NGHIÊN CỨU TỔ CHỨC DẠY HỌC TÍCH HỢP THEO HƯỚNG GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG TRONG CHƯƠNG TRÌNH VẬT LÍ THCS

Trong quá trình dạy học, các nội dung giáo dục tích hợp cho học sinh đã được đưa vào chương trình và được cụ thể trong từng môn học.. Vì thế, việc giáo dục vấn đề này cần có những nguyên

NGHIÊN CỨU TỔ CHỨC DẠY HỌC TÍCH HỢP THEO HƯỚNG GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG TRONG CHƯƠNG TRÌNH VẬT LÍ THCS

Tên đề tài:

Đà Nẵng, 05/ 2014

NGHIÊN CỨU TỔ CHỨC DẠY HỌC TÍCH HỢP THEO HƯỚNG GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG TRONG CHƯƠNG TRÌNH VẬT LÍ THCS

Tên đề tài:

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu, kết quả nghiên cứu nêu trong khóa luận là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Sinh viên

Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè đã luôn động viên, giúp đỡ, dành nhiều tình cảm, chia sẻ những khó khăn để tôi hoàn thành khóa luận

Sinh viên

NGUYỄN ĐÌNH NHẬT

1

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

1 Lí do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 4

3 Mục tiêu của đề tài 5

4 Giả thuyết khoa học 6

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

6 Đối tượng nghiên cứu 6

7 Phạm vi nghiên cứu 6

8 Phương pháp nghiên cứu đề tài 7

9 Cấu trúc khóa luận 7

10 Đóng góp của khóa luận 7

NỘI DUNG 8

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG VÀ PHƯƠNG PHÁP TÍCH HỢP GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG 8

1.1 Cơ sở lí luận về giáo dục môi trường 8

1.1.1 Khái niệm môi trường 8

1.1.2 Giáo dục môi trường là gì? 10

1.1.3 Mục tiêu giáo dục môi trường trong trường học 11

1.1.4 Các nguyên tắc thực hiện giáo dục môi trường trong trường học 11

1.1.5 Các phương pháp giáo dục môi trường trong trường học 13

1.1.5.1 Phương pháp động não 13

1.1.5.2 Phương pháp thảo luận nhóm 13

1.1.5.3 Phương pháp học tập theo dự án 13

1.1.5.4 Phương pháp hoạt động thực tiễn 13

1.1.5.5 Phương pháp tham quan, điều tra, khảo sát 13

1.1.5.6 Phương pháp nêu gương 14

1.1.5.7 Phương pháp giải quyết vấn đề cộng đồng 14

1.2 Cơ sở lí luận về phương pháp dạy học tích hợp giáo dục môi trường 14

1.2.1 Tích hợp là gì? 14

1.2.2 Khái niệm về phương pháp dạy học tích hợp 14

1.2.3 Mục đích của phương pháp dạy học tích hợp 15

1.2.4 Những căn cứ của việc lựa chọn phương pháp tích hợp trong giáo dục môi trường 16

1.2.4.1 Căn cứ nội dung chương trình 16

1.2.4.2 Căn cứ trên mối liên hệ liên môn học 16

1.2.5 Cách tiếp cận tích hợp giáo dục môi trường trong trường THCS ở nước ta 17

2

1.2.6 Phương pháp tích hợp giáo dục môi trường trong dạy học vật lí 17

1.2.6.1 Thiết kế một giáo án giáo dục môi trường 17

1.2.6.2 Mẫu giáo án giáo dục môi trường trong môn Vật lí THCS 19

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 20

Chương 2 THIẾT KẾ CÁC BÀI DẠY VẬT LÍ TÍCH HỢP GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG 21

2.1 Định hướng nội dung giáo dục môi trường qua dạy học vật lí ở trường THCS 21 2.1.1 Nguyên tắc lựa chọn nội dung tích hợp giáo dục môi trường trong dạy học vật lí 21

2.1.2 Nguyên tắc lựa chọn phương pháp giáo dục môi trường trong dạy học vật lí 22

2.1.3 Các định hướng nội dung tích hợp giáo dục môi trường trong dạy học vật lí THCS 22

2.2 Thiết kế các bài dạy vật lí THCS tích hợp giáo dục môi trường 60

2.2.1 Quy trình thiết kế bài dạy tích hợp giáo dục môi trường 60

2.2.1 Quy trình thiết kế bài dạy tích hợp giáo dục môi trường 60

2.2.2 Triển khai thiết kế bài dạy theo các định hướng nội dung tích hợp giáo dục môi trường được chọn 61

2.2.3 Giáo án vật lí THCS được thiết kế theo hướng tích hợp giáo dục môi trường (Bài “Hiện tượng khúc xạ ánh sáng”- Vật lí 9) 63

2.2.4 Tiến trình dạy học 72

Kết luận chương 2 79

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 80

3.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm 80

3.2 Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 80

3.3 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 80

3.4 Nội dung thực nghiệm sư phạm 80

3.5 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 81

3.6 Kết quả thực nghiệm sư phạm 81

3.6.1 Nhận xét tiến trình dạy học 81

3.6.2 Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 82

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 88

KẾT LUẬN 89

TÀI LIỆU THAM KHẢO 91

có vai trò quan trong nhằm nâng cao năng lực và phẩm chất của người học Qua đó, trang bị cho học sinh những kiến thức cần thiết trong thực tế cuộc sống và giáo dục các em nhận thức đúng đắn về bản thân và môi trường xung quanh

Trong quá trình dạy học, các nội dung giáo dục tích hợp cho học sinh đã được đưa vào chương trình và được cụ thể trong từng môn học Ví dụ như giáo dục tích hợp

sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả trong môn hóa học; giáo dục tích hợp giới tính trong sinh học hay giáo dục bảo vệ môi trường trong môn địa lí… Đặc biệt, dạy học theo hướng tích hợp bảo vệ môi trường là một vấn đề cần được nghiên cứu Bởi vì, môi trường của chúng ta hiện nay đang bị tàn phá nghiêm trọng, sự phá vỡ cân bằng sinh thái đã đến mức đáng báo động

Vấn đề giáo dục môi trường được áp dụng cụ thể cho học sinh ở tất cả các bậc học trong hầu hết các môn học đặc biệt là môn Vật lí Ở chương trình Trung học cơ sở, Vật lí là môn học gắn liền với thực tế cuộc sống Đây là môn học có vai trò quan trọng, cung cấp cho học sinh một hệ thống kiến thức vật lí cơ bản, bước đầu hình thành ở học sinh những kỹ năng và thói quen làm việc khoa học

Thế nhưng, thực tế dạy học môn Vật lí ở các trường Trung học cơ sở hiện nay vẫn chưa được chú trọng đúng mức Cụ thể là vấn đề giáo dục môi trường còn chưa được lồng ghép trong các tiết học một cách hệ thống và phù hợp Vì vậy, nhiều em chưa hình thành ý thức bảo vệ môi trường xung quanh Thiết nghĩ, cần phải tổ chức dạy học tích hợp giáo dục môi trường trong chương chính vật lí Trung học cơ sở để quá trình dạy và học môn vật lí đạt hiệu quả đồng thời hình thành và bồi dưỡng cho các em ý thức bảo vệ môi trường

- Dự án VIE/95/041.1998 Giáo dục môi trường trong nhà trường phổ thông Việt Nam: Các mẫu hoạt động giáo dục môi trường dùng cho trường THCS Hà Nội Bộ GD&ĐT và chương trình phát triển của Liên Hiệp Quốc và DANIDA Tài liệu đưa các

mô đun thuộc các bộ môn Sinh học và Hóa học để giáo dục môi trường cho học sinh THCS

- Xavier Roegiers (1996) Khoa học sư phạm tích hợp hay làm thế nào để phát triển các năng lực ở nhà trường Cuốn sách này cung cấp rất nhiều thông tin về lí thuyết tích hợp, cũng như cách để tạo các bài giảng tích hợp nhằm phát triển năng lực của học sinh trong nhà trường

- PGS.TS Đỗ Hồng Thái, Tài liệu hướng dẫn dạy học tích hợp trong dạy học lịch

đi sâu vào phân tích từng bài, từng chương cụ thể trong các môn

5

- Đề tài “Tích hợp giáo dục giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học nội dung sinh học cơ thể thực vật, Sinh học 11”

- Phòng GD&ĐT Phù Cát, tỉnh Bình Định, tài liệu “Tập huấn về tích hợp, lồng

gh p giáo dục bảo vệ môi trường vào các môn học ở Tiểu học”

Như vậy, việc tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường đã được quan tâm Tuy nhiên việc nghiên cứu vận dụng đó chỉ mới dừng lại ở một số môn như Sinh học, Lịch sử, Hóa học, Địa lí, Giáo dục công dân

Trong bộ môn Vật lí, có một số đề tài đã nghiên cứu như

- Đề tài nghiên cứu cấp trường, Xây dựng thí nghiệm vật lí môi trường (2005 - 2006), Chủ nhiệm: ThS Trịnh Hải Đăng - ĐHSPHN

- Giáo dục bảo vệ môi trường trong môn Vật lí THPT, tài liệu tập huấn của

Bộ GD &ĐT, Nguyễn Văn Khải - Phan Thị Lạc - Nguyễn Văn Nghiệp - Trần Thị Nhưng - Nguyễn Trọng Sửu

- Luận văn “Vận dụng tư tưởng sư phạm tích hợp trong dạy học một số kiến thức

về “Hạt nhân nguyên tử” lớp 12 nhằm nâng cao chất lượng giáo dục học sinh”, Vũ Thị Thanh Hà, PGS.TS Nguyễn Văn Khải

- Luận văn “Tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh theo hướng tích hợp giáo dục môi trường trong dạy - học Vật lí 12 THPT”, Phạm Thị Ngọc Bình, TS Phan Gia Anh Vũ

Nội dung tích hợp trong giáo dục vật lí nói chung và tích hợp giáo dục môi trường đã có khá nhiều công trình nghiên cứu Những đề tài đó đã phần nào cung cấp

cơ sở lí luận dạy học tích hợp giáo dục môi trường trong bộ môn Vật lí Nhưng các đề tài này, hoặc là nghiên cứu quá rộng, hoặc là chỉ nghiên cứu cụ thể cho các chương của chương trình Vật lí THPT hay chương trình tiểu học Chưa có đề tài đề cập sâu, đặc biệt là việc thiết kế hoạt động dạy học của chương trình Vật lí THCS Vì thế, theo tôi đề tài này là rất cần thiết

3 Mục tiêu của đề tài

- Hệ thống hóa được các định hướng nội dung giáo dục môi trường trong dạy học vật lí của Bộ GD&ĐT,

6

- Thiết kế được các bài học vật lí THCS theo hướng tích hợp giáo dục môi trường

4 Giả thuyết khoa học

Nếu việc dạy học tích hợp giáo dục môi trường được áp dụng trong giảng dạy Vật lí THCS thì sẽ nâng cao tính tích cực, đem lại sự hứng thú học tập cho học sinh

Từ đó, các em sẽ dễ dàng tiếp thu kiến thức thông qua thực tế chứ không phải chấp nhận lí thuyết suông Phương pháp dạy học này còn giúp các em phát huy tính sáng tạo trong học tập Sau khi học, các em có thể vận dụng những kiến thức đã học để giải quyết các vấn đề về bảo vệ môi trường xung quanh

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về giáo dục môi trường, phương pháp tích hợp

- Nghiên cứu cơ sở lí luận của việc tích hợp giáo dục môi trường qua dạy học vật lí

6 Đối tƣợng nghiên cứu

Hoạt động tổ chức dạy học tích hợp giáo dục môi trường trong chương trình vật lí THCS

7 Phạm vi nghiên cứu

- Một số nội dung thuộc chương trình vật lí THCS

- Tập trung chủ yếu ở các trường THCS thuộc huyện Hòa Vang, thành phố

Đà Nẵng, cụ thể là trường THCS Nguyễn Hồng Ánh, huyện Hòa Vang, Thành phố

Đà Nẵng

7

8 Phương pháp nghiên cứu đề tài

- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

+ Nghiên cứu các bài viết, tạp chí về tích hợp giáo dục môi trường

+ Nghiên cứu các tài liệu hướng dẫn việc tích hợp giáo dục môi trường qua dạy học + Nghiên cứu nội dung, chương trình sách giáo khoa Vật lí THCS

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

+ Khai thác tài liệu liên quan đến tích hợp giáo dục môi trường qua dạy học vật lí + Thiết kế bài giảng

+ Lập phiếu điều tra

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

+ Dạy thực nghiệm

+ Điều tra, đánh giá hiểu biết của học sinh về giáo dục môi trường sau giờ học

9 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, khóa luận có 3 chương

Chương 1 Cơ sở lí luận về giáo dục môi trường và phương pháp tích hợp giáo dục môi trường trong dạy học môn vật lí ở THCS

Chương 2 Thiết kế các bài dạy học vật lí tích hợp giáo dục môi trường

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

10 Đóng góp của khóa luận

- Cung cấp cơ sở lí luận về việc tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học vật lí THCS

- Cung cấp cơ sở lí luận về việc chọn nội dung và phương pháp để tích hợp bảo

vệ môi trường trong chương trình vật lí THCS

- Cung cấp quy trình thiết kế bài dạy học vật lí có tích hợp giáo dục môi trường

và đưa ra các giáo án minh họa

8

NỘI DUNG Chương 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG VÀ PHƯƠNG PHÁP

TÍCH HỢP GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG 1.1 Cơ sở lí luận về giáo dục môi trường

1.1.1 Khái niệm môi trường

Hiện nay có rất nhiều quan niệm về môi trường, một trong những quan niệm đó

đã được trình bày trong Điều 1, Luật Bảo vệ Môi trường của Việt Nam Trong Luật có nêu rõ: "Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và thiên nhiên."

Còn theo Bách khoa toàn thư, môi trường được định nghĩa: “Môi trường là tập hợp tất cả các yếu tố tự nhiên và xã hội bao quanh con người, ảnh hưởng tới con người

và tác động đến các hoạt động sống của con người như: không khí, nước, độ ẩm, sinh vật, xã hội loài người và các thể chế”.[12]

Như vậy, môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo

có quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và thiên nhiên

Môi trường của một khách thể bao gồm các vật chất, điều kiện hoàn cảnh, các đối tượng khác hay các điều kiện nào đó mà chúng bao quanh khách thể này hay các hoạt động của khách thể diễn ra trong chúng.Theo chức năng, môi trường sống của con người được chia thành các loại:

Môi trường tự nhiên bao gồm các nhân tố thiên nhiên như vật lí, hoá học, sinh học, tồn tại ngoài ý muốn của con người, nhưng cũng ít nhiều chịu tác động của con người Đó là ánh sáng mặt trời, núi sông, biển cả, không khí, động, thực vật, đất, nước Môi trường tự nhiên cho ta không khí để thở, đất để xây dựng nhà cửa, trồng cấy, chăn nuôi, cung cấp cho con người các loại tài nguyên khoáng sản cần cho sản

Ngoài ra, người ta còn phân biệt khái niệm môi trường nhân tạo, bao gồm tất cả các nhân tố do con người tạo nên, làm thành những tiện nghi trong cuộc sống, như ôtô, máy bay, nhà ở, công sở, các khu vực đô thị, công viên nhân tạo

Như vậy, theo nghĩa rộng môi trường là tất cả các nhân tố tự nhiên và xã hội cần thiết cho sự sinh sống, sản xuất của con người, như tài nguyên thiên nhiên, không khí, đất, nước, ánh sáng, cảnh quan, quan hệ xã hội

Còn x t theo nghĩa hẹp, môi trường chỉ bao gồm các nhân tố tự nhiên và xã hội trực tiếp liên quan tới chất lượng cuộc sống con người Ví dụ: môi trường của học sinh gồm nhà trường với thầy giáo, bạn bè, nội quy của trường, lớp học, sân chơi, phòng thí nghiệm, vườn trường, tổ chức xã hội như Đoàn, Đội với các điều lệ hay gia đình, họ tộc, làng xóm với những quy định không thành văn, chỉ truyền miệng nhưng vẫn được công nhận, thi hành và các cơ quan hành chính các cấp với luật pháp, nghị định, thông

tư, quy định

Tóm lại, môi trường là tất cả những gì có xung quanh ta, cho ta cơ sở để sống

và phát triển

"Giáo dục môi trường là một quá trình thông qua các hoạt động giáo dục chính

quy và không chính quy nhằm giúp con người có được sự hiểu biết, kỹ năng và giá trị tạo điều kiện cho họ tham gia vào phát triển một xã hội bền vững về sinh thái"

Mục đích của giáo dục môi trường nhằm vận dụng những kiến thức, kĩ năng vào các hoạt động giữ gìn, bảo tồn để sử dụng môi trường một cách bền vững cho cả thế hệ hiện tại và tương lai Giáo dục môi trường phải là một quá trình thưởng xuyên, xuyên suốt để tạo cho con người một ý thức về môi trường Nó cung cấp những cơ hội để giáo viên, học sinh được tiếp xúc với những vấn đề môi trường hiện nay Từ đó, biết được bản thân có thể làm gì để bảo vệ và cải thiện môi trường xung quanh

Ngay từ thập kỷ 70, giáo dục môi trường đã được đưa vào hệ thống trung học phổ thông ở nhiều nước như Mỹ, Mehicô, Liên Xô cũ Đến những năm 80, xu thế tích hợp giáo dục môi trường xuất hiện ở nước ta

Không gian sống

của con người

Chứa đựng các nguồn tài nguyên thiên nhiên

Chứa đựng các phế thải con người tạo ra

Lưu trữ và cung

cấp các nguồn

thông tin

MÔI TRƯỜNG

11

1.1.3 Mục tiêu giáo dục môi trường trong trường học [5]

Mục tiêu giáo dục môi trường trong nhà trường có nhiệm vụ đặc biệt quan trọng giúp học sinh:

- Nhận thức được vai trò của môi trường đối với cuộc sống của chúng ta

- Tiếp thu được thông tin đáng báo động về môi trường

- Phát triển những kỹ năng bảo vệ gìn giữ môi trường

- Tham gia tích cực vào những hoạt động bảo vệ môi trường

Các mục tiêu cụ thể là:

Về kiến thức: Giúp học sinh hiểu được:

- Khái niệm môi trường, các thành phần của môi trường

- Ảnh hưởng dân số đến môi trường

- Khai thác kết hợp với tái tạo tài nguyên

- Sử dụng tiết kiệm các nguồn tài nguyên

- Sự ô nhiễm và suy thoái môi trường hiện nay

- Các biện pháp bảo vệ môi trường

Về thái độ - tình cảm

- Có tình cảm yêu quý môi trường xung quanh

- Có tình yêu quê hương đất nước, bảo vệ di sản văn hóa

- Phản đối những hành động làm tổn hại đến môi trường

1.1.4 Các nguyên tắc thực hiện giáo dục môi trường trong trường học

Các ngu ên tắc chung thực hiện giáo dục môi trường trường học Tuyên

bố Tbilisi, UNESCO UNEP 1978 [16]

- Xem x t môi trường trong tính tổng thể: tự nhiên - nhân tạo, công nghệ - xã hội

- Giáo dục liên tục, lâu dài cho mọi lứa tuổi, định hướng liên ngành

Các nguyên tắc cụ thể giáo dục môi trường cấp THCS

Giáo dục môi trường trong các môn học ở trường THCS có vai trò quan trọng đối với việc hình thành ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh Vì thế, việc giáo dục vấn

đề này cần có những nguyên tắc cụ thể như sau:

-Giáo dục môi trường là một hoạt động liên ngành được tích hợp vào các môn học và hoạt động cụ thể Vì thế, nội dung và phương pháp giáo dục môi trường phải phù hợp với mục tiêu đào tạo của cấp THCS

-Giáo dục môi trường phải trang bị cho học sinh một hệ thống kiến thức về môi trường và kĩ năng bảo vệ môi trường phù hợp với lứa tuổi Vì vậy, hệ thống kiến thức

và kĩ năng cần được triển khai theo hướng tích hợp nội dung trong các môn học chính khóa và các hoạt động ngoại khóa đặc biệt là việc đưa vào chương trình hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp

-Nội dung giáo dục môi trường phải chú trọng thực tế ở địa phương

-Tích hợp giáo dục môi trường trong chương trình học nhưng phải đảm bảo kiến thức của môn học, tính lôgic và đặc biệt không quá tải lượng kiến thức

13

1.1.5 Các phương pháp giáo dục môi trường trong trường học [13]

Hiện nay giáo dục môi trường đã được tích hợp vào nội dung các môn học ở các nhà trường phổ thông Để học sinh có thể nắm bắt được những kiến thức thì người giáo viên phải chọn được những phương pháp dạy học phù hợp Mỗi bài chứa một nội dung tích hợp khác nhau, vì thế cần phải chọn một phương pháp phù hợp để dạy Bên cạnh phương pháp thực nghiệm, phương pháp nêu vân đề, chúng ta có thể sử dụng những phương pháp sau

1.1.5.1 Phương pháp động não

Là phương pháp kích thích người học suy nghĩ, bằng cách thu thập các ý kiến khác nhau về một vấn đề nào đó mà không tiến hành đánh giá, trao đổi hay bình luận ý kiến đó

1.1.5.2 Phương pháp thảo luận nhóm

Thảo luận nhóm là phương pháp, trong đó giáo viên cấu tạo lại bài học (hay một phần của bài dưới dạng các bài tập nhận thức hay vấn đề, nêu lên để HS cùng trao đổi, thảo luận với nhau, trình bày ý kiến cá nhân hay đại diện cho một nhóm trước toàn lớp

1.1.5.3 Phương pháp học tập theo dự án

Là phương pháp, trong đó cá nhân hay nhóm học sinh thiết lập một dự án có nội dung gắn kết với nội dung môi trường Dựa vào những tri thức, kinh nghiệm và kỹ năng vốn có; trên cơ sở phân tích thực tiễn thuộc phạm vi học tập; cùng với tài liệu, phương tiện, học sinh đề xuất ý tưởng, thiết kế dự án, soạn thảo và hoàn chỉnh dự án

1.1.5.4 Phương pháp hoạt động thực tiễn

Tạo các hoạt động cụ thể để học sinh có những hành động dù nhỏ nhưng thiết thực trong việc bảo vệ môi trường ngay trong trường học và địa phương

1.1.5.5 Phương pháp tham quan, điều tra, khảo sát

Là phương pháp mà căn cứ vào vấn đề được đặt ra và dựa vào các giả thuyết, học sinh tiến hành thu thập thông tin từ nhiều nguồn và bằng nhiều cách khác nhau Sau

đó, tiến hành phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát để xác định các giả thuyết đúng, rút ra kết luận, nêu các giải pháp hay kiến nghị

14

1.1.5.6 Phương pháp nêu gương

Giáo và các bậc phụ huynh cần thực hiện nếp sống văn minh đối với môi trường,

là tấm gương cho học sinh noi theo

1.1.5.7 Phương pháp giải quyết vấn đề cộng đồng

Là phương pháp, trong đó giáo viên cần khai thác tình hình môi trường địa phương để giáo dục cho HS đảm bảo tính thiết thực và hiệu quả

1.2 Cơ sở lí luận về phương pháp dạy học tích hợp giáo dục môi trường

1.2.1 Tích hợp là gì?

Theo tự điển bách khoa Việt Nam, tích hợp được hiểu là việc phối hợp các thiết

bị, công cụ khác nhau để chúng cùng làm việc với nhau trong một hệ thống nhằm giải quyết những nhiệm vụ chung nào đó

Trong tiếng Anh, tích hợp được viết là “integration” một từ gốc Latin có nghĩa là

“toàn bộ, toàn thể” Đó là sự phối hợp các hoạt động khác nhau, các thành phần khác

nhau của một hệ thống để bảo đảm sự hài hòa chức năng và mục tiêu hoạt động của hệ thống ấy

Theo Xavier Roegiers, quá trình dạy học tích hợp được hiểu là một quá trình dạy học trong đó toàn thể các hoạt động học tập góp phần hình thành ở HS những năng lực

rõ ràng, có dự tính trước những điều cần thiết cho học sinh, nhằm phục vụ cho các quá trình chọ tập tương lai hoặc hòa nhập học sinh vào cuộc sống lao động

Trên cơ sở đó, tích hợp là một trong những xu thế dạy học hiện đại hiện đang được quan tâm nghiên cứu và áp dụng vào nhà trường ở nhiều nước trên thế giới Ở nước ta, từ thập niên 80 của thế kỷ XX trở lại đây, vấn đề xây dựng môn học tích hợp với những mức độ khác nhau mới thực sự được tập trung nghiên cứu, thử nghiệm và

áp dụng vào nhà trường

1.2.2 Khái niệm về phương pháp dạ học tích hợp

Tích hợp là khái niệm được sử dụng trong nhiều lĩnh vực Trong lĩnh vực khoa học giáo dục, khái niệm này dùng để chỉ một quan niệm giáo dục toàn diện con người, chống lại sự phát triển thiếu hài hòa, cân đối của học sinh Tích hợp là phương pháp dạy học mới, bao gồm các thuộc tính ưu việt của các phương pháp vốn có

15

Trong dạy học các bộ môn, dạy học tích hợp được hiểu là sự kết hợp, tổ hợp các nội dung từ các môn học, lĩnh vực học tập khác nhau thành một “môn học” mới hoặc lồng ghép các nội dung cần thiết vào những nội dung vốn có của môn học, ví dụ như: lồng ghép nội dung giáo dục dân số, giáo dục môi trường, giáo dục sử dụng năng lượng tiết kiệm, an toàn … Phương pháp dạy học tích hợp nhấn mạnh dạy cách tìm tòi sáng tạo và cách vận dụng kiến thức vào các tình huống khác nhau, đặc biệt là vận dụng vào thực tế Tức là, dạy cho học sinh biết cách sử dụng kiến thức và kĩ năng của mình để giải quyết những tình huống cụ thể, nhằm mục đích hình thành, phát triển năng lực Đồng thời chú ý xác lập mối liên hệ giữa các kiến thức, kĩ năng khác nhau của các môn học để bảo đảm cho học sinh phát huy được khả năng một cách có hiệu quả những kiến thức và năng lực của mình vào giải quyết các tình huống tích hợp Thực tiễn ở nhiều nước đã chứng tỏ rằng, việc thực hiện quan điểm tích hợp trong giáo dục sẽ giúp phát triển những năng lực giải quyết những vấn đề phức tạp và làm cho việc học tập trở nên ý nghĩa hơn đối với học sinh so với việc các môn học, được thực hiện riêng rẽ

Vì những lí do đó, quá trình dạy học tích hợp được hiểu là một quá trình dạy học giúp học sinh có thể phát huy hết năng lực của bản thân và quan trọng hơn giúp các em thích ứng tốt hơn trong cuộc sống

Nhiều nước trong khu vực Châu Á và trên thế giới đã thực hiện quan điểm tích hợp trong dạy học và cho rằng quan điểm này đã đem lại hiệu quả nhất định Ở Việt Nam, Thời Pháp thuộc, quan điểm tích hợp được thể hiện trong một số môn ở trường tiểu học như môn “Cách trí” , sau đổi thành môn “ Khoa học thường thức” Môn học này còn được dạy một số năm ở trường cấp I của miền Bắc nước ta

Dạy học theo hướng tích hợp đã và đang trở thành xu thế của hầu hết các nền giáo dục trên thế giới, trong đó có Việt Nam Chúng ta đang vận dụng lí thuyết tích hợp để điều chỉnh lại nội dung giảng dạy cũng như viết sách giáo khoa mới

1.2.3 Mục đích của phương pháp dạ học tích hợp [20]

Chương trình dạy học truyền thống phần lớn là theo quan điểm tiếp cận nội dung

Nó được thiết kế thành các môn học lý thuyết có kết hợp thực hành nhưng riêng lẻ nhau Chính vì vậy loại chương trình này có những hạn chế:

- Quá nặng về phân tích lý thuyết, không định hướng thực tiễn và hành động

16

- Thiếu và yếu trong phát triển kỹ năng quan hệ qua lại giữa các cá nhân

- Lý thuyết và thực hành tách rời nhau hoặc có rất ít có mối quan hệ

- Nội dung trùng lắp, học có tính dự trữ

- Không phù hợp với xu thế học tập suốt đời…

Cùng với xu thế đổi mới về giáo dục thế giới, chương trình giáo dục ở nước ta được thiết kế theo quan điểm tích hợp hướng đế phát triển năng lực của học sinh Khi

đó một bài học sẽ có tính trọn vẹn, tích hợp giữa lý thuyết và thực hành để người học sau khi học xong có năng lực nhận biết cũng như thực hiện hành động thay vì chỉ nắm được những lí thuyết như các phương pháp truyền thống Như vậy dạy học tích hợp nhằm hướng đến mục đích sau :

- Gắn kết lý thuyết và thực tế

- Chú trong năng lực hoạt động, năng lực nhận thức

- Khuyến kích người học học một cách toàn diện hơn

- Nội dung dạy học có tính động hơn là dự trữ

- Người học tích cực, chủ động, độc lập hơn

1.2.4 Những căn cứ của việc lựa chọn phương pháp tích hợp trong giáo dục môi trường

1.2.4.1 Căn cứ nội dung chương trình

Hiện nay, chương trình cấp THCS rất nặng về lí thuyết, ngoài những môn học truyền thống, khi chuyển từ cấp Tiểu học lên cấp THCS học sinh phải học thêm khá nhiều môn, ngoài ra để đuổi kịp xu thế hiện đại, trường học còn bổ xung thêm các môn như: tin học, hướng nghiệp và cả tự chọn Để tích hợp nội dung giáo dục môi trường vào chương trình học, chúng ta chỉ có thể lồng ghép nội dung chứ không thể hình thành một môn học mới

1.2.4.2 Căn cứ trên mối liên hệ liên môn học

Các vấn đề môi trường và các môn học có mối quan hệ mật thiết với nhau Các môn học cung cấp kiến thức về môi trường, còn các vấn đề môi trường lại giúp chúng

ta đánh giá những nguyên nhân, tác hại và tác động của ô nhiễm tới sự tồn tại và phát triển của con người Như vậy từng môn học khác nhau mà việc tích hợp giáo dục môi trường vào đó cũng khác nhau

17

1.2.5 Cách tiếp cận tích hợp giáo dục môi trường trong trường THCS nước ta

Cách tiếp cận tích hợp trong việc xây dựng chương trình giáo dục đã xuất hiện ở

Mỹ và các nước châu Âu từ những năm 60 của thế kỉ trước Tới những năm 80 thì xu thế đó đã xuất hiện ở Việt Nam Có thể nói, tích hợp đã trở thành xu thế phát triển giáo dục trên toàn thế giới

Tích hợp đã và đang được xem trọng trong dạy học ở nước ta đặc biệt là vấn đề tích hợp giáo dục môi trường Hiện nay, nội dung giáo dục môi trường được lồng ghép

ở tất cả các môn học nhưng cách tiếp cận vấn đề này trong từng môn học chưa được phù hợp Bởi vì, việc “gh p” nội dung giáo dục môi trường đối với từng môn chỉ làm nội dung bài học tăng lên chứ không bao quát được vấn đề

Chúng ta đã biết, môi trường có tính chất đa dạng và phức tạp, nó liên quan đến mọi lĩnh vực trong cuộc sống Vì vậy, nếu chỉ dừng ở cách giáo dục môi trường thông qua các môn học được tiến hành một cách độc lập thì chưa thể phản ánh được “bức tranh tổng thể” của các vấn đề môi trường Chính vì thế, việc học tập của học sinh sẽ rất khó khăn, các em sẽ khó hình thành suy nghĩ cũng như hành động bảo vệ môi trường Để giúp học sinh nhận thức đúng đắn về vấn đề này, phải dạy và học những nội dung giáo dục môi trường gần gũi với tình hình thực tế ở địa phương hay rộng hơn

là ở đất nước Việc dạy và học như vậy cùng một lúc sẽ liên quan đến nhiều môn học, thậm chí các hoạt động phong trào nên cần có cách tiếp cận nội dung giáo dục môi trường trong từng môn học một cách phù hợp Có như vậy mới hình thành cho học sinh những ý thức và hành vi cụ thể để bảo vệ môi trường

Việc tích hợp giáo dục môi trường vào trường THCS được triển khai theo hai kiểu,

đó là:

Kiểu 1: Thông qua dạy học các bộ môn

Kiểu 2: Giáo dục môi trường được triển khai như một hoạt động độc lập ( sinh hoạt ngoại khóa, tham quan, tuần lễ môi trường, )

1.2.6 Phương pháp tích hợp giáo dục môi trường trong dạ học vật lí

1.2.6.1 Thiết kế một giáo án giáo dục môi trường [15]

Chúng ta có thể chọn một trong ba cách để đưa giáo dục môi trường vào chương

18

trình dạy học của THCS:

1 Lồng gh p vào chương trình các môn học nội dung giáo dục môi trường

2 Xây dựng một môn học mới

3 Tích hợp nội dung giáo dục môi trường

Mỗi cách đều có mặt ưu cũng như nhược điểm Nhưng phương pháp tích hợp là phù hợp nhất với học sinh THCS.Trong đó, tích hợp được thể hiện ở 3 mức độ khác nhau:

- Mức độ toàn phần: Mục tiêu và nội dung của bài học, hay của chương phù hợp hoàn toàn với mục tiêu và nội dung giáo dục môi trường, thể hiện bằng bài riêng

- Mức độ bộ phận: Chỉ có một phần bài học có mục tiêu và nội dung giáo dục môi trường, được thể hiện bằng mục riêng, một đoạn…

- Mức độ liên hệ: Có điều kiện liên hệ một các lôgic, tuỳ nội dung bài học mà có thể liên hệ, bổ sung giáo dục môi trường vào bài học

Hoạt động tích hợp được thể hiện cụ thể bằng giáo án giảng dạy Để thiết kế một giáo án cần phải xác định

1 Mục tiêu: Cần xác định mục tiêu về kiến thức, kĩ năng, thái độ đối với từng bài, từng nội dung tích hợp

2 Các bước thực hiện nhiệm vụ

- Giáo viên giao nhiệm vụ cụ thể cho học sinh: cung cấp tài liệu, yêu cầu học sinh tìm các tài liệu, ví dụ về tình hình môi trường ở địa phương, hay yêu cầu một nhóm tìm hiểu về một khía cạnh của vấn đề sẽ được học ở tiết sau

- Học sinh thực hiện nhiệm vụ dưới sự hướng dẫn của giáo viên

3 Trình bày sản phẩm thu được: cá nhân hoặc nhóm trình bày các sản phẩm, kết quả thu được

Đánh giá: các bạn trong lớp, các nhóm và giáo viên đánh giá trình bảy của bạn,

từ đó rút ra được những thái độ tích cực cũng như phương pháp để cải tạo môi trường xung quanh

19

1.2.6.2 Mẫu giáo án giáo dục môi trường trong môn Vật lí THCS

Để hoàn thành một giáo án giáo dục môi trường trong bộ môn Vật lí giáo viên cần xác định nội dung cần tích hợp Sau đó xem x t đánh giá nội dung phù hợp với dạng nào trong hai dạng cơ bản dưới đây:

Dạng lồng ghép: Lồng ghép nội dung chủ yếu của bài học, hoặc một số phần nội dung môn vật lí có sự trùng hợp với nội dung giáo dục môi trường

Dạng liên hệ: Đưa vào nội dung của bài học hay một số phần nội dung môn vật lí

có liên quan với nội dung giáo dục môi trường không được nêu rõ trong sách giáo

khoa

Nhìn chung một giáo án giáo dục môi trường về cơ bản cũng giống cấu trúc của giáo án bình thường

- Về mục tiêu: bao gồm cả mục tiêu về kiến thức, kĩ năng và thái độ giáo dục đã

được tích hợp Nhưng phải đảm bảo lượng kiến thức trong bài không bị mất đi cũng như không làm quá tải kiến thức cho học sinh

- Về các khâu chuẩn bị: ngoài các chuẩn bị của giáo viên, của học sinh, thiết bị

và phương tiện dạy học, hình thức tổ chức dạy học, gợi ý ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học nếu có thể

- Về tiến trình tổ chức hoạt động dạ học: Các hoạt động dạy học được phân

làm các hoạt động nhỏ tương ứng với các nội dụng hoặc mục tiêu của bài Ở mỗi hoạt động có lồng gh p cả nội dung giáo dục môi trường

20

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Trên đây, chúng tôi đã trình bày những cơ sở lí luận về giáo dục môi trường và phương pháp tích hợp giáo dục môi trường của việc tổ chức hoạt động nhận thức của học sinh theo hướng tích hợp giáo dục môi trường vào trong dạy - học Vật lí THCS Nội dung của chương đã trình bày về các vấn đề sau:

Cơ sở lí luận về giáo dục môi trường, trình bày về:

- Khái niệm giáo dục môi trường

- Các mục tiêu giáo dục môi trường trong trường học, bao gồm các mục tiêu chung cùng với các mục tiêu riêng về kiến thức, kĩ năng - hành vi và thái độ tình cảm cần đạt được cho học sinh và giáo viên trong giáo dục môi trường ở trường THCS

- Các nguyên tắc thực hiện giáo dục môi trường trong trường học, nội dung này bao gồm các nguyên tắc chung thực hiện giáo dục môi trường ở trường phổ thông dựa theo tuyên bố Tbilisi, UNESCO UNEP 1978

- Các phương pháp giáo dục môi trường trong trường học: trình bày 6 phương pháp được sử dụng song song với các phương pháp dạy học tích cực như phương pháp thực nghiệm, phương pháp nêu vấn đề Đó là các phương pháp: phương pháp động não, phương pháp thảo luận nhóm, phương pháp học tập theo dự án, phương pháp hoạt động thực tiễn, phương pháp nêu gương và phương pháp giải quyết vấn đề cộng đồng

Cơ sở lí luận về phương pháp dạy học tích hợp giáo dục môi trường, bao gồm các nội dung sau:

- Khái niệm về phương pháp dạy học tích hợp

- Những căn cứ của việc lựa chọn phương pháp tích hợp trong giáo dục môi trường, gồm có 2 căn cứ Đó là: căn cứ vào nội dung chương trình, căn cứ trên mối liên hệ liên môn học

- Cách tiếp cận giáo dục môi trường ở trường THCS của nước ta

- Phương pháp tích hợp giáo dục môi trường trong dạy học vật lí, trình bày về cách thiết kế một giáo án; cách thức triển khai hoạt động thiết kế một đơn vị giáo dục môi trường thông qua chương trình giảng dạy bộ môn vật lí; và cuối cùng là mẫu giáo

án khai thác nội dung giáo dục môi trường

21

Chương 2 THIẾT KẾ CÁC BÀI DẠY VẬT LÍ TÍCH HỢP GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG 2.1 Định hướng nội dung giáo dục môi trường qua dạy học vật lí ở trường THCS

2.1.1 Ngu ên tắc lựa chọn nội dung tích hợp giáo dục môi trường trong dạ học vật

lí [7], [8],[9]

Khi xem xét nội dung chương trình và SGK Vật lí THCS, chúng ta thấy hàm chứa nhiều nội dung giáo dục môi trường Vì ở cấp THCS chúng ta đa phần chỉ nghiên cứu định tính hơn là xem x t định lượng, trong chương trình này có rất nhiều vấn đề mới được xuất hiện Tuy nhiên cơ hội giáo dục môi trường trong mỗi chương, bài hay mỗi mục là không giống nhau Do đó, việc lựa chọn nội dung giáo dục môi trường vào các bài dạy học vật lí không thể tiến hành một cách ngẫu nhiên, mà phải lựa chọn thế

nào cho phù hợp và đạt hiệu quả

Để đảm bảo cả về nội dung vật lí cần truyền đạt, cả về hiệu quả giáo dục môi trường và mục tiêu của bài học, khi lựa chọn nội dung tích hợp giáo dục môi trường cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

- Tuân thủ các nguyên tắc thực hiện giáo dục môi trường trong trường học

- Dựa trên các dữ liệu chính xác

- Các nội dung giáo dục môi trường được lựa chọn phải xuất phát từ nội dung của bài học, dựa trên cơ sở kiến thức vật lí

- Việc khai thác nội dung giáo dục môi trường phải có mức độ, đảm bảo tôn trọng kiến thức vật lí Không làm mất tính đặc trưng của môn học, không biến bài học vật lí thành bài học môi trường

- Nội dung giáo dục môi trường phải có chọn lọc, tập trung vào bài, mục nhất định; không lựa chọn một cách cảm hứng tùy tiện, tràn lan

- Nội dung giáo dục môi trường được lựa chọn phải phát huy được tính tích cực nhận thức của HS, khai thác được kinh nghiệm thực tế tại địa phương

Phương pháp tìm địa chỉ tích hợp

- Kiến thức xuất phát: nội dung, chương trình môn học

22

- Nghiên cứu tài liệu: nghiên cứu sách giáo khoa, các giáo trình vật lí đại cương, sách tham khảo về vật lí để thấy được ứng dụng của nội dung kiến thức vật lí trong thực tiễn, đặc biệt là trong lĩnh vực môi trường

- Lựa chọn nội dung: đối với một nội dung kiến thức vật lí, có thể có nhiều nội dung giáo dục môi trường được tích hợp, chỉ lựa chọn một số nội dung tiêu biểu, phù hợp với trình độ học sinh và thực tế địa phương

2.1.2 Ngu ên tắc lựa chọn phương pháp giáo dục môi trường trong dạ học vật lí

Các phương pháp dạy học giáo dục môi trường xem như là một bộ máy được sử dụng để chuyển tải thông tin kiến thức và kỹ năng tới người học Chúng phản ánh bởi

sự thay đổi thái độ, hành vi của người học sau khi phương pháp đã được thực hiện Việc lựa chọn các phương pháp dạy học vật lí có nội dung giáo dục môi trường giữ một vị trí vô cùng quan trọng, nó quyết định đến việc thực hiện mục tiêu và chất lượng dạy học có tích hợp giáo dục môi trường Do đó việc lựa chọn này cần thỏa các nguyên tắc sau:

- Lựa chọn các phương pháp phù hợp nhưng phải lấy học sinh làm trung tâm Nếu giáo án được giáo viên chuẩn bị tốt thì học sinh không chỉ nắm vững kiến thức vật lí, hiểu hơn về môi trường, mà còn là cơ hội để học sinh làm quen với phương pháp nghiên cứu và cách tự giải quyết vấn đề

-Việc lựa chọn các phương pháp dạy học phải có cơ sở khoa học, phải căn cứ vào mục tiêu, nội dung bài học Ngoài ra, việc lựa chọn phương pháp phải phù hợp với khả năng của học sinh

- Các phương pháp dạy học giáo dục môi trường không chỉ dừng lại ở việc trang bị kiến thức, kĩ năng, mà quan trọng hơn cả là hình thành được thái độ và hành vi đúng đắn với môi trường

2.1.3 Các định hướng nội dung tích hợp giáo dục môi trường trong dạ học vật lí THCS

Thông qua tìm hiểu và định hướng cũng như tham khảo các nguồn tài liệu, chúng tôi đã đưa ra một số định hướng nội dung tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học vật lí THCS như sau:

Nội dung giáo dục bảo vệ môi trường

(GDBVMT) (kiến thức, kỹ năng có thể tích hợp)

- Biện pháp GDBVMT:

+ Trong xây dựng đường ray xe lửa, nhà cửa, cầu, ) cần tạo ra khoảng cách nhất định giữa các phần để các phần đó dãn nở

+ Cần có biện pháp bảo vệ cơ thể, giữ ấm vào mùa đông và làm mát về mùa hè để tránh bị sốc nhiệt, tránh ăn uống thức ăn quá nóng hoặc quá lạnh

- Biện pháp GDBVMT:

+ Sử dụng nhiệt kế thủy ngân đo được nhiệt

độ trong khoảng biến thiên lớn, nhưng thủy ngân là một chất độc hại cho sức khỏe con người và môi trường

+ Trong dạy học tại các trường phổ thông nên

sử dụng nhiệt kế rượu hoặc nhiệt kế dầu có pha chất màu

+ Trong trường hợp sử dụng nhiệt kế thủy ngân cần tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc an toàn

Bài:

23+24

- Phần lớn các chất nóng chảy hay đông đặc ở một nhiệt độ

- Do sự nóng lên của trái đất mà băng ở hai cực tan ra làm mực nước biển dâng cao (tốc

độ dâng mực nước biển trung bình hiện nay

là 5cm 10 năm Mực nước biển dâng cao có nguy cơ nhấn chìm nhiều khu vực đồng bằng ven biển trong đó có đồng bằng sông Hồng

và đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam

- Để giảm thiểu tác hại của việc mực nước biển dâng cao, các nước trên thế giới đặc biệt là các nước phát triển) cần có kế hoạch cắt giảm lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính (là nguyên nhân gây ra tình trạng Trái Đất nóng lên)

- Nước có tính chất đặc biệt: Khối lượng riêng của nước đá băng thấp hơn khối lượng riêng của nước ở thể lỏng (ở

40C, nước có khối lượng riêng lớn nhất)

- Vào mùa đông, ở các xứ lạnh khi lớp nước phía trên mặt đóng băng có khối lượng riêng nhỏ hơn khối lượng riêng của lớp nước phía dưới, vì vậy lớp băng ở phía trên tạo ra một lớp cách nhiệt, cá và các sinh vật khác vẫn có thể sống được ở lớp nước phía dưới lớp băng

- Cần cung cấp nhiệt

để chuyển trạng thái của chất từ thể rắn sang thể lỏng

- Ở các xứ lạnh, vào mùa đông có tuyết Băng tan thu nhiệt làm cho nhiệt độ môi trường giảm xuống Khi gặp thời tiết như vậy cần có biện pháp giữ ấm cho cơ thể

- Trong không khí luôn có hơi nước Độ ẩm của không khí phụ thuộc vào khối lượng nước có trong 1m3

không khí

- Việt Nam là quốc gia có khí hậu nhiệt đới

ẩm, gió mùa Độ ẩm không khí thường dao

- Khi lao động và sinh hoạt, cơ thể sử dụng nguồn năng lượng trong thức ăn chuyển thành nguồn năng lượng của cơ bắp và giải phóng nhiệt Cơ thể giải phóng nhiệt bằng cách tiết mồ hôi Mồ hôi bay hơi trong không khí mang theo nhiệt lượng Độ ẩm không khí quá cao khiến tốc độ bay hơi chậm, ảnh hưởng đến hoạt động của con người

- Ở ruộng lúa thường thả bèo hoa dâu vì ngoài chất dinh dưỡng mà bèo cung cấp cho ruộng lúa, bèo còn che phủ mặt ruộng hạn chế sự bay hơi nước ở ruộng

- Nước bay hơi làm giảm nhiệt độ môi trường xung quanh

- Quanh nhà có nhiều sông, hồ, cây xanh, vào mùa hè nước bay hơi ta cảm thấy mát mẻ, dễ chịu Vì vậy, cần tăng cường trồng cây xanh

và giữ các sông hồ trong sạch

- Khi nhiệt độ xuống thấp thì hơi nước ngưng tụ

- Hơi nước trong không khí ngưng tụ tạo thành sương mù, làm giảm tầm nhìn, cây xanh giảm khả năng quang hợp Cần có biện pháp đảm bảo an toàn giao thông khi có

- Ở các thành phố lớn, do nhà cao tầng che chắn nên học sinh thường phải học tập và làm việc dưới ánh sáng nhân tạo, điều này có hại cho mắt Để làm giảm tác hại này, học sinh cần có kế hoạch học tập và vui chơi dã ngoại

từ nguồn sáng chiếu tới

- Trong sinh hoạt và học tập, cần đảm bảo đủ ánh sáng, không có bóng tối Vì vậy, cần lắp đặt nhiều bóng đèn nhỏ thay vì một bóng đèn lớn

- Ở các thành phố lớn, do có nhiều nguồn ánh sáng ánh sáng do đèn cao áp, do các phương tiện giao thông, các biển quảng cáo ) khiến cho môi trường bị ô nhiễm ánh sáng Ô nhiễm ánh sáng gây ra các tác hại như: lãng phí năng lượng, ảnh hưởng đến việc quan sát bầu trời ban đêm tại các đô thị lớn), tâm lí con người, hệ sinh thái và gây mất an toàn trong giao thông và sinh hoạt,

- Để giảm thiểu ô nhiễm ánh sáng đô thị cần: + Sử dụng nguồn sáng vừa đủ so với yêu cầu + Tắt đèn khi không cần thiết hoặc sử dụng chế độ hẹn giờ

+ Cải tiến dụng cụ chiếu sáng phù hợp, có thể tập trung ánh sáng vào nơi cần thiết

27

+ Lắp đặt các loại đèn phát ra ánh sáng phù hợp với sự cảm nhận của mắt

- Các mặt hồ trong xanh tạo ra cảnh quan rất đẹp, các dòng sông trong xanh ngoài tác dụng đối với nông nghiệp và sản xuất còn có vai trò quan trọng trong việc điều hòa khí hậu tạo

ra môi trường trong lành

- Trong trang trí nội thất, trong gian phòng chật hẹp, có thể bố trí thêm các gương phẳng lớn trên tường để có cảm giác phòng rộng hơn

- Các biển báo hiệu giao thông, các vạch phân chia làn đường thường dùng sơn phản quang

để người tham gia giao thông dễ dàng nhìn thấy về ban đêm

Bài 7:

Gương

cầu lồi

- Vùng nhìn thấy của gương cầu lồi lớn hơn vùng nhìn thấy của gương phẳng có cùng kích thước

- Tại vùng núi cao, đường hẹp và uốn lượn, tại các khúc quanh người ta thường đặt các gương cầu lồi nhằm làm cho lái xe dễ dàng quan sát đường và các phương tiện khác cũng như người và các súc vật đi qua Việc làm này đã làm giảm thiểu số vụ tai nạn giao thông, bảo vệ tính mạng con người và các sinh vật

Bài 8:

Gương

cầu lõm

- Gương cầu lõm có tác dụng biến một chùm tia sáng song song thành một chùm tia phản xạ

- Mặt Trời là một nguồn năng lượng Sử dụng năng lượng Mặt Trời là một yêu cầu cấp thiết nhằm giảm thiểu việc sử dụng năng lượng hóa thạch (tiết kiệm tài nguyên, bảo vệ môi trường)

28

hội tụ vào một điểm

và ngược lại, biến đổi một chùm tia tới phân kỳ thích hợp thành một chùm tia phản xạ song song

- Một cách sử dụng năng lượng Mặt Trời đó là: Sử dụng gương cầu lõm có kích thước lớn tập trung ánh sáng Mặt Trời vào một điểm

để đun nước, nấu chảy kim loại, )

Bài 10:

Nguồn

âm

- Các vật phát ra âm đều dao động

- Để bảo vệ giọng nói của người, ta cần luyện tập thường xuyên, tránh nói quá to, không hút thuốc lá

Bài 11:

Độ cao

của âm

- Âm phát ra càng cao (càng bổng) khi tần số dao động càng lớn Âm phát

ra càng thấp (càng trầm) khi tần số dao động càng nhỏ

- Trước cơn bão thường có hạ âm, hạ âm làm cho con người khó chịu, cảm giác buồn nôn, chóng mặt; một số sinh vật nhạy cảm với hạ

âm nên có biểu hiện khác thường Vì vậy, người xưa dựa vào dấu hiệu này để nhận biết các cơn bão

- Dơi phát ra siêu âm để săn tìm muỗi, muỗi rất sợ siêu âm do dơi phát ra Vì vậy, có thể chế tạo máy siêu âm bắt chước tần số siêu âm của dơi để đuổi muỗi

- Khi thiết kế các rạp hát, cần có biện pháp để tạo ra độ vọng hợp lí để tăng cường âm, nhưng tiếng vọng kéo dài sẽ làm âm nghe không rõ, gây cảm giác khó chịu

Bài 15:

Chống ô

nhiễm

- Ô nhiễm tiếng ồn xảy ra khi tiếng ồn

to, kéo dài, gây ảnh

- Tác hại của tiếng ồn:

+ Về sinh lí, nó gây mệt mỏi toàn thân, nhức đầu, choáng váng, ăn không ngon, gầy yếu

29

tiếng ồn hưởng xấu đến sức

khỏe và hoạt động bình thường của con người

Ngoài ra người ta còn thấy tiếng ồn quá lớn làm suy giảm thị lực

+ Về tâm lí, nó gây khó chịu, lo lắng bực bội,

dễ cáu gắt, sợ hãi, ám ảnh, mất tập trung, dễ nhầm lẫn, thiếu chính xác

- Để chống ô nhiễm tiếng ồn cần làm giảm độ to của tiếng

ồn phát ra, ngăn chặn đường truyền

âm, làm cho âm truyền theo hướng khác

+ Đề ra nguyên tắc: Lập bảng thông báo quy định về việc gây ồn Cùng nhau xây dựng ý thức giữ trật tự cho mọi người

+ Các phương tiện giao thông cũ, lạc hậu gây

ra những tiếng ồn rất lớn Vì vậy, cần lắp đặt ống xả và các thiết bị chống ồn trên xe Kiểm tra, đình chỉ hoạt động của các phương tiện giao thông đã cũ hoặc lạc hậu

+ Tránh xa các nguồn gây tiếng ồn: Không đứng gần các máy móc, thiết bị gây ồn lớn như máy bay phản lực, các động cơ, máy khoan cắt, rèn kim loại … Khi cần tiếp xúc với các thiết bị đó cần sử dụng các thiết bị bảo vệ mũ chống ồn) và tuân thủ các quy tắc

30

an toàn Xây dựng các trường học, bệnh viện, khu dân cư xa nguồn gây ra ô nhiễm tiếng ồn + Học sinh cần thực hiện các nếp sống văn minh tại trường học: Bước nhẹ khi lên cầu thang, không nói chuyện trong lớp học, không nô đùa, mất trật tự trong trường học,

cọ xát

- Vào những lúc trời mưa dông, các đám mây

bị cọ xát vào nhau nên nhiễm điện trái dấu

Sự phóng điện giữa các đám mây sấm) và giữa đám mây với mặt đất (sét) vừa có lợi vừa có hại cho cuộc sống con người

+ Lợi ích: Giúp điều hòa khí hậu, gây ra phản ứng hóa học nhằm tăng thêm lượng ôzôn bổ sung vào khí quyển,…

+ Tác hại: Phá hủy nhà cửa và các công trình xây dựng, ảnh hưởng đến tính mạng con người và sinh vật, tạo ra các khí độc hại (NO,

NO2,…

- Để giảm tác hại của sét, bảo vệ tính mạng của người và các công trình xây dựng, cần thiết xây dựng các cột thu lôi

âm Các vật nhiễm điện cùng loại thì đẩy nhau, khác loại

- Trong các nhà máy thường xuất hiện bụi gây hại cho công nhân Bố trí các tấm kim loại tích điện trong nhà máy khiến bụi bị nhiễm điện và bị hút vào tấm kim loại, giữ môi trường trong sạch, bảo vệ sức khỏe công nhân

Nếu vật dẫn nóng lên đến nhiệt độ cao thì phát sáng

- Nguyên nhân gây ra tác dụng nhiệt của dòng điện là do các vật dẫn có điện trở Tác dụng nhiệt có thể có lợi, có thể có hại

- Để làm giảm tác dụng nhiệt, cách đơn giản

là làm dây dẫn bằng chất có điện trở suất nhỏ Việc sử dụng nhiều kim loại làm vật liệu dẫn điện dẫn đến việc làm cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên Ngày nay, người ta đang cố gắng

sử dụng vật liệu siêu dẫn có điện trở suất bằng không trong đời sống và kĩ thuật

- Điôt phát quang có khả năng phát sáng khi cho dòng điện đi qua, mặc dù điôt chưa nóng tới nhiệt

độ cao

- Sử dụng điôt trong thắp sáng sẽ góp phần làm giảm tác dụng nhiệt của dòng điện, nâng cao hiệu suất sử dụng điện

- Dòng điện gây ra xung quanh nó một từ trường Các đường dây cao áp có thể gây ra những điện từ trường mạnh, những người dân sống gần đường dây điện cao thế có thể chịu ảnh hưởng của trường điện từ này Dưới tác dụng của trường điện từ mạnh, các vật đặt trong đó có thể bị nhiễm điện do hưởng ứng,

sự nhiễm điện do hưởng ứng đó có thể khiến cho tuần hoàn máu của người bị ảnh hưởng, căng thẳng, mệt mỏi

- Để giảm thiểu tác hại này, cần xây dựng các

32

lưới điện cao áp xa khu dân cư

- Dòng điện có tác dụng hóa học

- Dòng điện gây ra các phản ứng điện phân Việt Nam là đất nước có khí hậu nóng ẩm, do những yếu tố tự nhiên, việc sử dụng các nguồn nhiên liệu hóa thạch than đá, dầu mỏ, khí đốt,… và hoạt động sản xuất công nghiệp cũng tạo ra nhiều khí độc hại (CO2,

CO, NO, NO2, SO2, H2S,… Các khí này hòa tan trong hơi nước tạo ra môi trường điện li Môi trường điện li này sẽ khiến cho kim loại

bị ăn mòn ăn mòn hóa học)

- Để giảm thiểu tác hại này cần bao bọc kim loại bằng chất chống ăn mòn hóa học và giảm thiểu các khí độc hại trên

- Dòng điện có tác dụng sinh lí

- Dòng điện gây ra tác dụng sinh lí

+ Dòng điện có cường độ 1mA đi qua cơ thể người gây ra cảm giác tê, co cơ bắp điện giật Dòng điện càng mạnh càng nguy hiểm cho sức khỏe và tính mạng con người Dòng điện mạnh ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ thần kinh, tim ngừng đập, ngạt thở, nếu dòng điện mạnh có thể gây tử vong

+ Dòng điện có cường độ nhỏ được sử dụng

để chữa bệnh điện châm) Trong cách này, các điện cực được nối với các huyệt, các dòng điện làm các huyệt được kích thích hoạt động Việt nam là nước có nền y học châm cứu tiên tiến trên thế giới

sử dụng điện

- Quá trình đóng ngắt mạch điện cao áp luôn kèm theo các tia lửa điện, sự tiếp xúc điện không tốt cũng có thể làm phát sinh các tia lửa điện Tia lửa điện có tác dụng làm nhiễu sóng điện từ ảnh hưởng đến thông tin liên lạc hoặc gây ra các phản ứng hóa học (tạo ra các khí độc như: NO, NO2, CO2,… Vì vậy, cần đảm bảo sự tiếp xúc điện thật tốt trong quá trình vận hành và sử dụng các thiết bị điện Tia lửa điện truyền đến các vật liệu xốp, dễ cháy có thể gây ra hỏa hoạn

- Biện pháp an toàn khi sử dụng điện:

+ Đề ra các biện pháp an toàn điện tại những nơi cần thiết

+ Cần tránh bị điện giật bằng cách tránh tiếp xúc với dòng điện có điện áp cao

+ Mỗi người cần tuân thủ các quy tắc an toàn khi sử dụng điện và có những kiến thức cơ bản nhất về sơ cứu người bị điện giật

Lực ma sát có thể có

- Kiến thức môi trường:

+ Trong quá trình lưu thông đường bộ, ma sát giữa bánh xe và mặt đường, giữa các bộ phận

cơ khí với nhau, ma sát giữa phanh và vành bánh xe làm phát sinh các bụi cao su, bụi khí

34

hại hoặc có ích và bụi kim loại Các bụi khí này gây ra tác hại

to lớn đối với môi trường; ảnh hưởng đến sự

hô hấp của cơ thể người, sự sống của sinh vật

và sự quang hợp của cây xanh

+ Nếu đường nhiều bùn đất, xe đi trên đường

có thể bị trượt dễ gây ra tai nạn, đặc biệt khi trời mưa và lốp xe bị mòn

- Biện pháp GDBVMT:

+ Để giảm thiểu tác hại này cần giảm số phương tiện giao thông trên đường và cấm các loại phương tiện đã cũ nát, không đảm bảo chất lượng Các phương tiện tham gia giao thông cần đảm bảo các tiêu chuẩn về khí thải và an toàn đối với môi trường

+ Cần thường xuyên kiểm tra chất lượng xe

và vệ sinh mặt đường sạch sẽ

Bài 7:

Áp suất

- Áp lực gây ra áp suất trên bề mặt bị

ép

- Áp suất do các vụ nổ gây ra có thể làm nứt,

đổ vỡ các công trình xây dựng và ảnh hưởng đến môi trường sinh thái và sức khỏe con người Việc sử dụng chất nổ trong khai thác

đá sẽ tạo ra các chất khí thải độc hại ảnh hưởng đến môi trường, ngoài ra còn gây ra các vụ sập, sạt lở đá ảnh hưởng đến tính mạng công nhân

- Biện pháp an toàn: Những người thợ khai thác đá cần được đảm bảo những điều kiện về

an toàn lao động (khẩu trang, mũ cách âm, cách li các khu vực mất an toàn,…

- Khi lên cao áp suất khí quyển giảm Ở áp suất thấp, lượng ôxi trong máu giảm, ảnh hưởng đến sự sống của con người và động vật Khi xuống các hầm sâu, áp suất khí quyển tăng, áp suất tăng gây ra các áp lực chèn lên các phế nang của phổi và màng nhĩ, ảnh hưởng đến sức khỏe con người

- Biện pháp: Để bảo vệ sức khỏe cần tránh thay đổi áp suất đột ngột, tại những nơi áp suất quá cao hoặc quá thấp cần mang theo bình ôxi

- Các tàu thủy lưu thông trên biển, trên sông

là phương tiện vận chuyển hành khách và hàng hóa chủ yếu giữa các quốc gia Nhưng động cơ của chúng thải ra rất nhiều khí gây

36

lực có độ lớn bằng trọng lượng của phần chất lỏng mà vật chiếm chỗ

hiệu ứng nhà kính

- Biện pháp GDBVMT: Tại các khu du lịch nên sử dụng tàu thủy dùng nguồn năng lượng sạch năng lượng gió) hoặc kết hợp giữa lực đẩy của động cơ và lực đẩy của gió để đạt hiệu quả cao nhất

Bài 12:

Sự nổi

- Vật nổi lên khi trọng lượng của vật nhỏ hơn lực đẩy Ác-si-mét

- Đối với các chất lỏng không hòa tan trong nước, chất nào có khối lượng riêng nhỏ hơn nước thì nổi trên mặt nước Các hoạt động khai thác và vận chuyển dầu có thể làm rò rỉ dầu lửa Vì dầu nhẹ hơn nước nên nổi lên trên mặt nước Lớp dầu này ngăn cản việc hòa tan ôxi vào nước vì vậy sinh vật không lấy được ôxi sẽ bị chết

- Hàng ngày, sinh hoạt của con người và các hoạt động sản xuất thải ra môi trường lượng khí thải rất lớn (các khí thải NO, NO2, CO2,

SO, SO2, H2S, … đều nặng hơn không khí vì vậy chúng có xu hướng chuyển xuống lớp không khí sát mặt đất Các chất khí này ảnh hưởng trầm trọng đến môi trường và sức khỏe con người

- Biện pháp GDBVMT:

+ Nơi tập trung đông người, trong các nhà máy công nghiệp cần có biện pháp lưu thông không khí (sử dụng các quạt gió, xây dựng nhà xưởng đảm bảo thông thoáng, xây dựng các ống khói, …