Tóm tắt luận án nghiên cứu chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng sản xuất hàng hoá tại thành phố thanh hoá, tỉnh thanh hoá

Như vậy, trong những năm tới Thành phố Thanh Hoá vừa phải đối mặt do quá trình mở rộng Thành phố diện tích đất nông nghiệp và phi nông nghiệp tăng lên.Vấn đề đặt ra cho nền nông nghiệp c

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ P TNT

VIỆN KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

VŨ ĐỨC KÍNH

NGHIÊN CỨU CHUYỂN ĐỔI CƠ CẤU CÂY TRỒNG THEO

HƯỚNG SẢN XUẤT HÀNG HOÁ TẠI THÀNH PHỐ THANH

HOÁ, TỈNH THANH HOÁ

Chuyên ngành: Khoa học cây trồng

Mã số: 62 62 01 10

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NÔNG NGHIỆP

Hà Nội, 2015

1 PGS TS Nguyễn Huy Hoàng

2 PGS TS Trịnh Khắc Quang

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Viện họp tại Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, ngày tháng năm

Có thể tìm hiểu luận án tại:

1 Thư Viện Quốc gia

2 Thư Viện Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam

3 Thư Viện tỉnh Thanh Hóa

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Thành phố (TP) Thanh Hoá là Trung tâm văn hoá - kinh tế

- chính trị - của tỉnh Thanh Hoá, là đầu mối giao thông, giao lưu

hàng hoá của tỉnh và nối liền hai miền Nam Bắc Thực hiện Quyết

định số 84/QĐ –TTg ngày 16/1/2009 của Thủ tướng Chính phủ phê

duyệt điều chỉnh Quy hoạch chung xây dựng Thành phố Thanh

Hoá, tỉnh Thanh Hoá đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2035; do đó

Thành phố Thanh Hoá tăng lên cả diện tích, dân số, có sự thay đổi

về nhiều mặt…đặt ra thử thách cho sự phát triển của Thành phố

Như vậy, trong những năm tới Thành phố Thanh Hoá vừa phải đối

mặt do quá trình mở rộng Thành phố diện tích đất nông nghiệp và

phi nông nghiệp tăng lên.Vấn đề đặt ra cho nền nông nghiệp của

Thành phố Thanh Hoá hiện nay là từng bước đưa nông nghiệp phát

triển theo hướng Nông Nghiệp hàng hoá có sức cạnh tranh hội

nhập với khu vực cũng như thế giới tiến tới xây dựng một nền

Nông Nghiệp sinh thái hội tụ các yếu tố đa dạng sinh học, phát

triển bền vững nhằm cung cấp các sản phẩm nông nghiệp cho thị

trường tại chỗ và các vùng lân cận, tiến tới xuất khẩu

Việc điều tra, nghiên cứu cơ cấu cây trồng (CCCTr), đánh

giá hiệu quả xác định cơ cấu cây trồng phù hợp vừa bảo vệ môi

trường vừa phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hoá

bền vững là hết sức cần thiết

Xuất phát từ yêu cầu trên việc nghiên cứu điều chỉnh cơ cấu

cây trồng theo hướng sản xuất hàng hoá tại địa phương nhằm tăng thu

nhập và cải thiện đời sống cho người nông dân tại TP Thanh Hoá, cần

thiết thực hiện đề tài: “Nghiên cứu chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo

hướng sản xuất hàng hoá tại Thành phố Thanh Hoá - tỉnh Thanh

Hoá”

Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần vào điều chỉnh cơ cấu cây

trồng theo hướng sản xuất hàng hoá tại địa phương nhằm tăng hiệu

quả sản xuất trên một đơn vị diện tích góp phần hình thành nền

nông nghiệp hàng hoá phát triển hiệu quả và bền vững ở địa

phương

2 Mục đích và yêu cầu đề tài 2.1 Chuyển đổi CCCTr có cơ sở khoa học, thực tiễn nhằm phát

triển nền nông nghiệp sản xuất hàng hoá trên địa bàn TP Thanh Hoá

2.2 Phân tích đánh giá đúng các yếu tố tự nhiên, kinh tế, xã hội, chi phối sự phát triển cơ cấu cây trồng tại TP Thanh Hoá

2.3 Đánh giá được thực trạng phát triển của cơ cấu cây trồng gồm: loại cây trồng, giống cây trồng và các công thức luân canh, xen canh…qua đó phát hiện những ưu điểm để kế thừa, phát triển và tồn tại để khắc phục

2.4 Xây dựng được cơ cấu cây trồng phù hợp với từng vùng đất và điều kiện tự nhiên, kinh tế- xã hội của từng tiểu vùng, đáp ứng nhu cầu sản xuất theo hướng hàng hóa của TP và các vùng phụ cận, hướng tới xuất khẩu

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

3.1 Kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần xây dựng CCCTr phù hợp với điều kiện tự nhiên, văn hoá xã- hội của TP Thanh Hoá; 3.2 Kết quả của đề tài là cơ sở khoa học cho việc quy hoạch, phân vùng sản xuất nông nghiệp hợp lý, đa dạng hoá cây trồng theo hướng sản xuất hàng hoá bền vững phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế- xã hội của TP Thanh Hoá;

3.3 Kết quả nghiên cứu là tài liệu giúp cho các nhà quản lý, điều hành định hướng đúng sản xuất nông nghiệp ở TP Thanh Hoá 3.4 Hình thành được CCCTr mới có hiệu quả kinh tế cao hơn nhờ chuyển dịch cơ cấu theo hướng sản xuất hàng hoá, góp phần nâng cao đời sống của nhân dân địa phương

3.5 Xác định được hướng chuyển dịch CCCTr hợp lý, xây dựng được CCCTr thích hợp theo hướng sản xuất hàng hoá và phát triển nông nghiệp bền vững ở TP Thanh Hoá

3.6 Chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ, tự cung, tự cấp, kém bền vững sang sản xuất nông nghiệp hàng hoá tập trung, bền vững

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu là các cơ cấu cây trồng hiện có, giống cây trồng mới; Các yếu tố tự nhiên bao gồm: đất, nước, khí hậu, các yếu tố sinh vật trong đó có cây trồng, vật nuôi, các yếu tố kinh tế -

xã hội bao gồm các cơ chế chính sách thị trường, giá cả dịch vụ,

điều kiện cơ sở hạ tầng và nông hộ…có ảnh hưởng trực tiếp đến

việc chuyển đổi CCCTr theo hướng sản xuất hàng hoá

- Đề tài tập trung nghiên cứu CCCTr hàng năm hiện có, đề xuất

loại cây trồng, giống cây trồng và CCCTr mới trong nông nghiệp

trên địa bàn TP Thanh Hoá, chú trọng theo hướng sản xuất hàng

hoá phục vụ nội tiêu và hướng tới xuất khẩu

- Đề tài được thực hiện từ năm 2012 đến 2014

5 Những đóng góp mới của luận án

5.1 Đã đánh giá được điều kiện cơ bản (tự nhiên, kinh tế- xã hội)

của TP Thanh Hóa, những thuận lợi, khó khăn trong việc chuyển

đổi cơ cấu cây trồng (CCCTr) theo hướng hàng hóa bền vững;

5.2 Đã đánh giá được hiện trạng CCCTr, cơ cấu loại cây trồng và

cơ cấu giống cây trồng trên 4 chân đất nông nghiệp chính của TP

Thanh Hóa;

5.3 Đã tuyển chọn được giống lúa HT6 ngắn ngày, năng suất, chất

lượng cao để bố trí vào cơ cấu 2 vụ lúa và giống đậu tương ĐT26

năng suất cao, ngắn ngày thích hợp gieo trồng trong vụ Đông phục

vụ chuyển đổi CCCTr lên 3 vụ trên chân đất vàn trong đê của TP

Thanh Hóa;

5.4 Đã đề xuất được cơ cấu cây trồng mới theo hướng sản xuất

hàng hóa của TP Thanh Hóa giai đoạn 2015-2020, định hướng đến

2025 trên 4 chân đất cho hiệu quả kinh tế cao, lợi nhuận đạt

398.018,0 triệu đồng/năm, cao hơn lợi nhuận từ cơ cấu cây trồng

cũ là 106.037,0 triệu đồng/năm Hiệu quả xã hội và hiệu quả môi

trường ổn định; góp phần phát triển một nền nông nghiệp hàng hóa

hiệu quả và bền vững;

6 Cấu trúc của luận án

Luận án có 149 trang, bao gồm: mở đầu: 4 trang, chương 1

(Tổng quan tài liệu và cơ sở khoa học của đề tài): 44 trang, chương

2 (Vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu): 13 trang,

chương 3 (Kết quả nghiên cứu và thảo luận): 76 trang, Kết luận và

kiến nghị: 3 trang, tham khảo 104 tài liệu bằng tiếng Việt và tiếng

nước ngoài; có 03 công trình đã công bố có liên quan đến luận án;

Luận án có 66 bảng số liệu, 07 hình minh họa và các phụ lục

CHƯƠNG I TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ KHOA

HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Cơ sở lý luận của đề tài

1.1.1 Một số nhận thức và khái niệm chung

Cơ cấu cây trồng có thể hiểu như “một cơ thể” được hình thành trong điều kiện môi trường (hiểu theo nghĩa rộng) nhất định Trong đó, các bộ phận của nó được lắp ráp phối hợp cấu tạo có tính quy luật và hệ thống theo một kích cỡ và tỷ lệ thích ứng; vị trí, vai trò của từng bộ phận và mối quan hệ tương tác lẫn nhau giữa chúng trong tổng thể

CCCTr theo theo hướng sản xuất hàng hoá cần đạt được 2 yêu cầu: một là CCCTr phải đạt được hiệu quả kinh tế cao và hai là CCCTr phải hợp lý, ổn định và bền vững về mặt sinh thái

CCCTr hợp lý là sự định hình về mặt tổ chức cây trồng trên đồng ruộng về số lượng, tỷ lệ, chủng loại, vị trí, thời điểm, nhằm tạo ra sự cộng hưởng các mối quan hệ hữu cơ giữa các loại cây trồng với nhau để khai thác, sử dụng một cách tiết kiệm và hợp

lý nhất các nguồn tài nguyên cho các mục tiêu phát triển kinh tế -

xã hội

CCCTr hợp lý là sự định hình về mặt tổ chức cây trồng trên đồng ruộng bao gồm cây trồng, vị trí cây trồng và tỷ lệ diện tích từng loại cây trồng cùng với mối quan hệ hữu cơ giữa các loại cây trồng với nhau, có tính chất xác định lẫn nhau trong cơ cấu để tạo thành hệ thống cây trồng cùng nhóm

Cải tiến cơ cấu cây trồng hợp lý có vai trò quan trọng thúc

đẩy chuyển dịch cơ cấu sản xuất nông nghiệp phát triển, tăng giá trị tổng sản phẩm, tăng giá trị hàng hoá, tăng thu nhập và nâng cao đời sống của nhân dân

1.1.2 Những yếu tố chi phối sự hình thành cơ cấu cây trồng

CCCTr phụ thuộc vào nhiều yếu tố: Khí hậu, đất đai, nước tưới tiêu, giống cây trồng và các biện pháp kỹ thuật canh tác, khả năng cải tạo đất Các yếu tố đó không tác động riêng lẻ, biệt lập

mà luôn có sự đan xen phức tạp với cây trồng, phát hiện ra những vấn đề trở ngại để có những giải pháp phù hợp dự báo phương hướng phát triển làm cơ sở khoa học của đề tài

1.1.3 Sản xuất nông nghiệp theo hướng hàng hóa (SXNN HH)

SXNN HH là nền nông nghiệp có hiệu quả kinh tế cao, khối

lượng hàng hoá nhiều, chủng loại phong phú và có chất lượng cao;

gắn với hình thành các vùng sản xuất tập trung chuyên canh, thâm

canh; gắn nông nghiệp với công nghiệp chế biến thông qua việc

phân công lại lao động, xã hội hóa sản xuất, ứng dụng các công nghệ

tiến bộ mới vào sản xuất

1.1.4 Phát triển nông nghiệp bền vững (PTNNBV)

PTNNBV gồm: Bền vững về an ninh lương thực trong thời

gian dài trên cơ sở hệ thống nông nghiệp (HTNN) phù hợp với điều

kiện sinh thái và không tổn hại tới môi trường; bền vững về tổ chức

quản lý, HTNN phù hợp với các mối quan hệ của con người, kể cả

với các thế hệ mai sau và bền vững thể hiện tính cộng đồng trong

HTNN Nông nghiệp bền vững đạt được nhờ: quản lý đất bền

vững, công nghệ được cải tiến, cải thiện tài nguyên môi trường và

hiệu suất kinh tế được nâng cao, ổn định

1.1.5 Phương pháp tiếp cận nghiên cứu

Có nhiều phương pháp: mô hình hoá, chuyên khảo và phân

tích kinh tế, Nghiên cứu phát triển HTNN phải coi nông nghiệp là

một hệ thống để có thể tác động một cách đồng bộ

1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài

1.2.1 Tình hình nghiên cứu ở ngoài nước về CCCTr

Nghiên cứu hệ thống nông nghiệp ở những nước nhiệt đới

và á nhiệt đới Những kinh nghiệm rút ra từ các nước là những bài

học quý báu để chúng ta tham khảo và vận dụng trong quá trình cải

tiến cơ cấu cây trồng mà đề tài nghiên cứu

1.2.2 Tình hình nghiên cứu ở trong nước về CCCTr

Nghiên cứu bố trí cơ cấu cây trồng hợp lý, phát triển sản

xuất nông nghiệp, phân vùng sinh thái

Nghiên cứu về cơ cấu cây trồng trên đất canh tác chủ yếu

nhờ nước trời Bùi Huy Đáp (1985) đề xuất: 2 vụ màu Đông và

Xuân rồi lúa tiếp chân, sử dụng những loại màu Xuân có thời gian

sinh trưởng dài, ngắn khác nhau tuỳ theo sau trồng Lúa Mùa sớm

hay Lúa Mùa chính vụ Đây là chế độ canh tác khai thác được khá

triệt để tiềm năng của các loại đất cao cấy 1 vụ lúa Mùa nhờ nước

trời

Nhiều tác giả đã nghiên cứu phát triển hệ thống canh tác

thích hợp để chống xói mòn, giữ ẩm, giữ màu ở đất dốc, luân canh hợp lý cùng với nhập nội các giống mới năng suất cao, ngắn ngày được tuyển chọn đã có tác dụng làm thay đổi cả cơ cấu cây trồng trên phạm vi cả nước Vụ Lúa Xuân đã thay thế hoàn toàn vụ Lúa Chiêm, vụ Lúa Đông đã phát triển với quy mô lớn với các mô hình

3 vụ /năm

1 3 Nông nghiệp ở thành phố Thanh Hóa và những vấn đề tồn tại

1.3.1 Bối cảnh chung 1.3.1.1 Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến hệ thống và CCCTr 1.3.1.2 Xây dựng nông thôn mới ở Việt Nam và CCCTr

1.3.1.3 Tái cơ cấu sản xuất ngành nông nghiệp và CCCTr 1.3.2 Nông nghiệp thành phố Thanh hóa những lợi thế và tồn tại

Bộ giống cây trồng ở thành phố Thanh hóa có nhiều, kỹ thuật canh tác khá đa dạng (đặc biệt là phân bón); năng suất cây trồng đạt khá, nhưng chất lượng chưa đồng nhất, chưa phù hợp với nền nông nghiệp sản xuất hàng hóa

Để nghiên cứu chuyển đổi CCCTr theo hướng sản xuất hàng hóa tại TP Thanh Hoá cần rà soát cơ cấu sử dụng đất, loại bỏ công thức trồng trọt/canh tác có giá trị gia tăng thấp, không bền vững và mở rộng các công thức có giá trị gia tăng cao, công thức trồng trọt/canh tác phù hợp Đối với từng loại cây trồng cần tuyển chọn bộ giống tốt (năng suất cao, chất lượng tốt, giá trị hàng hoá cao) và xác định hệ thống biện pháp canh tác phù hợp theo hướng nông nghiệp hữu cơ để có chất lượng nông sản an toàn Trên cơ sở

đó xác định các cơ cấu cây trồng hợp lý, bền vững theo hướng sản xuất hàng hoá trên các chân/nhóm đất khác nhau của TP Đây là các căn cứ và cũng là các nhiệm vụ đặt ra nhằm nghiên cứu chuyển đổi CCCTr theo hướng sản xuất hàng hoá bền vững tại TP Thanh Hoá

1.4 Những nhận xét rút ra từ tổng quan tài liệu

Chuyển đổi CCCTr theo hướng sản xuất hàng hoá về bản chất là chuyển từ sản xuất loại cây trồng có giá trị thấp sang trồng tập trung những loại cây có hiệu quả kinh tế cao hơn nhằm thu được lợi nhuận nhiều hơn trên 1 đơn vị diện tích

Để xây dựng CCCTr cần nghiên cứu bố trí lại hệ thống cây

trồng thích hợp với các điều kiện đất đai và chế độ nước khác nhau,

phải áp dụng biện pháp kỹ thuật tổng hợp nhằm khai thác cao nhất

các nguồn lợi tự nhiên, lao động Đa dạng giống cây trồng và loại

cây trồng là biện pháp để nâng cao tính ổn định của hệ thống

CHƯƠNG 2 VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP

2.1 Vật liệu nghiên cứu

2.1.1 Các số liệu, tài liệu thống kê: Về điều kiện tự nhiên, kinh tế

- xã hội của thành phố Thanh Hóa,

2.1.2 Những tài liệu và bản đồ quy hoạch tổng thể: Phát triển

kinh tế xã hội của tỉnh Thanh Hóa và Thành phố Thanh Hóa

2.1.3 Những giống cây trồng được sử dụng gồm:

- Bộ giống lúa gồm 8 giống lúa chất lượng thuộc nhóm ngắn ngày,

được Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam và các cơ quan nghiên

cứu khoa học trong nước chọn tạo, gồm: HT9, HT6, LTH31,

LTH134, RVT, SH8, SH2 và BT7 (đối chứng) Ngoài ra còn một số

giống khác như Xi23, ZZD001, GS9, Thái Xuyên111,

- Bộ giống đậu tương: vật liệu gồm 8 giống đậu tương: ĐT22, ĐT25,

ĐT26, ĐVN14, D912, DT99, Đ9804, DT84

- Giống ngô: CP999, CP919, NK66, NK6654

- Giống lạc: L12, L14, L18, L116 và TB25

- Khoai lang: Hoàng Long

- Giống hoa: Hoa hồng, hoa lily, hoa cúc, …

- Rau các loại: Cà chua, xà lách, súp lơ, cải xanh, bắp cải,…

- Thuốc lào

- Các loại phân bón: phân chuồng, phân urê, phân hỗn hợp N,P,K

- Các loại thuốc trừ sâu, trừ bệnh thông dụng

2.2 Nội dung nghiên cứu

2.2.1 Đánh giá điều kiện tự nhiên và kinh tế- xã hội của TP Thanh

Hóa trong mối quan hệ với cơ cấu cây trồng theo hướng sản xuất hàng

hóa;

2.2.2 Nghiên cứu đánh giá hiện trạng sản xuất nông nghiệp và CCCTr

ngắn ngày của TP Thanh Hóa phục vụ chuyển đổi cơ cấu cây trồng

theo hướng sản xuất hàng hoá;

2.2.3 Nghiên cứu và đề xuất chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng

sản xuất hàng hóa tại TP Thanh Hóa

2.3 Phương pháp nghiên cứu 2.3.1 Phương pháp kế thừa: Kế thừa tài liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội vùng nghiên cứu;

2.3.2 Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA);

2.3.3 Điều tra các công thức trồng trọt/canh tác trên các chân đất; 2.3.4 Thu thập số liệu, thông tin từ nhóm KIP;

2.3.5 Phương pháp so sánh và khảo nghiệm các bộ giống cây trồng theo Quy chuẩn Việt Nam;

2.3.6 Phương pháp bố trí thí nghiệm đồng ruộng; các phương pháp phân tích khác;

2.3.7 Xử lý và phân tích hiệu quả kinh tế của các công thức trồng trọt/luân canh/canh tác theo công thức:

RAVC = GR-TC Trong đó:

RAVC : Là lợi nhuận (RAVC – Return Above Variable Cost)

GR : Tổng thu nhập thuần (GR – Gross Return)

TC : Tổng chi phí khả biến (TC – Total Variable Cost)

Và tỷ suất lợi nhuận toàn phần = (GR – TC)/ TC Tính tỷ suất chi phí lợi nhuận cận biên theo công thức của CIMMYT (1988):

) (

) (

DC TN

DC TN

CP CP

TG TG

MBCR





MBCR- tỷ suất chi phí lợi nhuận cận biên;

TGTN - tổng giá trị sản lượng của công thức thử nghiệm;

TGDC - tổng giá trị sản lượng của công thức đối chứng;

CPTN - tổng chi phí của công thức thử nghiệm;

CPDC - tổng chi phí của công thức đối chứng

Tiêu chí đánh giá: MBCR <1,5: lợi nhuận thấp, không nên áp dụng; MBCR từ 1,5 đến 2,0: lợi nhuận trung bình, có thể chấp nhận được; MBCR > 2,0: lợi nhuận cao, chấp nhận cho phát triển Việc định giá thống nhất theo bảng giá trung bình năm 2012, 2013 và 2014 tại TP Thanh Hoá

Số liệu được xử lý thống kê trên máy vi tính bằng phần mềm MS Excel 2003 và Statistix ver 8.2

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

3.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của thành phố Thanh

Hoá trong mối quan hệ với cơ cấu cây trồng (CCCTr) theo

hướng sản xuất hàng hoá

3.1.1 Vị trí địa lý và khả năng phát triển nền nông nghiệp hàng

hoá

Vị trí địa lý của thành phố Thanh Hóa thuận lợi, có nhiều

lợi thế để TP Thanh Hóa phát triển một nền nông nghiệp theo

hướng hàng hóa bền vững Những lợi thế đó là:

3.1.1.1 Lợi thế phát triển kinh tế - xã hội với không gian giao lưu

thuận tiện nhiều vùng miền trong, ngoài nước

3.1.1.2 Lợi thế trong quan hệ giao lưu tương tác với các đô thị lớn

ở khu vực Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ, Tây Bắc tố quốc và Đông Bắc

Lào

3.1.1.3 Lợi thế là đầu mối kết nối nhiều tuyển giao thông quốc gia

đường bộ, đường sắt, đường biển, đường hàng không cho giao lưu

trong nước, quốc tế

3.1.1.4 Lợi thế là đô thị trung tâm của tỉnh Thanh Hóa có tài

nguyên phong phú, nguồn lực dồi dào, thuận lợi cho phát triển

kinh tể - xã hội và đô thị

3.1.1.5 Lợi thế trong quan hệ giao lưu tương tác thúc đẩy nhau

cùng phát triển với các đô thị lớn trong tỉnh

3.1.1.6 Lợi thế về điều kiện vị trí cho phát triển không gian đô thị,

xây dựng thành phố sinh thái, cảnh quan, văn hóa lịch sử hấp dẫn,

giàu bản sắc

3.1.2 Đặc điểm khí hậu và sự hình thành mùa vụ gieo trồng

Với đặc điểm khí hậu của thành phố Thanh Hóa đã hình

thành ở đây các mùa vụ trồng trọt, trình bày tại bảng 3.2

3.1.3 Tài nguyên đất của thành phố Thanh Hoá

Ở thành phố Thanh Hoá hiện nay đất sử dụng để sản xuất

nông nghiệp có 4 nhóm, với tổng diện tích 6.617,0 ha Hầu hết các

nhóm đất có tầng dày thích hợp; có hàm lượng chất hữu cơ tầng

mặt dao động trung bình từ 1,5% (Đất phù sa trung tính ít chua)

đến 2,6% (Đất phù sa có tầng đốm rỉ glây nông), thuộc loại trung

bình đến khá và giảm nhanh theo chiều sâu Thành phần cơ giới

biến động từ thịt pha sét, thịt pha cát và thịt trung bình đến nặng

Nhìn chung thành phần hoá học và thành phần cơ giới của các

nhóm đất thuận lợi cho sản xuất các loại cây trồng hàng năm chủ lực của thành phố

Bảng 3.2 Mùa vụ trồng trọt và loại cây trồng ở TP Thanh Hoá

Lúa Tháng 12-30/5 Tháng 5 - 10/10 Ngô Tháng 2 - 10/6 05/6 - 25/9 (đất bãi) 05/9 - 30/1 Lạc Tháng 2 - 10/6 05/6- 10/10

Khoai lang Tháng 2-10/6 Rau, đậu các

loại Tháng 1 - 5 Tháng 5 - 10/10 15/8 (gối vụ) - 20/1 Cây hoa các

loại Tháng 12 - 4 Tháng 8 - tháng 11

Tháng 10 (gối vụ) -

12 Cây trồng khác Tháng 1 2 - 4 Tháng 9 - 1 2

3.1.4 Đặc điểm thủy văn và tài nguyên nước ở thành phố Thanh Hoá

Nằm trong lưu vực sông Mã và một phần lưu vực sông Chu, khu vực Thành phố là nơi tập trung nhiều hồ và các sông nhánh nhỏ chảy qua Dòng chảy sông Mã tạo thành vòng cung chảy giữa

và ôm lấy thành phố bên bờ Nam từ phía Tây Bắc xuống Đông Nam, đóng vai trò là nguồn cấp nước cho sản xuất, sinh hoạt đồng thời là tuyến giao thông đường thủy ngược lên miền núi và xuôi ra biển

3.1.5 Điều kiện kinh tế - xã hội có liên quan đến chuyển đổi cơ cấu cây trồng ở Thành phố Thanh Hoá

Thành phố là địa bàn tập trung đông dân ở các nơi trong và ngoài tỉnh đến làm ăn, sinh sống, dân số (2012) có 333,9 nghìn người, mật độ dân cư trung bình 2.275 người/km2, cao gấp 7,3 lần

so với toàn tỉnh (312 người/km2) và cao gấp 2,5 lần so với mật độ dân cư đồng bằng ven biển Thanh Hóa

Trước khi mở rộng địa giới hành chính, phần lớn dân cư thành phố sinh sống tập trung ở các phường nội thành và làm các nghề phi nông nghiệp, sau khi mở rộng địa giới hành chính, dân số nội thành trung bình năm 2012 có 161.662 người, chiếm 48,4% dân số của tành phố, tính cả tạm trú dân số qui đổi ở nội thành khoảng 210.000 người Toàn thành phố có 24.545 hộ nông nghiệp, với số nhân khẩu nông nghiệp là 61.156 người; số lao động tham gia nông nghiệp thực

tế là 30.274 người

Đặc điểm dân số, lao động, việc làm và phát triển kinh tế của

thành phố Thanh Hóa; Kết cấu hạ tầng giao thông; hệ thống thuỷ

lợi, điện, xây dựng nông thôn mới và các chính sách của nhà nước

liên quan đến nông nghiệp là những yếu tố tiền đề cho phát triển

nông nghiệp theo hướng sản xuất hang hóa

3.2 Đánh giá thực trạng sản xuất nông nghiệp và hiện trạng cơ

cấu cây trồng ngắn ngày ở thành phố Thanh Hoá

3.2.1 Thực trạng sản xuất nông nghiệp tại TP Thanh Hoá

Sản xuất nông nghiệp ngoại thành đang dần phát triển đi vào

chiều sâu, cung cấp các loại nông sản thực phẩm có chất lượng cao

cho khu vực nội thành và bên ngoài Trong 2 năm 2011- 2012, giá

trị sản xuất nông nghiệp (GTSX) tăng bình quân 3,7%/năm Năm

2012, GTSX nông nghiệp (giá tt) đạt 3.596 tỷ đồng

3.2.2 Đánh giá cơ cấu cây trồng ngắn ngày hiện tại của TP

Thanh Hoá

Cơ cấu cây trồng ngắn ngày hiện tại của thành phố Thanh

Hóa được hình thành từ nền nông nghiệp của sản xuất hàng hóa

nhỏ Hộ nông dân là đơn vị sản xuất cơ bản

3.2.2.1 Cơ cấu cây trồng các vụ và khả năng sản xuất hàng

hóa ở thành phố Thanh Hóa

Số liệu của các bảng 3.6, 3.7 và 3.8 cho thấy: - Lúa là cây

trồng chính ở thành phố Thanh Hóa, diện tích gieo trồng đạt

10.214,6ha, làm ra tổng sản lượng thóc là 62.462 tấn thóc; 75% số

lượng thóc trên dùng để ăn trong gia đình và 21.875 tấn thóc bán ra

thị trường

- Cây trồng lương thực đứng thứ 2 là ngô, diện tích gieo trồng

đạt 1.634 ha, tạo ra tổng sản lượng 7.851 tấn ngô dùng vào chăn

nuôi và bán ra thị trường 2.747 tấn

- Diện tích gieo trồng rau ở thành phố Thanh Hóa đạt 1.165 ha tạo

ra sản lượng rau cả năm là 26.974 tấn, trong đó lượng rau bán ra thị

trường lên đến 24.277 tấn thị trường tiêu thụ chủ yếu là người dân

nội thành, các vùng phụ cận, các huyện miền núi trong tỉnh Thanh

Hóa và sang cả nước bạn Lào

- Diện tích gieo trồng các loại hoa ở thành phố Thanh Hóa hiện đạt

408 ha, hoa là cây trồng hàng hóa phục vụ trong tỉnh và bán sang Lào

bằng con đường tiểu ngạch

Ngoài các loại cây trồng được thống kê ở trên, ở vùng

ngoại thành của TP Thanh Hóa còn một số loại cây trồng khác như

đậu tương, khoai lang… nhưng có diện tích ít

Nghiên cứu CCCTr ở ngoại ô TP Thanh Hóa còn cho thấy quỹ đất bỏ hóa vụ Đông còn rất rộng chưa được khai thác, các hệ thống cây trồng đem lại hiệu quả cao chưa được mở rộng như sử dụng đất trồng để nuôi trồng thủy sản, canh tác lúa cá cũng còn nhiều tiềm năng chưa được khai thác

Bảng 3.6 Cơ cấu cây trồng vụ Xuân và khả năng sản xuất hàng

hóa ở Thanh Hóa

Cây trồng Diện tích

(ha)

Cơ cấu (%)

Năng suất (tấn/ha)

X S

X 

Sản lượng (tấn)

Tỷ suất hàng hóa (%)

1 Lúa 5.306,6 81,3 6,50 ± 0,50 34.453,9 25,0

3 Lạc 608,6 9,3 3,88 ± 0,52 2.361,6 80,0

4 Rau 318,1 4,9 23,00± 2,05 7.316,3 90,0

8 Các loại cây khác

Nguồn: Số liệu thống kê TP Thanh Hóa năm 2012 Bảng 3.7 Cơ cấu cây trồng vụ Mùa và khả năng sản xuất hàng

hóa ở Thanh Hóa

Cây trồng Diện tích (ha) Cơ cấu (%)

Năng suất (tấn/ha)

X S

X 

Sản lượng (tấn)

Tỷ suất hàng hóa (%)

1 Lúa 4.914,

0

83,0 5,70± 0,63 28.009 25,0

3.Rau thơm 83,5 1,4 20,00± 2,08 6.108 100,0

6 Các loại cây khác

Tổng số 5.819,

0

100,

0

Nguồn: Số liệu thống kê TP Thanh Hóa năm 2012

Kết quả nghiên cứu cho thấy ở thành phố Thanh Hóa trồng

rau và hoa ở cả 3 vụ đều cho lợi nhuận cao, cao nhất là ở vụ Đông,

tiếp theo là vụ Xuân và thấp hơn cả là ở vụ Mùa Lúa là cây trồng

chính có diện tích gieo trồng lớn nhất, nhưng lợi nhuận mang lại

thấp, chỉ đạt từ 5,0 đến 10,0 triệu đồng/ha; vụ lúa Xuân có lợi

nhuận cao hơn vụ lúa Mùa

Bảng 3.8 Cơ cấu cây trồng vụ Đông ở TP Thanh Hóa và khả

năng sản xuất hàng hóa

Cây trồng Diện tích

(ha)

Cơ cấu (%)

Năng suất (tấn/ha)

X S

X 

Sản lượng (tấn)

Tỷ suất hàng hóa (%)

1 Ngô 1.106,6 59,2 4,74± 0,28 5.356 35,0

2 Rau 542,2 29,0 25,00± 0,51 13.550 90,0

5 Các loại

cây khác

Nguồn: Số liệu thống kê TP Thanh Hóa năm 2012

Khoai lang, lạc và ngô là cây trồng có lợi nhuận thấp sau

lúa nhưng là loại cây khó thay thế vì không thể trồng lúa trên đất

bãi

Trên đất bãi ở thành phố Thanh Hoá hiện có 20,0 ha đất có

địa hình cao không bị ngập nước vào mùa mưa, ở đây đã bắt đầu

hình thành vùng trồng cây đô thị, theo kết quả điều tra cho thấy có

5 loại cây tỏ ra thích hợp trên đất bãi Tuỳ loại cây đã tạo ra tổng

thu hàng năm từ 500,0 – 800,0 triệu đồng/ha và lãi thuần hàng năm

đạt khoảng 250,0 triệu đồng/ha

Từ kết quả điều tra về hiện trạng cơ cấu giống cây trồng

cho phép rút ra một số nhận xét chung sau:

Lúa là cây trồng chính, bộ giống lúa cũng khá đa dạng,

song giống có năng suất cao, chất lượng tốt còn ít, mới chỉ có 1

giống BT7 thuộc nhóm lúa chất lượng trồng ở vụ Mùa Ở vụ Xuân

chưa có giống lúa năng suất cao, chất lượng tốt

Cây ngô, cây lạc và cây khoai lang cũng có vị trí quan

trọng trên đất bãi và trồng vụ Đông trên đất 2 lúa; nhưng bộ giống

cho năng suất cao, chất lượng tốt chưa được sản xuất ở đây

3.2.3 Đánh giá các công thức trồng trọt, công thức luân canh cây trồng trên các chân/nhóm đất chính của TP Thanh Hóa phục vụ chuyển đổi CCCTr theo hướng sản xuất hàng hoá

Số liệu tổng hợp từ các kết quả điều tra hiện trạng các công thức trồng trọt/luân canh/canh tác (CCCTr) trên các chân/nhóm đất

ở ngoại ô TP Thanh Hóa về diện tích, lợi nhuận, CCSDĐ và cơ cấu lãi được trình bày tại bảng 3.35

Kết quả trình bày ở bảng 3.35 cho thấy: Tổng diện tích quỹ đất ruộng trồng cây nông nghiệp hàng năm ở thành phố Thanh Hóa

có 6.623 ha, được chia thành 4 chân/nhóm đất chính Trong đó đất bãi có 240,8 ha chiếm 3,6%; đất cao trong đê có 982,6 ha chiếm 14,8%; đất vàn trong đê có 4784,4 ha chiếm 72,2% và đất trũng trong đê 616,0 ha, chiếm 9,4% Tổng số quỹ đất ruộng trồng cây nông nghiệp ngắn ngày đã tạo ra lợi nhuận hàng năm là 200.015 triệu đồng trong đó đất bãi làm ra lợi nhuận đạt 5.314 triệu đồng chiếm 2,6%

Nếu so sánh tỷ lệ sử dụng đất với tỷ lệ lợi nhuận thì chân/nhóm đất bãi đạt hiệu quả thấp; chân/nhóm đất cao trong đê tạo ra lợi nhuận là 88.972,9 triệu đồng, chiếm 30,5% tổng lợi nhuận, nếu so với tỷ lệ sử dụng đất thì hiệu quả sử dụng đất trên đất cao trong đê đem lại lợi nhuận cao nhất, gấp 2 lần so với cơ cấu quỹ đất

Đất vàn trong đê hàng năm đã tạo ra mức lợi nhuận là 169.775,0 triệu đồng, chiếm 58,1% tổng lợi nhuận chung Nếu so sánh với cơ cấu sử dụng đất thì sản xuất trên đất vàn ở trong đê đem

lại lợi nhuận thấp hơn đất trũng trong đê, cao hơn chân đất bãi ở ngoài đê Nhóm đất trũng ở trong đê hàng năm tạo ra lợi nhuận là 27.980,0 triệu đồng chiếm 9,6% tổng lợi nhuận Nếu so sánh với tỷ

lệ sử dụng quỹ đất thì nhóm đất trũng đem lại lợi nhuận khá sau chân đất cao trong đê

3.3.1 Dự báo tình hình tiêu thụ nông sản trên địa bàn TP Thanh Hóa giai đoạn 2015 – 2020 và định hướng đến năm 2025

Số liệu điều tra cho thấy với khả năng sản xuất của TP Thanh Hóa mới chỉ đáp ứng được khoảng gần 60% lượng gạo chất lượng, trên 50% lượng gạo chất lượng trung bình cho tiêu dùng trong thành phố Đối với rau, hoa các loại thì mức đáp ứng còn

thấp hơn nhiều; chưa kể đến nhu cầu cho các thị trường khác

Bảng 3.35 Lợi nhuận của cơ cấu cây trồng hiện trạng trên các

chân/nhóm đất ở TP Thanh Hóa

So sánh (%) Công thức trồng trọt/

luân canh/canh tác

Diện tích (ha)

Lợi nhuận (triệu đồng) CCSDĐ CC lãi

1 Đất bãi: tổng số 240,0 5.314,0 3,6 1,8

1 Ngô Xuân – Bỏ hóa –

2 Lạc Xuân – Bỏ hóa –

3 Ngô Xuân – Bỏ hóa –

4 Rau Xuân – Bỏ hóa –

2 Đất cao trong đê:

7 Chuyên rau thơm 50,2 11.797,0 5,1 13,2

9 Lạc Xuân – Ngô - Ngô 452,6 6.381,6 46,0 7,2

10 Thuốc lào – Rau thơm 33,3 13.286,7 3,6 14,9

3 Đất vàn trong đê:

11 Lúa Xuân – Lúa Mùa –

12 Lúa Xuân – Lúa Mùa –

13 Lúa Xuân – Lúa Mùa 4.134,0 134.631,6 86,4 79,3

4 Đất trũng trong đê 616,0 27.980,0 9,4 9,6

14 Lúa Xuân – Lúa Mùa 130,0 1.950,0 21,1 6,9

15 Lúa Xuân – Cá 386,0 21.230,0 62,7 75,9

3.3 Nghiên cứu và đề xuất CCCTr mới theo hướng sản xuất

hàng hóa hiệu quả và bền vững tại ngoại ô TP Thanh Hóa

3.3.2 Các công thức trồng trọt/luân canh trên các chân/nhóm đất chính, các giống cây trồng được lựa chọn để chuyển đổi CCCTr theo hướng sản xuất hàng hóa hiệu quả và bền vững tại

TP Thanh Hóa

Căn cứ vào các tiêu chí: hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội

và hiệu quả môi trường để lựa chọn các công thức trồng trọt/luân canh trên các chân/nhóm đất của TP Thanh Hóa phục vụ chuyển đổi CCCTr Từ kết quả nghiên cứu về các công thức trồng trọt/luân canh ở vùng ngoại ô TP Thanh Hóa và căn cứ vào dự báo nhu cầu của thị trường tiêu thụ nông sản giai đoạn 2015 - 2020 và định hướng đến năm 2025 các công thức trồng trọt/luân canh và các giống cây trồng ở TP Thanh Hoá được lựa chọn để chuyển đổi CCCTr theo hướng sản xuất hàng hóa hiệu quả và bền vững gồm: (1) Trên chân/nhóm đất bãi lựa chọn công thức ngô Xuân – ngô Đông: ngô là cây chủ lực phù hợp với đất phù sa được bồi hàng năm với phương thức canh tác dựa vào tự nhiên (nước trời) là chính; Tuy nhiên, cần phải tuyển chọn giống ngô năng suất cao và biện pháp kỹ thuật canh tác phù hợp với giống

(2) Trên chân\nhóm đất cao trong đê các công thức trồng trọt: Rau thơm - thuốc lào – rau thơm đem lại lợi nhuận rất cao, nhưng không mở rộng được vì nhu cầu của thị trường có hạn Các công thức trồng rau và hoa quanh năm cho lợi nhuận cao, thị trường tiêu thụ có thể mở rộng được Cần xây dựng mô hình sản xuất rau theo hướng an toàn và sản xuất rau quanh năm, đặc biệt chú trọng rau

vụ Hè, phục vụ cho lượng lớn khách du lịch đến với các danh lam thắng cảnh của tỉnh; xây dựng mô hình sản xuất hoa các loại phục

vụ nội tiêu trong tỉnh, các vùng lân cận và nước bạn Lào

(3) Trên chân\nhóm đất vàn trong đê công thức trồng 2 vụ lúa là chính, cần nghiên cứu tuyển chọn giống lúa ngắn ngày, năng suất cao, chất lượng tốt để tăng giá bán và tuyển chọn cây trồng vụ Đông phù hợp (đậu tương, rau), nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế và hiệu quả môi trường, bồi dục sức sản xuất cho đất trồng, góp phần phát triển sản xuất hiệu quả và bền vững

(4) Trên chân\nhóm đất trũng trong đê công thức canh tác lúa – cá và chuyên nuôi cá cần được mở rộng

(5) Về giống lúa: Duy trì 2 giống GS9 và Thái Xuyên 111 trong vụ Xuân muộn và giống Xi23 trong vụ Xuân chính vụ Trong vụ Mùa sớm duy trì giống lúa BT7 và thay giống lúa Mùa trung bằng công thức lúa (giống Xi23 vụ Xuân) – Cá

(6) Sử dụng giống ngô CP999 trồng trong cả 3 vụ và duy trì giống

lạc L14 cho 2 vụ lạc Xuân và lạc Thu Đông

(7) Nghiên cứu bổ sung giống lúa chất lượng tốt, ngắn ngày, năng

suất cao và giống đậu tương phù hợp với cơ cấu 3 vụ: 2 vụ lúa 1 vụ

đậu tương Đông hoặc rau, hoa trên nhóm đất vàn trong đê

3.3.3 Kết quả khảo nghiệm tuyển chọn giống và xây dựng mô

hình chuyển đổi CCCTr theo hướng sản xuất hàng hoá tại TP

Thanh Hoá (Nghiên cứu phát triển kỹ thuật mới)

3.3.3.1 Khảo nghiệm tuyển chọn giống lúa ngắn ngày, chất lượng

và xây dựng mô hình trình diễn giống lúa HT6 trong vụ Xuân và vụ

Mùa tại thành phố Thanh Hoá

Kết quả đánh giá về năng suất thực thu của các giống thí nghiệm trong vụ Xuân và vụ Mùa năm 2012 và 2013 được trình

bày tại bảng 3.40

Bảng 3.40 Năng suất thực thu của các giống thí nghiệm vụ

Xuân và vụ Mùa năm 2012 và 2013, tại Quảng Thắng, TP

Thanh Hoá

Tên

giống

Năng

suất

(tạ/ha)

So với đ/c (%)

Năng suất (tạ/ha)

So với đ/c (%)

Năng suất (tạ/ha)

So với đ/c (%)

Năng suất (tạ/ha)

So với đ/c (%)

BT7

Kết quả cho thấy ở cả 4 vụ khảo nghiệm cơ bản (2 vụ Xuân

và 2 vụ Mùa) giống cho năng suất cao nhất là giống HT6, tiếp đến

là giống HT9 và giống LTH31 Các giống này cho năng suất cao

hơn giống đối chứng BT7 một cách có ý nghĩa (P>95%) Giống

HT6 cho năng suất cao, ổn định, độ thuần đồng ruộng cao, khả

năng chống đổ tốt, có thể sử dụng trong cơ cấu cây trồng trên đất 2

vụ lúa ở cả 2 vụ Xuân và vụ Mùa để xây dựng cánh đồng một

giống sản xuất theo hướng hàng hoá

* Kết quả xây dựng mô hình sản xuất thử giống lúa HT6

Kết quả xây dựng mô hình cho thấy ở vụ Mùa năng suất trung bình 2 năm (2012-2013) của giống HT6 đạt 61,3 tạ/ha, cao hơn giống đối chứng BT7 là 8,25 tạ/ha, vượt 15,55% Ở vụ Xuân năng suất trung bình 2 năm (2013 - 2014) của giống HT6 đạt 64,3 tạ/ha, cao hơn giống BT7 là 8,1 tạ, tăng 14,41%

Kết quả so sánh hiệu quả kinh tế của giống lúa chất lượng HT6 và BT7 (đối chứng) được trình bày tại bảng 3.44 Số liệu bảng 3.44 cho thấy: giống lúa HT6 cho hiệu quả kinh tế cao hơn so với giống đối chứng BT7 ở cả 2 vụ; ở vụ Xuân lãi thuần cao hơn 5,85 triệu đồng/ha; còn ở vụ Mùa cao hơn 5,25 triệu đồng/ha

Bảng 3.44 Hiệu quả kinh tế của giống HT6 trong vụ Xuân và vụ Mùa năm 2013 và 2014 tại xã Quảng Thắng, TP Thanh Hóa (ĐVT: Triệu đồng/ha)

Tổng thu

Tổng chi

Lợi nhuận

Tổng thu

Tổng chi

Lợi nhuận

Công thức

HT6 40,6 19,4 21,2 38,9 20,4 18,5 BT7

(đ/c)

34,1 19,4 14,7 33,5 20,4 13,1

HT6 43,6 20,4 23,2 39,5 20,4 19,1 BT7

(đ/c)

38,4 20,4 18,0 34,4 20,4 14,0

TB vụ Xuân 2 năm TB vụ Mùa 2 năm HT6 42,1 19,9 22,2 39,2 20,4 18,8 BT7

(đ/c)

36,25 19,9 16,35 33,95 20,4 13,55

Lãi so đ/c

3.3.3.2 Kết quả tuyển chọn giống đậu tương cho vụ Đông và xây dựng mô hình sản xuất giống đậu tương ĐT26 trong vụ Đông trên đất 2 vụ lúa

Kết quả khảo nghiệm 8 giống đậu tương ở 2 vụ Đông năm

2012 và 2013 cho thấy có 3 giống ĐT26, Đ9804 và ĐVN14 có TGST tương đối ngắn, phù hợp trong cơ cấu cây trồng lúa Xuân - lúa Mùa - đậu tương Đông; có khả năng sinh trưởng, phát triển tốt,