giữa những thương nhân có tầm nhìn chiến lược với một ít cơ duyên đã mang người Bồ Đào Nha đến Macao và đem lại cho vùng đất này một diện mạo mới Ở chiều ngược lại, Macao cũng trở thành một trong những yết hầu của đế quốc Bồ Đào Nha tại châu Á, góp phần không nhỏ đem đến sự thịnh vượng cho đế quốc này trong thế kỷ XVI, XVII

5 Đi kèm với hoạt động thương mại, Thiên Chúa giáo cũng được các giáo đoàn Bồ Đào Nha truyền bá đến những vùng đất khác nhau tại Ấn Độ, Trung Quốc Tuy nhiên, nếu thương mại chỉ có thể thực hiện tại duyên hải Ấn Độ Dương, vịnh Bengal, duyên hải Nam Trung Quốc thì Thiên Chúa giáo đã xâm nhập vào sâu trong nội địa Sự ra đời của ba giáo phận thuộc Giáo hội Rome (Goa, Malacca, Macao) đánh dấu thành tựu to lớn của công cuộc truyền giáo về phương Đông Nếu ở Ấn Độ, truyền giáo và thương mại đi song song và hỗ trợ chặt chẽ thì tại Trung Quốc các linh mục phải đối diện với những khó khăn hơn gấp nhiều lần Một thể chế tập quyền cao độ với sự bảo lưu bền chặt hệ tư tưởng Nho giáo đã trở thành chướng ngại ngăn cản quá trình truyền giáo Vì thế, cách thức truyền giáo của các linh mục thời kỳ này là hết sức uyển chuyển, linh hoạt để phù hợp với sắc thái văn hóa của từng quốc gia, từng dân tộc Do đó phản ứng của cư dân

Ấn Độ hay Trung Quốc trước ảnh hưởng của Thiên Chúa giáo cũng