Báo cáo tổng hợp kết quả nghiên cứu đề tài cấp bộ năm 2007 quá trình hình thành “cộng đồng đông á” và vai trò của nó đối với sự phát triển của khu vực

Những chữ viết tắt ADB: Ngân hàng phát triển châu á ASEAN: Hiệp hội các quốc gia Đông Nam á ASEM: Hội nghị cấp cao á - Âu APEC: Diễn đàn hợp tác kinh tế châu á - Thái Bình Dương ARF: Diễ

Học viện Chính trị – hành chính quốc gia Hồ Chí Minh

báo cáo tổng hợp kết quả nghiên cứu

Đề tài cấp bộ năm 2007

m∙ số: b07 – 10

Quá trình hình thành “Cộng đồng

Đông á” và vai trò của nó đối với sự

phát triển của khu vực

Cơ quan chủ trì: Viện Quan hệ quốc tế

Chủ nhiệm đề tài: TS Thái Văn Long

Th− ký khoa học : ThS Phạm Thị Phúc

677028/3/2007

Hà Nội 12 – 2007

Những chữ viết tắt

ADB: Ngân hàng phát triển châu á

ASEAN: Hiệp hội các quốc gia Đông Nam á

ASEM: Hội nghị cấp cao á - Âu

APEC: Diễn đàn hợp tác kinh tế châu á - Thái Bình Dương ARF: Diễn đàn khu vực ASEAN (Bàn về vấn đề an ninh) CHDCND: Cộng hoà dân chủ nhân dân

EC: Cộng đồng châu Âu

EU: Liên minh châu Âu

IMF: Quĩ tiền tệ quốc tế

NAFTA: Hiệp định mậu dịch tự do Bắc Mỹ

LHQ: Liên hợp quốc

FDI: Đầu tư trực tiếp nước ngoài

FTA: Hiệp định mậu dịch tự do

WB: Ngân hàng thế giới

WTO: Tổ chức Thương mại thế giới

Chương 2 Vai trò của Cộng đồng Đông á đối với hoà bình,

ổn định, hội nhập và phát triển trong khu vực

60

2.1 Cộng đồng Đông á là động lực thúc đẩy xu thế đối

thoại và hợp tác trong khu vực

60

2.2 Điều hoà lợi ích chiến lược của các nước thành viên

thông qua cơ chế đối thoại

72

2.3 Vai trò “Hạt nhân đoàn kết của ASEAN”trong

Cộng đồng Đông á

83

Chương 3 Triển vọng phát huy vai trò của Cộng đồng Đông

á trong việc gìn giữ hoà bình,ổn định,hội nhập

và phát triển trong khu vực

89

3.1 Những thời cơ và thách thức đối với Cộng đồng

Đông á

89

3.2 Triển vọng phát huy vai trò của Cộng đồng Đông á

trong việc giữ gìn hoà bình, ổn định ở khu vực

Mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

Ngày 14 tháng 12 năm 2005 tại Cuala Lumpua (Malaysia) Hội nghị cấp cao Đông á (EAS) lần đầu tiên được tổ chức với sự tham gia của 10 nước ASEAN và 6 quốc gia khác, bao gồm: Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, ấn

Độ, Austraylia và Niudilân Tuyên bố chung Cuala Lumpua xác định: Hội nghị cấp cao Đông á là một diễn đàn đối thoại rộng rãi về các vấn đề chiến lược chính trị, an ninh, kinh tế, mà các bên cùng quan tâm, hướng tới mục tiêu thúc đẩy hòa bình, ổn định và thịnh vượng ở Đông á Đồng thời là một phần của cấu trúc khu vực, hỗ trợ cho các diễn đàn và tiến trình hiện có, nhất

là với khuôn khổ ASEAN +3 Ngoài ra, Tuyên bố còn khẳng định: Hội nghị cấp cao Đông á sẽ là một tiến trình mở, thu nạp, minh bạch và hướng ra bên ngoài, với ASEAN giữ vai trò chủ đạo Với chủ đề: "Một ý tưởng, một tầm nhìn, một cộng đồng" của Hội nghị, ý tưởng về một Cộng đồng Đông á không biên giới, có sự liên kết chặt chẽ về kinh tế đã bắt đầu hình thành, 16 quốc gia đại diện cho 1/2 dân số và 21% tổng kim ngạch thương mại toàn cầu, đang trên đường hợp nhất sức mạnh

Như vậy, từ cuối năm 2005 trở đi, bên cạnh các mối liên kết hiện có, ASEAN sẽ là nơi tụ họp của lãnh đạo cấp cao 10 nước thành viên, 3 nước

Đông Bắc á, ấn Độ và Nam Thái Bình Dương là Austraylia và Niudilân, có thể tiến tới sẽ có cả Nga tham gia Điều này, không chỉ là dẫn chứng cho thấy cơ chế hợp tác hiệu quả của các nước ASEAN mà còn cho thấy các quốc gia châu á đang ngày càng nhận thức được tầm quan trọng của xu thế hợp tác không thể đảo ngược Cơ chế hợp tác Đông á mới, trong đó ASEAN là nòng cốt sẽ giảm nhẹ những tồn tại vốn có trong quan hệ giữa các nước Đông Bắc

á, làm bớt đi những khác biệt, vượt qua những rào cản về lòng tin và hướng tới một lợi ích chung là những thách thức mà mỗi nước phải chinh phục, vượt qua trong quá trình liên kết nội khối

Mục tiêu chung của Hội nghị cấp cao Đông á là tạo ra được diễn đàn

đối thoại khu vực để xử lý mọi vấn đề khúc mắc hướng tới khu vực hòa bình,

an ninh và thịnh vượng như tuyên bố chung đã nêu Lợi ích lớn nhất là thông qua các hội nghị cấp cao để tiến hành xây dựng các cơ chế giúp các nước thành viên có thể đối thoại và tìm ra một phương thức chung nhằm xử lý các vấn đề khu vực cũng như toàn cầu mà hiện nay Đông á đang thiếu Hơn nữa, nhiều căng thẳng hiện nay trong khu vực là căng thẳng song phương, khi hai nước không tự giải quyết được thì cần diễn đàn đa phương để giải quyết Đây chính là những lợi ích chiến lược mà các nhà lãnh đạo cấp cao trong cộng

đồng hướng tới

Hội nghị cấp cao Đông á - hình thức hoạt động đầu tiên của Cộng đồng

Đông á đã được triển khai Từ hội nghị này đã mở ra các mối quan hệ quốc tế mới, xây dựng các cơ chế hợp tác mới, tạo thêm những thuận lợi mới, đồng thời cũng gây ra những thách thức mới cho sự hội nhập và phát triển của mỗi quốc gia trong khu vực

Việt Nam là một quốc gia trong khu vực, đang đẩy nhanh tiến trình hội nhập và khẳng định vai trò, vị thế của mình tại các diễn đàn khu vực, quốc tế, nên việc nghiên cứu sự phát triển của Cộng đồng Đông á có một giá trị lớn

về mặt lý luận và thực tiễn, góp phần nâng cao nhận thức và đổi mới tư duy

đối ngoại trong việc hoạch định chiến lược hội nhập khu vực và quốc tế của

Đảng và Nhà nước ta

Với những lý do trên, đề tài quy mô cấp bộ mà Viện Quan hệ quốc tế

nghiên cứu: "Quá trình hình thành Cộng đồng Đông á và vai trò của nó

đối với sự phát triển của khu vực” là vấn đề có ý nghĩa cấp thiết cả về lý

luận và thực tiễn

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Cộng đồng Đông á tuy mới hình thành ở những bước đi đầu tiên là Hội nghị cấp cao Đông á, nhưng đã được các cơ quan ngoại giao, đối ngoại và các viện nghiên cứu quốc tế trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu

ở nước ngoài: Từ giữa thập kỷ 80 của thế kỷ XX các nhà nghiên cứu

trong khu vực đã đề cập nhiều đến vấn đề thành lập một khu vực: "Thịnh vượng chung", một "Hành lang phát triển châu á" hay ý tưởng "Đại Đông á" của Nhật Bản Khi đó Nhật Bản đưa ra một mô thức "đàn ngỗng bay", tức là trong hợp tác kinh tế ở Đông á thì Nhật Bản là con én đầu đàn, tiếp theo là các nước NIC và bay cuối cùng là các nước đang phát triển Tuy nhiên, vào

đầu thập kỷ 90, nền kinh tế Nhật Bản đi xuống, nên mô thức đàn én bay chỉ tồn tại trên lời nói Vào giữa những năm 90 của thế kỷ XX, ý tưởng về việc thành lập một Cộng đồng Đông á bao gồm Đông Nam á và Đông Bắc á đã

được cựu Thủ tướng Malaysia - ông Mahathia-Môhamed nhiều lần đề cập với mong muốn giảm bớt sự phụ thuộc của châu á đối với Mỹ Đề xuất của ông Mahathia-Môhamed về việc thành lập Cộng đồng kinh tế Đông á chỉ nhận

được sự ủng hộ rộng rãi sau cuộc khủng hoảng tài chính Đông á năm 1997 Cuộc khủng hoảng này đã cho thấy sự phối hợp ở khu vực Đông á là cần thiết như thế nào Cũng từ đây, các nghiên cứu về một Cộng đồng Đông á, trước hết là sự liên kết về kinh tế đã được đặt thành chủ đề nghị sự trong nhiều cuộc hội thảo ở khu vực Vào năm 2000, tại Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN+3, Tổng thống Hàn Quốc Kim Tê Chung đã đề xuất việc thành lập nhóm nghiên cứu chuẩn bị cho việc thành lập Cộng đồng Đông á Năm 2002, tại Hội nghị ở Phnông Pênh, nhóm này đã đề nghị các nước Đông Bắc á và

Đông Nam á thể chế hóa sự hợp tác thành lập một cộng đồng, trong đó cộng

đồng kinh tế sẽ được thành lập trên cơ sở khu vực mậu dịch tự do Đông á Tại Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN - Viên Chăn 10, cuối tháng 11 năm 2004,

10 nước ASEAN và 3 nước Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc đã nhất trí tổ chức Hội nghị cấp cao Đông á đầu tiên tại Malaysia

Như vậy, các nhà nghiên cứu trong khu vực đã đề cập khá kỹ về một Cộng đồng kinh tế Đông á Còn trên lĩnh vực chính trị, an ninh, cũng không

ít những công trình nghiên cứu, ở đây nổi lên một số tác giả và tác phẩm sau:

Vương Dật Châu, chủ biên, "An ninh quốc tế trong thời đại toàn cầu hóa", cuốn sách dày hơn 800 trang do nhiều nhà nghiên cứu chiến lược ở

Trung Quốc viết, Nhà xuất bản Nhân dân Thượng Hải, năm 1999, và Nhà xuất bản Chính trị quốc gia dịch và xuất bản năm 2004

Trong cuốn sách này, nhiều phần trong các chương, các tác giả đã phân tích khá kỹ về ảnh hưởng của môi trường Đông á đến Trung Quốc cũng như vai trò và ảnh hưởng của Trung Quốc đến khu vực Đông á, tập trung chủ yếu trên lĩnh vực an ninh từ an ninh truyền thống đến an ninh phi truyền thống

Kamao Kaneco: "An ninh châu á và chính sách đối ngoại của Nhật Bản, trong thời kỳ sau chiến tranh lạnh", Tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản tháng 12

năm 1995 Trong bài viết, tác giả đã phân tích khá kỹ sự thay đổi môi trường chiến lược của Đông á sau Chiến tranh lạnh, từ đó bàn về an ninh cũng như

đối sách của Nhật Bản đối với sự thay đổi đó, nội dung được bình luận và phân tích trên 3 cấp độ: quốc gia, song phương và quốc tế

Mike-Mocchizuki và Ashley Tellis: "Chiến lược an ninh của Mỹ đối với

Đông á", Tài liệu do Trần Bá Khoa, Viện Chiến lược quân sự dịch "Mật - lưu

hành nội bộ" Đây là một công trình nghiên cứu phân tích hai truyền thống chính sách đối ngoại của Mỹ: Chủ nghĩa hiện thực và chủ nghĩa tự do Theo các tác giả, hai trường phái này sẽ định hình chiến lược an ninh của Mỹ thời

kỳ sau Chiến tranh lạnh đối với khu vực Đông á Tác phẩm giúp chúng ta hiểu một cách sâu sắc và hệ thống chính sách đối ngoại của Mỹ đối với khu vực Đông á, từ đó liên hệ đến sự ảnh hưởng và tìm ra đối sách với sự ảnh hưởng của Mỹ đến từng quốc gia trong khu vực

Ngoài ra, những thông tin mới nhất về Cộng đồng Đông á, còn có thể

truy cập và lấy thông tin từ trang web:http://www.ascansec.org; và các thông tin có liên quan từ Tin tham khảo đặc biệt do Thông tấn xã Việt Nam ấn hành

Tuy nhiên, các công trình trên mới chỉ chủ yếu đề cập đến vấn đề an

những khía cạnh kinh tế, an ninh, chính trị, đối ngoại của khu vực, mà chưa tiếp cận Cộng đồng Đông á dưới góc nhìn tổng thể, hệ thống

Tình hình nghiên cứu trong nước:

Trước những thay đổi nhanh chóng về các mối quan hệ song phương, đa phương trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị ở khu vực Đông á, các viện nghiên cứu, các trung tâm khoa học, các trường đại học và nhiều nhà khoa học ở Việt Nam đã quan tâm nghiên cứu vấn đề này

Trong năm 2006, Vụ ASEAN của Bộ Ngoại giao; Viện Nghiên cứu

Đông Nam á; Học viện Quan hệ quốc tế đã triển khai nghiên cứu các đề tài cấp bộ: "Triển vọng Cộng đồng Đông á"; "Khả năng và giải pháp hội nhập kinh tế của Việt Nam vào khu vực"; " Chiến lược các nước lớn ở khu vực

Đông á" Ngoài ra, trong nước còn có nhiều tác giả và công trình nghiên cứu

có liên quan đến đề tài, đáng chú ý là các tác giả và công trình sau:

Nguyễn Thu Mỹ, "Hợp tác Đông á - Những thành tựu sau ngày thành lập", Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam á, số 6 năm 2005, đã nêu và phân tích 3

thành tựu cơ bản trong hợp tác giữa các quốc gia Đông á trong thời gian qua: xây dựng được tầm nhìn Đông á - hướng dẫn sự phát triển của tiến trình hợp tác Đông á; tạo lập được một cơ cấu, thể chế để triển khai hợp tác Đông á; kết quả hợp tác Đông á đã bước đầu đóng góp vào sự phát triển của các nước thành viên, nâng cao vị thế của Đông á trên trường quốc tế

Nguyễn Xuân Thắng, "Sự điều chỉnh chiến lược hợp tác khu vực châu á - Thái Bình Dương trong bối cảnh quốc tế mới", Nhà xuất bản Khoa học xã

hội, Hà Nội, 2004 Cuốn sách là một tài liệu tham khảo tốt khi thực hiện đề tài này Nội dung gồm 3 phần: Bối cảnh quốc tế mới về những tác động của

nó đến quan hệ hợp tác khu vực châu á - Thái Bình Dương; những điều chỉnh chiến lược hợp tác chủ yếu của khu vực châu á - Thái Bình Dương trong bối cảnh quốc tế mới; Nhật Bản với vấn đề điều chỉnh chiến lược hợp tác khu vực châu á - Thái Bình Dương

Ban Tư tưởng Văn hóa Trung ương, “Thế giới - khu vực và một số nước lớn bước vào năm 2004” Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội,

2004, tập hợp các bài viết của các nhà nghiên cứu: phân tích tình hình thế giới, Đông Nam á, châu á bước vào năm 2004 Trong đó có bài viết phân tích khá kỹ tình hình các nước lớn như: Mỹ - Nhật Bản, Trung Quốc, Nga, ấn Độ trong việc gia tăng ảnh hưởng ở khu vực,đặc biệt là phân tích

về ảnh hưởng và mối quan hệ của các nước lớn đối với Việt Nam

Nguyễn Kim Lân, "Vai trò của ASEAN và vấn đề hợp tác trong khu vực châu á - Thái Bình Dương", Tạp chí Lý luận chính trị, số 1 năm 2006, phân

tích vai trò của ASEAN trong việc thúc đẩy quan hệ hợp tác trong khu vực: sự hợp tác và phát triển của ASEAN thúc đẩy đa cực hóa khu vực; an ninh khu vực châu á - Thái Bình Dương và chiến lược cân bằng nước lớn của các nước ASEAN; vai trò và ảnh hưởng của ASEAN đối với các tổ chức quốc tế và khu vực châu á - Thái Bình Dương

Ngoài ra còn rất nhiều các bài báo và tạp chí trong và ngoài nước đưa tin

và bình luận về Hội nghị cấp cao Đông á

Những công trình nghiên cứu trên là những nguồn tư liệu rất quý trong quá trình thực hiện đề tài, nhưng đây mới là những tài liệu đề cập riêng lẻ từng góc độ và chủ yếu trước khi Hội nghị cấp cao Đông á lần 1 tổ chức Do

đó, đề tài nghiên cứu là cách tiếp cận toàn diện, tổng hợp trên các góc độ để

có cái nhìn tổng quát nhất về vai trò của Cộng đồng Đông á đối với sự phát triển của khu vực

3 Mục đích và nhiệm vụ

Mục đích: Làm rõ quá trình hình thành của Cộng đồng Đông á và đánh

giá đúng vai trò của Cộng đồng Đông á đối với sự phát triển của khu vực Trên cơ sở đó, đánh giá thuận lợi, khó khăn và triển vọng của Cộng đồng

Đông á, làm cơ sở cho Đảng và Nhà nước ta có chính sách đúng đắn trong những hoạt động chung của Cộng đồng này

Nhiệm vụ:

- Làm rõ quan niệm, lịch sử hình thành Cộng đồng Đông á: từ ý tưởng trở thành hiện thực

- Phân tích các nhân tố tác động đến vai trò của Cộng đồng Đông á

- Phân tích, làm rõ vai trò của Cộng đồng Đông á đối với hòa bình, ổn

định hội nhập và phát triển trong khu vực

- Nhận định đánh giá thuận lợi, khó khăn, triển vọng của Cộng đồng

Đông á trong sự phát triển chung của khu vực và thế giới

4 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử Phương pháp nghiên cứu chính được sử dụng là phương pháp lôgíc và lịch sử Ngoài ra các phương pháp: phân tích, thống kê, khái quát, so sánh, dự báo được sử dụng để hỗ trợ cho phương pháp chính trong quá trình thực hiện đề tài

5 Kết cấu của đề tài

Đề tài được kết cấu gồm phần mở đầu, 3 chương, 8 tiết, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo

Chương 1 Khái quát về Cộng đồng Đông á

1.1 Cộng đồng Đông á - từ ý tưởng đến hiện thực

* Khái niệm Cộng đồng Đông á

Để làm rõ sự hình thành và phát triển của Cộng đồng Đông á, vấn đề quan trọng trước hết là cần thống nhất khái niệm về Cộng đồng Hiện nay có rất nhiều khái niệm khác nhau xung quanh thuật ngữ khu vực Đông á Tuỳ từng quan điểm, góc nhìn và cách tiếp cận khác nhau như lịch sử, địa lý, văn hoá, kinh tế, quan hệ quốc tế,… mà các học giả có thể đưa ra những khái niệm, định nghĩa khác nhau

Có hai loại ý kiến về Cộng đồng Đông á: ý kiến thứ nhất, coi Đông á là

khu vực bao gồm Trung Quốc (ngoại trừ tỉnh Thanh Hải, các khu tự trị Tân Cương và Tây Tạng), Đài Loan, Bắc Triều Tiên, Hàn Quốc, Nhật Bản Khu vực Đông á theo ý kiến này là một trong những khu vực đông dân nhất thế giới, hơn 1,5 tỷ người, khoảng 40% dân số châu á hay 1/4 dân số thế giới sống ở châu á (địa lý); mật độ dân số khoảng 230 người/km², gấp 5 lần mật

độ bình quân của thế giới ý kiến thứ hai, coi Đông á là khu vực còn gọi là

Diễn đàn kinh tế Đông á, hoặc Cộng đồng Đông á, bao gồm 10 nước ASEAN và 3 nước Đông Bắc á là Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản1, ý kiến này không đơn thuần là khái niệm về địa lý, mà được đề cập dưới góc độ kinh tế - chính trị

Theo quan niệm thứ hai, khu vực Đông á là một khu vực rất rộng lớn về mặt địa lý, chiếm nửa số dân trên thế giới, là quê hương của ba phát minh lớn

về khoa học kỹ thuật của nhân loại: thuốc súng, giấy in, la bàn; là khu vực có nền văn hóa và văn minh lâu đời, rực rỡ và phong phú Về kinh tế, trong khoảng nửa thế kỷ qua, kể từ năm 1950, tỷ trọng của Đông á trong nền kinh

tế thế giới đã tăng lên rõ rệt và sẽ còn tiếp tục tăng Hiện nay khu vực này chiếm khoảng 20% đến 30% các hoạt động thương mại thế giới Khu vực này bao gồm nhiều vùng kinh tế thuộc loại tiềm năng nhất trên thế giới, có những nước đang là mũi nhọn của sự phát triển kinh tế, là tấm gương cho các nước khác trong sự vươn lên, khắc phục đói nghèo (như Trung Quốc, Nhật Bản,

Singapore, Việt Nam, Malaysia v.v )

đẩy phát triển khu vực và đối trọng với các khu vực khác trên thế giới

Như vậy, khái niệm Cộng đồng Đông á không nên hiểu theo nghĩa là địa lý

đơn thuần, có nghĩa là các thành viên không nhất thiết phải ở trong khu vực Đông á

Đông á ngày nay là một không gian cạnh tranh ảnh hưởng và những lợi ích chiến lược của các cường quốc lớn Hay nói cách khác là các cường quốc trên toàn cầu có cạnh tranh lợi ích ở trong không gian của khu vực Đông á, đặc biệt là khu vực ASEAN Tuy nhiên, về mặt địa lý, lãnh thổ không gian Đông á là cơ sở của Cộng

đồng Đông á, chứ không phải là khu vực khác, châu lục khác, nhưng đây là một khái niệm mở, có thể các thành viên của Cộng đồng còn được bổ sung trong quá trình hình thành và phát triển

Nằm trong phạm vi Cộng đồng Đông á không chỉ có những quốc gia Đông

á trên bản đồ địa lý lãnh thổ, mà còn bao gồm những quốc gia khác thuộc khu vực

Đông Nam á, Bắc á, Nam á, những quốc gia này có cùng chung ý tưởng và hành

động tiến tới xây dựng một khu vực hợp tác toàn diện, nhằm đối trọng với các khu vực khác trên thế giới như EU, Bắc Mỹ v.v Vì vậy, Hội nghị Đông á thể hiện rằng, hiện nay khu vực Đông á đã diễn ra sự cấu trúc lại thế cân bằng mới

1 Vũ Dương Minh, Tiền đề của Cộng đồng Đông á, Hội thảo khoa học: Hướng tới cộng đồng Đông á, cơ hội

và thách thức, H 2006, tr 7

giữa các nước lớn để gia tăng ảnh hưởng của mình Bên cạnh vị trí siêu cường của Mỹ trên cả lĩnh vực kinh tế, chính trị, khoa học kỹ thuật , nổi lên là Trung Quốc, ấn Độ, Nhật Bản Trong một quá trình như vậy, nên cần hiểu Cộng đồng Đông á là một không gian cạnh tranh chiến lược, theo nghĩa là

địa chiến lược, chứ không đơn thuần là không gian địa lý

* Cộng đồng Đông á - từ ý tưởng đến hiện thực

ý tưởng xây dựng Cộng đồng Đông á đã nảy sinh từ lâu, ít nhất là từ giữa những năm 40 của thế kỷ XX, nhằm đối phó với các cường quốc bên

ngoài khu vực như Mỹ, hoặc Anh, Pháp v.v Hội nghị cấp cao Đông á là sự

mở đầu cho quá trình hiện thực hoá giấc mơ về một Cộng đồng Đông á đã

được ấp ủ từ lâu Một cộng đồng gồm 16 quốc gia bao quát từ Đông - Tây (từ Nhật Bản - ấn Độ) từ Bắc - Nam (Trung Quốc - Austraylia - Newzealand) hoàn toàn có thể làm đối trọng với Mỹ và châu Âu trong tương lai

Từ thập kỷ 80 của thế kỷ trước, khi Nhật Bản đưa ra mô thức "đàn én bay", tức là trong hợp tác kinh tế ở Đông á thì Nhật Bản là con én đầu đàn, tiếp theo là các nước công nghiệp mới nổi lên và bay cuối cùng là các nước

đang phát triển Tuy nhiên, trong những năm sau đó nền kinh tế Nhật Bản đi xuống, nên mô thức đàn én bay chỉ tồn tại trên lời nói

Cho tới những năm 90 của thế kỷ XX, ý tưởng về việc thành lập một Cộng đồng Đông á bao gồm Đông Nam á và Đông Bắc á, đã được Cựu Thủ tướng Malaysia Mahathia - Môhamed nhiều lần đề cập Năm 1994,

ông đã đề nghị thành lập tổ chức kinh tế Đông á nhằm giảm bớt sự phụ thuộc của châu á đối với Mỹ Nhưng lúc ấy, Washington đã tìm cách huy

động các đồng minh ở châu á chống lại kế hoạch này vì sợ sẽ làm giảm vai trò của Mỹ ở khu vực Đề xuất của ông Mahathia Mohamed về việc thành lập cộng đồng kinh tế Đông á chỉ nhận được sự ủng hộ rộng rãi sau cuộc khủng hoảng kinh tế Đông á năm 1997 Cuộc khủng hoảng này đã cho thấy, tính cấp thiết phải có sự phối hợp chung ở khu vực Các hội nghị giữa

càng phát huy hiệu quả trong việc tăng cường hợp tác nhằm ổn định kinh tế khu vực sau cuộc khủng hoảng kinh tế năm 1997 Năm 2000, tại Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN + 3, Tổng thống Hàn Quốc Kim Tê Chung đã đề xuất việc thành lập nhóm nghiên cứu chuẩn bị cho việc thành lập Cộng đồng

Đông á Năm 2002, tại Hội nghị ở Phnông Pênh nhóm này đã đề nghị các nước ở Đông Bắc á và Đông Nam á thể chế hoá sự hợp tác thành lập một cộng đồng, trong đó cộng đồng kinh tế sẽ được thành lập trên cơ sở khu vực mậu dịch tự do Đông á

Trong thực tiễn, có nhiều ý kiến trái chiều được nêu ra như: liệu thời

điểm này đã cần thiết cho việc thành lập Cộng đồng Đông á chưa khi mà trước mắt, ASEAN còn cần hoàn thiện việc hội nhập của nội bộ khối mình và liệu ASEAN có bị mất vai trò, một khi Cộng đồng Đông á được thành lập? Sau nhiều tranh cãi, tại Hội nghị cấp cao ASEAN X(Viên Chăn ) tháng 11 năm 2004, 10 nước ASEAN và 3 nước Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản đã nhất trí tổ chức Hội nghị Thượng đỉnh Đông á tại Malaysia Việc triệu tập các Hội nghị cấp cao được coi là sự kiện chưa từng có trong lịch sử Đông á

và đây là bước đi quan trọng đầu tiên hiện thực hoá ý tưởng thành lập Cộng

đồng Đông á rộng lớn với hơn 3 tỷ dân

Hội nghị cấp cao Đông á là bước tiến trong quá trình hoàn thiện cấu trúc liên kết khu vực hướng tới Cộng đồng Đông á Trong những năm qua, mối liên kết giữa các nước Đông Bắc á và các nước ASEAN không ngừng

được đẩy mạnh Hàng loạt các cơ chế hợp tác, gặp gỡ, tham vấn thường niên

đã ra đời Từ cuối năm 2005, các Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN không còn

là cuộc gặp gỡ giữa các nước ASEAN với nhau nữa mà đã trở thành một Diễn đàn thu hút sự tham gia của nguyên thủ quốc gia các nước Đông Bắc á như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản; nước Nam á - ấn Độ; Nam Thái Bình Dương là Austraylia, New Zealand và tiến tới sẽ bao gồm cả Nga

Đến nay, Hội nghị cấp cao Đông á đã tiến hành được hai lần: lần thứ nhất vào ngày 14 tháng 12 năm 2005 tại Malaysia, lần thứ hai vào ngày 14 tháng 01 năm 2007 tại Đảo Sê bu (Philippin)

Các Hội nghị cấp cao được coi là những bước đi đầu tiên của quá trình hình thành Cộng đồng Đông á, thể hiện một hướng tư duy mới dẫn đến sự hợp tác chặt chẽ hơn trong nội bộ Đông á và cả với bên ngoài khu vực

Tuyên bố chung của Hội nghị lần 1 có nêu: "Hội nghị cấp cao Đông á là

một Diễn đàn đối thoại rộng rãi về các vấn đề chiến lược, chính trị, an ninh, kinh tế mà các bên cùng quan tâm; hướng tới mục tiêu thúc đẩy hoà bình, ổn định và thịnh vượng ở Đông á Đồng thời, đây cũng là một phần của cấu trúc khu vực, hỗ trợ cho các diễn đàn và tiến trình hiện có, nhất là với khuôn khổ hợp tác ASEAN + 3"2 Ngoài ra, Tuyên bố chung còn nêu rõ: Hội nghị cấp cao Đông á sẽ là một tiến trình mở, thu nạp, minh bạch và hướng ra bên ngoài, với ASEAN giữ vai trò chủ đạo

Việc tổ chức các Hội cấp cao Đông á là những bước tiến trong quá trình hoàn thiện cấu trúc liên kết khu vực để hướng tới một Cộng đồng Đông á Mục tiêu chung là nhằm tạo ra được một diễn đàn đối thoại khu vực

để xử lý mọi vấn đề khúc mắc, hướng tới khu vực hoà bình, an ninh và thịnh vượng đúng như tinh thần đã nêu trong Tuyên bố chung Lợi ích lớn nhất là thông qua các hội nghị, tiến hành xây dựng các cơ chế giúp các nước thành viên có thể đối thoại và tìm ra một phương thức chung nhằm xử

lý các vấn đề khu vực cũng như toàn cầu mà hiện nay Đông á còn đang thiếu; đồng thời xác lập diễn đàn đa phương để phối hợp giải quyết những căng thẳng giữa các quốc gia trong khu vực, khi hai nước không giải quyết

được Đây chính là những lợi ích chiến lược mà các nhà lãnh đạo cấp cao

Đông á hướng tới

2 Các khung khổ hợp tác hiện có ở Đông á gồm: Diễn đàn hợp tác kinh tế châu á - Thái Bình Dương (APEC); Diễn đàn khu vực ASEAN (ARF); Hợp tác giữa ASEAN với một nước Đông Bắc á (hoặc Trung

Từ cơ chế ASEAN + 3, nay đã trở thành ASEAN + 6, gồm 16 nước, thêm ấn Độ, Austraylia và Newzealand, mỗi nước đến Hội nghị đều tìm kiếm lợi ích chiến lược cho riêng mình Tuy nhiên các lợi ích này không phải lúc nào cũng giống nhau mà thậm chí có nhiều lợi ích còn xung đột nhau ấn Độ, Trung Quốc đều là các cường quốc mới nổi, thì các nước này đến Hội nghị để tìm kiếm cơ hội gia tăng ảnh hưởng Austraylia và Newzealand,tham gia Diễn

đàn Đông á để thể hiện vai trò, ảnh hưởng và bảo vệ những lợi ích chiến lược của mình Chính vì vậy, Hội nghị cấp cao Đông á là Diễn đàn để điều hoà các lợi ích chiến lược của từng quốc gia thành viên

Tuyên bố chung nhấn mạnh: "Cấp cao Đông á là một tiến trình mở "do

đó, nhìn lại vấn đề cho thấy, ý tưởng của ông Mahathir thất bại vì ông đưa ra

tư tưởng về một khối "đóng", còn ngày nay Hội nghị Đông á tuân thủ nguyên

tắc mở

Với nguyên tắc mở của Hội nghị cấp cao Đông á, hoàn toàn có khả năng sẽ có một số nước khác tham dự trong tương lai Đối với Nga, nước Nga có ý định tham dự ngay từ đầu, nhưng vì chưa ký hiệp định thân thiện hợp tác ASEAN, đồng thời khung khổ ASEAN + 1 với Nga chưa được chính thức hoá Những năm qua trong chiến lược đối ngoại của Nga, ASEAN chỉ

đứng ở vị trí thứ 6, sau SNG, Mỹ, EU, Trung Quốc, ấn Độ Có lẽ tiến trình

Đông á sẽ kéo Nga trở lại khu vực và Nga hoàn toàn có thể tham gia trong những kỳ Hội nghị cấp cao Đông á tới Còn đối với Mỹ, hiện nay Mỹ đang dành ưu tiên cho APEC, bên cạnh có các đồng minh Nhật Bản, Austraylia tham gia Một loạt các nước ASEAN như Thái Lan, Singapo, Philippin đã ký liên minh với Mỹ từ lâu, hơn nữa, tháng 9 năm 2007 Mỹ đã ký Hiệp ước Hợp tác thân thiện (ZOFAN) với ASEAN, có nghĩa là Mỹ đã tham gia gián tiếp vào tiến trình này; và chừng nào tiến trình Đông á chưa chèn lấp ưu tiên của Mỹ, hoặc chưa trượt ra ngoài quỹ đạo kiểm soát của nước này, thì Mỹ cũng chưa cần tham gia Nhưng một khi Mỹ cảm thấy những lợi ích của mình bị lu mờ thì Mỹ có thể trở thành một thành viên

Như vậy, từ ý tưởng đến hiện thực của Cộng đồng Đông á là một quá trình lâu dài hàng mấy thập kỷ Quá trình đó phản ánh sự phát triển nội lực, đặc biệt là về kinh tế của các quốc gia trong khu vực nhiều thập kỷ qua (vì thế không phải ngẫu nhiên mà ý tưởng đầu tiên được đề xuất là cộng đồng về kinh tế, trên cơ sở kinh tế),

đồng thời phản ánh xu thế khách quan của quá trình toàn cầu hoá, khu vực hoá

đang ngày càng diễn ra mạnh mẽ trên thế giới

* Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc hình thành Cộng đồng Đông á

Quá trình từ ý tưởng đến hiện thực của sự hình thành Cộng đồng Đông á cũng đã cho thấy cơ sở của việc hình thành Cộng đồng này ở đây, cần phân tích cụ thể việc thiết lập Cộng đồng Đông á với những cơ sở chủ yếu sau:

Thứ nhất, sự phát triển và đồng thuận giữa của nước trong khu vực

Đây là cơ sở đặc biệt quan trọng, vì không có sự phát triển và đồng thuận giữa của nước trong khu vực thì không thể có nhu cầu và cơ sở cho việc hình thành một cộng đồng thống nhất toàn khu vực Trong những thập kỷ cuối của thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, các nước Đông á có sự phát triển mạnh mẽ và toàn diện, nhất là về kinh tế, với những đầu tầu như Nhật Bản, Hàn Quốc, và tiếp sau đó là Trung Quốc, ấn Độ

Vào những thập kỷ 70, 80 của thế kỷ XX, sự thần kỳ Đông á xuất hiện Những nền kinh tế mới công nghiệp hóa như Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore, Hồng Kông v.v tăng trưởng trung bình 7% một năm trong giai đoạn từ năm

1986 đến 1997 Trong giai đoạn này, những nước như Thái Lan, Indonesia, Malaysia v.v., cũng có tốc độ tăng trưởng rất cao, khoảng 10% Mức sống ở những nước này được cải thiện rõ rệt, tình trạng đói nghèo giảm mạnh v.v Chính sự thần kỳ này lại một lần nữa làm thức dậy giấc mơ Đông á Nhiều nhà nghiên cứu cũng như nhiều nhà hoạch định chính sách đã tìm cách lý giải hiện tượng thần kỳ Đông á bằng cách tìm những điểm chung được coi là nền tảng vững chắc cho sự hình thành và phát triển khu vực Đông á

Sự phát triển thần kỳ đó đã tạo cơ sở và thôi thúc các nước cần gia tăng hợp tác trong một khuôn khổ rộng lớn, phù hợp để phát triển và có tiếng nói

đối trọng với các khu vực khác trên thế giới

Vì thế, ý tưởng thành lập Cộng đồng Đông á đã nhanh chóng được sự

đồng thuận gần như là tuyệt đối của mọi nước thành viên trong khu vực, vì mọi quốc gia trong khu vực, kể cả những nước đang phát triển mạnh mẽ như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, cũng như các nước chậm phát triển như Mianma, Lào, Campuchia v.v đều tìm thấy lợi ích của mình trong việc hình thành Cộng đồng kinh tế này Ngay cả các nước lớn ngoài khu vực như Nga, Mỹ cũng có thái độ ủng hộ và sẵn sàng tham gia vào các hoạt động xây dựng Cộng đồng Đông á Trong Tổng quan về chính sách của Hoa Kỳ ở

Đông á do trợ lý Ngoại trưởng James A.Kelly điều trần trước ủy ban Đối ngoại của Hạ viện Hoa Kỳ ngày 02 tháng 6 năm 2004 có khẳng định, Hoa Kỳ

có “một bộ chính sách đầy đủ và tích cực cho khu vực Đông á - Thái Bình Dương” Điều đó cho thấy, do sự phát triển của khu vực, mà các nước lớn ngoài khu vực trở nên quan tâm đối với sự hình thành Cộng đồng Đông á

Thứ hai, xu thế hòa bình, hợp tác cùng phát triển là xu thế chủ đạo trong quan hệ quốc tế và trong khu vực

Từ đầu thập kỷ 90 thế kỷ XX đến nay, hòa bình, hợp tác để cùng phát triển là xu thế chủ đạo trong quan hệ quốc tế toàn thế giới và trong khu vực

Sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của các nước sau Chiến tranh lạnh thường

là theo hướng coi phát triển kinh tế là ưu tiên hàng đầu, do đó, các nước kể cả các nước lớn đều điều chỉnh quan hệ quốc tế với nhau theo hướng vừa hợp tác, vừa đấu tranh, kiềm chế lẫn nhau nhưng không để xảy ra đối đầu, xung

đột quân sự trực tiếp Giữa các nước trong khu vực đề cao, tăng cường hợp tác

giúp đỡ lẫn nhau cùng phát triển kinh tế là xu hướng chủ đạo

Xu thế hòa bình, hợp tác cùng phát triển khách quan đòi hỏi sự cố kết, liên kết của các quốc gia trong khu vực vào một cộng đồng chung và đồng thời tạo điều kiện cho sự liên kết ấy ý tưởng xây dựng Cộng đồng Đông á tại Hội nghị Cebu, Philippines không hẳn chỉ là sự tiếp nối những ý tưởng

trước đây trong lịch sử về xây dựng Cộng đồng Đông á , mà về thực chất là

sự phản ánh những nhu cầu tất yếu khách quan của các quốc gia trong khu vực này mong muốn có một sự hợp tác, trợ giúp lẫn nhau, nương tựa vào nhau cùng đi lên trong khung cảnh toàn cầu hóa về kinh tế đang phát triển mạnh

mẽ Nếu như trong tình trạng chiến tranh, xung đội, đối đầu thì Đông á khó

có thể có sự liên kết kinh tế khu vực và sự thống nhất cộng đồng

Thứ ba, những cơ sở tư tưởng và thực tiễn cho việc hình thành Cộng

đồng Đông á ngày càng rõ nét

ý tưởng xây dựng Cộng đồng Đông á đã nảy sinh từ lâu, vì nhiều lý do khách quan cũng như chủ quan (cơ sở tư tưởng, lý luận cũng như cơ sở kinh tế cho việc xây dựng Cộng đồng chưa vững chắc và chưa xác đáng, trong khi đó những mâu thuẫn dân tộc, nghi kỵ, thù hằn lẫn nhau do lịch sử để lại giữa các quốc gia khu vực Đông á còn quá nặng nề), nên ý tưởng đó không thể biến thành hiện thực

Khi xảy ra cuộc khủng hoảng tài chính vào năm 1997 ở khu vực Đông

á, các nhà nghiên cứu đã chỉ ra, là do việc hội nhập mạnh mẽ vào khu vực cũng như vào nền kinh tế thế giới mà các nhà đầu tư nước ngoài đã coi khu vực Đông á như một thực thể thống nhất có chung những thuộc tính nhất

định Bản thân các quốc gia Đông á cũng đã nhận thức được rằng, vào những năm 70 của thế kỷ XX, các quốc gia Đông á còn có thể theo đuổi các chính sách thương mại và chính sách kinh tế vĩ mô tương đối độc lập với các quốc gia trong khu vực; nhưng cùng với quá trình hội nhập vào nền kinh tế khu vực và thế giới, sự phụ thuộc lẫn nhau, và sự phối hợp trong hành động chung của các quốc gia Đông á đã trở thành một tất yếu không thể cưỡng lại ý tưởng thành lập một Cộng đồng Đông á lại được hồi sinh

và ngày càng trở nên mãnh liệt hơn

Thực tiễn cho thấy, ban đầu chỉ là ý tưởng của một số người, về việc thành lập cộng đồng kinh tế Đông á, dần dần phát triển trở thành ý tưởng và nhu cầu, mong muốn của các quốc gia trong khu vực, ngày càng thể hiện ró

nét trong các Hội nghị cấp cao Đông á Hội nghị cấp cao Đông á vừa là sự biểu hiện tập trung ý tưởng về một cồng đồng kinh tế khu vực vừa là hình thức hiện thực hoá ý tưởng đó ở đây, sự phát triển và đóng góp của cộng

đồng ASEAN có ý nghĩa rất lớn cho sự hình thành Cộng đồng Đông á

Sự phát triển mạnh mẽ của ASEAN về mọi mặt đã trở thành động lực thúc đẩy sự hợp tác Đông á Trong Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 12 diễn

ra tại Cebu (Philippines) chủ đề “Một cộng đồng đùm bọc và chia sẻ” đã được

đề cao, làm cơ sở quan trọng cho sự thống nhất khu vực với quy mô lớn hơn Vùng Đông á hiện nay đang từng bước hình thành thế chân vạc gồm Nhật Bản, Trung Quốc, và ASEAN Mặc dù trình độ phát triển của ASEAN nói chung còn thấp hơn so với Trung quốc và Nhật Bản, nhưng với 40 năm tồn tại

và phát triển, sức mạnh tiềm ẩn của ASEAN đã tạo cho ASEAN một vị thế vô cùng quan trọng đối với hòa bình, ổn định và hợp tác trong khu vực và trên toàn thế giới Do đó, cả Nhật Bản và Trung quốc đều muốn tranh thủ khối các nước ASEAN trong quá trình xây dựng Cộng đồng Đông á

Tóm lại, Cộng đồng Đông á không nên hiểu là một khái niệm địa lý đơn

thuần, mà là một khái niệm không gian cạnh tranh chiến lược, là khái niệm

địa - chính trị, địa - kinh tế - văn hoá - xã hội, bao gồm không chỉ những quốc gia thuộc khu vực Đông á, mà còn gồm cả các quốc gia thuộc khu vực Đông Nam á, Bắc á, Nam á Đó là khu vực có các quốc gia cùng chung ý tưởng và hành động tiến tới xây dựng một khu vực hợp tác toàn diện, nhằm thúc đẩy phát triển khu vực và đối trọng với các khu vực khác trên thế giới

Tiến trình hình thành Cộng đồng Đông á phản ánh xu thế tất yếu từ nội lực bản thân của các nước trong khu vực và xu thế toàn cầu hoá trên thế giới hiện nay Đó là một tiến trình đang trong quá trình vận động, có nhiều thuận lợi, cơ hội và với những triển vọng tốt đẹp Tuy nhiên, vẫn còn nhiều khó khăn, rào cản cho sự hình thành và phát triển của Cộng đồng Đông á

Những mối quan hệ căng thẳng thường xuyên giữa 3 nước lớn ở Đông Bắc á là Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc gây nên sự hoài nghi về tính

hiện thực của những cam kết trong khuôn khổ Hội nghị cấp cao Đông á, là một khó khăn cho sự thống nhất Cộng đồng Bởi vì, quan hệ giữa Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc là những mối quan hệ song phương quan trọng nhất trong Cộng đồng Đông á, chi phối ảnh hưởng lớn đến sự thống nhất cộng đồng khu vực Nếu không có sự hoà hợp sâu sắc giữa tam giác kinh tế - chính trị lớn này, thì khó có thể nói đến sự liên kết và hợp nhất sức mạnh của cả Cộng đồng Đông á

Khoảng cách phát triển và sự khác biệt về lịch sử văn hoá giữa các nước trong khu vực cũng là một thách thức rất lớn trong sự phát triển của Cộng

đồng Đông á Đặc biệt sự chênh lệch về trình độ phát triển kinh tế và GDP giữa những nước giàu nhất và những nước nghèo nhất là rất lớn, như thu nhập của Nhật Bản, Singapo gấp cả trăm lần so với Campuchia hay Lào, thực sự là một thách thức lớn không chỉ đối với việc hội nhập, thống nhất khu vực, mà còn khó khăn trong việc tìm tiếng nói chung trong quá trình đưa ý tưởng trở thành hiện thực Tuy nhiên, hiện nay Đông á đã thực sự trở thành khu vực có

sự hội nhập thương mại quốc tế nhanh và mạnh mẽ Điều đáng lo ngại lớn nhất không phải là sự chênh lệch về trình độ phát triển, vì có chênh lệch mới tạo ra sự phát triển, mà cái lo ngại chính là ở thể chế và sự khác biệt về giá trị, văn hoá và hệ thống chính trị, làm sao có thể dung hoà và có thể hỗ trợ cho sự phát triển kinh tế; có thể đưa ra những quan điểm, tiếng nói chung về các vấn

đề khu vực và toàn cầu

Cộng đồng Đông á hiện nay chưa thể nói trước được bao giờ nó có thể gạt qua tất cả các rào cản về khác biệt, xung đột lợi ích và cả những vấn đề về lịch sử để lại, để có thể cùng nhau sống trong một cộng đồng chung thống nhất Câu trả lời nằm ở 16 quốc gia, mà các nhà lãnh đạo của họ gặp nhau hàng năm ở các Hội nghị cấp cao tổ chức ở một quốc gia thành viên ASEAN Nếu như các quốc gia có thể gác lại những bất đồng để gặp nhau trong một khung khổ hợp tác như vậy, thì có thể hoàn toàn hy vọng về một cộng đồng trong tương lai ở châu á

1.2 Các nhân tố tác động đến vai trò của Cộng đồng Đông á đối với

sự phát triển của khu vực

* Những nhân tố khách quan

Một là, xu thế toàn cầu hoá, khu vực hoá, hoà bình, hợp tác cùng phát triển

Quá trình hình thành Cộng đồng Đông á bị tác động rất lớn của các xu thế chung, cơ bản của thời đại ngày nay, trong đó hoà bình hợp tác là xu thế,

xu hướng chung của tất cả các nước cùng nhau thoả hiệp giải quyết các vấn

đề của thế giới, khu vực và của chính quốc gia, dân tộc mình Xu thế hoà bình, liên kết, hợp tác cùng phát triển cho một thế giới công bằng, dân chủ, văn minh hơn tiếp tục được khẳng định như một sự tiếp nối trào lưu tiến bộ của thời đại, là cơ sở để định hướng phát triển của phần lớn các quốc gia, các

tổ chức liên kết khu vực trên thế giới

Toàn cầu hoá, khu vực hoá, hoà bình, hợp tác cùng phát triển là một xu thế khách quan và ngày càng phát triển trong điều kiện của cách mạng khoa học - công nghệ hiện đại Xu thế này ngày càng lôi cuốn, “xô đẩy” các nước

ở các khu vực khác nhau, có thể chế kinh tế, chính trị khác nhau trên thế giới tới một “dòng sông kinh tế giống nhau” trên quy mô toàn cầu Toàn cầu hoá kinh tế đã, đang và sẽ làm cho các quan hệ kinh tế, các mối liên kết kinh tế giữa các quốc gia, giữa các khu vực trên thế giới, trong đó có Đông á trở nên chặt chẽ hơn với các lợi ích đan xen, phức tạp, các nhân tố của kinh tế thị trường ngày càng xâm nhập, thẩm thấu nhiều hơn vào trong đời sống kinh tế - xã hội của các quốc gia Hầu như không có một quốc gia nào trong khu vực,

kể cả những quốc gia thường bị coi là “điểm nóng” lại có chính sách đi ngược lại xu thế chung này Đứng “ra ngoài” xu thế toàn cầu hoá, khu vực hoá, hoà bình, hợp tác, các quốc gia sẽ không có điều kiện thuận lợi để phát triển đất nước, thậm chí sẽ rơi vào nguy cơ tụt hậu về nhiều phương diện với những hậu quả khó lường

Toàn cầu hoá, khu vực hoá, hoà bình, hợp tác cùng phát triển là cơ hội cho sự phát triển của các quốc gia trong khu vực và cho sự liên kết cồng đồng chung Tuy nhiên, toàn cầu hoá, khu vực hoá cũng đặt ra những thách thức

không nhỏ đối với sự hình thành và phát triển một cộng đồng thống nhất của

khu vực

Trong xu thế toàn cầu hoá và khu vực hoá, các nước buộc phải tập trung vào hội nhập quốc tế để phát triển kinh tế, điều đó dẫn đến sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của các nước sau Chiến tranh lạnh cho phù hợp với tình hình Sự điều chỉnh này của các nước có nội dung chủ yếu là ưu tiên hàng đầu việc phát triển kinh tế đất nước Đồng thời, các quốc gia cũng thực hiện chiến lược gắn an ninh với phát triển kinh tế, từng bước xây dựng một quan điểm toàn diện về an ninh quốc gia; gắn an ninh với phát triển bền vững trong bối cảnh toàn cầu hoá; hướng tới phát triển xã hội thông tin và nền kinh tế tri thức Mọi sự khác biệt về hệ tư tưởng, về tôn giáo v.v đều được khắc phục, gạt sang một bên, phục vụ cho mục tiêu quan trọng nhất là phát triển kinh tế

Có cùng chung mục tiêu như vậy sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng một khối cộng đồng về kinh tế của các quốc gia trong từng khu vực, trong dó

có khu vực Đông á

Trong xu thế toàn cầu hoá, sự điều chỉnh mối quan hệ giữa các nước lớn trong khuôn khổ vừa hợp tác, vừa đấu tranh, kiềm chế lẫn nhau nhưng tinh thần chủ đạo là cố gắng tránh đối đầu, tránh xung đột quân sự trực tiếp là một nhân tố khách quan quan trọng cho sự hình thành cộng đồng khu vực Trong thời gian qua, mặc dù còn tồn tại những bất đồng không thể giải quyết một cách nhanh chóng, nhưng quan hệ giữa các nước lớn: Mỹ - Trung, Trung - Nga, Trung - Nhật, Nhật - Nga, Mỹ - Nga đều giữ được tính ổn định tương

đối, không một nước lớn nào lại có động thái đơn phương gây căng thẳng trong mối quan hệ song phương và đa phương, khi có những tình huống gây căng thẳng cả hai bên đều cố gắng tham khảo ý kiến của đối tác và cố gắng tìm ra phương án hoá giải sự căng thẳng Chính mối quan hệ “Hòa là chính”,

“Win Win” (cả hai đều thắng, cả hai đều có lợi trong quan hệ) giữa các nước lớn đó đã tạo tiền đề thuận lợi cho mối quan hệ hợp tác, kết thành một khối của các quốc gia Đông á

Bản thân sự nỗ lực và phát triển của các quốc gia khu vực Đông á, đặc

cho sự liên kết cộng đồng Các quốc gia đang phát triển đã nêu cao chủ nghĩa yêu nước chân chính, nhất là các nước Đông Nam á Chủ nghĩa yêu nước, ý chí độc lập tự chủ, nguyện vọng phục hưng đất nước kết hợp với lòng tự hào,

tự tôn khu vực, sự khoan dung và văn hóa chính trị hòa bình không những là

động lực phát triển của các quốc gia đang phát triển, mà còn trở thành “chất keo” có khả năng kết dính các quốc gia, tăng cường sự liên kết, hợp tác trong khu vực dần dần trở thành một khối thống nhất

Năm 1998, mười nước ASEAN đã cùng với Hàn Quốc, Nhật Bản và Trung Quốc thành lập một tổ chức gọi là EAVG (East Asian Vision Group - nhóm Đông á hướng về tương lai - Tầm nhìn Đông á) Năm 2001, EAVG đã

đưa ra một bản phúc trình với nhan đề là “Để đi đến một cộng đồng Đông á: vùng đất của Hòa bình, Thịnh vượng và Tiến bộ” (Towards an East Asian Community: Region of Peace, Prosperity and Progress) Mục tiêu của cộng

đồng là cộng tác kinh tế, cộng tác tiền tệ, cộng tác chính trị và an ninh, cộng tác bảo vệ môi sinh, cộng tác xã hội và văn hóa và cuối cùng là cộng tác cơ cấu tổ chức và chế độ Bản phúc trình kêu gọi sự thành lập Vùng thương mại tự do Đông

á (EAFTA, East Asia Free Trade Area) khuyến khích việc cộng tác về phát triển

và về kỹ thuật giữa những nước thành viên, hiện thực hóa nền kinh tế dựa trên trí tuệ chứ không chỉ dựa trên thiên nhiên, tư bản và sức lao động, và thực hiện cho cả vùng, thiết lập và củng cố những cơ chế có khả năng đáp ứng và giải quyết những đe dọa cho nền hòa bình trong toàn vùng, nới rộng sự cộng tác chính trị để quản lý toàn vùng, nói lên được tiếng nói hùng mạnh phải được kính nể của Đông

á trong cộng đồng quốc tế, thiết lập những chương trình y tế và giáo dục rộng rãi

để tất cả mọi người dân trong toàn vùng có cơ hội thừa hưởng; khơi dậy ý thức vùng, để cho người dân trong vùng thấy mình không phải chỉ là một công dân của quốc gia mình, mà cũng là một công dân của toàn vùng Đông á và cộng tác trong những dự án bảo vệ và phát triển các truyền thống văn hóa và nghệ thuật đa dạng của toàn vùng

Bản phúc trình khẳng định: “Trong quá khứ, những cạnh tranh chính trị, những tỵ hiềm lịch sử, những dị biệt văn hóa và những bất đồng ý thức hệ đã

ngăn cản sự cộng tác của các nước Đông á” Đồng thời, bản phúc trình biểu lộ niềm tin rằng “Công trình phối hợp và hội nhập kinh tế giữa các nước Đông á sẽ

từ từ đưa tới một cộng đồng kinh tế Đông á”, tương đương với Liên hiệp châu

âu, hiện giờ đã có tới 27 quốc gia thành viên Một cộng đồng kinh tế Đông á như thế sẽ là một thế lực kinh tế và chính trị lớn lao trong cộng đồng quốc tế Trong trào lưu của xu thế liên kết và hợp tác, năm 2006 đã chứng kiến sự phát triển sôi động của hầu hết các tổ chức hợp tác khu vực và liên khu vực, hợp tác tiểu khu vực, vùng và tiểu vùng mở rộng quy mô, tăng cường hiệu quả hợp tác, liên kết toàn diện trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội, an ninh quốc phòng Đó là Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) , với mục tiêu ban đầu là củng cố an ninh - quốc phòng, nhằm ngăn chặn mối đe doạ của chủ nghĩa khủng bố, chủ nghĩa ly khai và sự xâm nhập của Mỹ vào khu vực, SCO đã từng bước mở rộng hợp tác sang các lĩnh vực khác như kinh

tế, văn hoá, thông qua Tuyên bố chung, các Hiệp định, cam kết đã khẳng định quyết tâm của SCO, biến Trung á thành khu vực hoà bình, ổn định và phát triển, tăng cường hợp tác với các tổ chức liên kết quốc tế và khu vực khác như

EU, ASEAN Cộng đồng Kinh tế á - Âu (EURASES), Cộng đồng các quốc gia độc lập SNG Các cuộc gặp gỡ cấp cao của các nước đang phát triển và kém phát triển trong thời gian gần đây cũng là những hình ảnh phản ánh xu hướng liên kết và hợp tác mạnh mẽ

Xu hướng liên kết và hợp tác toàn diện còn được thể hiện ở Hội nghị Cấp cao APEC - XIV diễn ra tại Hà Nội tháng 11 năm 2006 Với chủ đề: “Hướng tới một cộng đồng năng động vì sự phát triển bền vững và thịnh vượng”, APEC - XIV không chỉ nhằm đưa ra kế hoạch hành động Hà Nội hay Tuyên

bố Hà Nội, mà còn là nơi để các đối tác gặp gỡ, trao đổi với nhau tìm cách tháo gỡ những vướng mắc trong quan hệ song phương, cùng nhau bày tỏ mối quan tâm trước diễn biến của tình hình thế giới Thành công của Hội nghị APEC - XIV thể hiện ý thức về một liên kết cùng nhau phát triển của các nước trong khu vực trước những thách thức như ô nhiễm môi trường, nạn khủng bố, bệnh dịch và nhiều vấn đề toàn cầu, khu vực khác

Không chỉ dừng lại ở đó, xu hướng hoà bình, hợp tác và phát triển được biểu hiện ở hầu hết khắp các châu lục, trở thành xu thế chung của thời đại và cũng là nhu cầu phát triển của thời đại, do đó nó tác động mạnh mẽ đến tất cả các khu vực trên thế giới Sự hình thành Cộng đồng Đông á chịu sự tác động rất lớn của xu thế này, bởi từ sau khi Chiến tranh lạnh kết thúc, các nước trong khu vực Đông á có điều kiện tập trung mọi cố gắng vào sự phát triển

đất nước, trong đó phát triển kinh tế được đưa lên ưu tiên hàng đầu Chế độ chính trị - xã hội khác nhau không còn là hàng rào ngăn cản sự hợp tác giữa các quốc gia, nhiều cuộc xung đột được giải quyết bằng thương lượng, nhiều mối bất hoà được hoà giải

Khu vực Đông á đang có một sự ổn định tương đối, nhiều mối đe doạ trước đây đã thay đổi, sự đối kháng quyết liệt về quân sự, về hệ tư tưởng không còn như trước Có những kẻ thù cũ nay trở thành bạn bè, đối tác của nhau Các nước trong khu vực đều tập trung sức lực vào phát triển kinh tế, hợp tác kinh tế và duy trì sự ổn định trong khu vực Các mối quan hệ giữa các nước trong và ngoài khu vực đều đã được cải thiện ở những cấp độ khác nhau Các nước đều nhận thấy tầm quan trọng của môi trường hoà bình, sự cần thiết của hợp tác, của việc giữ gìn và bảo vệ an ninh khu vực Vì vậy, cho dù nơi này, nơi kia còn có bất đồng, xung đột song đều có những thoả hiệp, hoà hoãn

Tình hình đó tạo nên những thuận lợi căn bản cho quá trình hình thành Cộng đồng Đông á

Ngoài những tác động nêu trên, sự hình thành Cộng đồng Đông á còn chịu ảnh hưởng của xu hướng tự do hoá thương mại Trong những năm gần

đây xu hướng tự do hoá nói chung và tự do hoá thương mại nói riêng đang trở thành xu hướng nổi bật trong các quan hệ kinh tế quốc tế và khu vực, nó đang

ảnh hưởng rất lớn đến liên kết kinh tế khu vực nói riêng và liên kết cộng đồng khu vực nói chung Tự do hoá thương mại là lĩnh vực được thúc đẩy mạnh mẽ trong WTO, được nhiều quốc gia, khu vực tham gia Ngày càng nhiều nước gia nhập WTO, thì những nước đứng ngoài chắc chắn sẽ không tránh khỏi sự

thua thiệt Tự do hoá thương mại ngày càng được cụ thể hoá và thể chế hoá,

nó trở thành một bộ phận quan trọng trong hoạt động của các tổ chức quốc tế

và tổ chức liên kết khu vực

Việc xây dựng Cộng đồng Đông á cũng giống như các chương trình liên kết khu vực khác, đều bị tác động, chi phối của tình hình thế giới đương đại Dưới những tác động ấy, dù được thúc đẩy hay bị kìm hãm thì mọi diễn biến của các quá trình đều bị lôi cuốn bởi các xu thế chung của thời đại Trong xu hướng toàn cầu hoá và khu vực hoá của thế giới ở thế kỷ XXI, sự đối đầu giữa hai hệ thống chính trị - xã hội đã được thay thế bằng một thế giới toàn cầu

được chi phối bởi đối thoại, hợp tác và phát triển, nên mỗi quốc gia trong cộng đồng khu vực vừa phải có sự kế thừa và phát huy bản sắc dân tộc, vừa phải điều chỉnh cho phù hợp với xu thế của thời đại Việc xây dựng thành công Cộng đồng Đông á sẽ nâng cao vị thế của các quốc gia Đông á trong nền chính trị và kinh tế thế giới Đông á sẽ xuất hiện với tư cách là trung tâm thứ ba của nền văn minh nhân loại trong thời đại toàn cầu hóa

Hai là, sự phát triển của Cách mạng khoa học công nghệ

Trong những thập kỷ cuối của thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI, khoa học và công nghệ có bước tiến nhảy vọt, thúc đẩy mạnh mẽ sự phát triển của kinh tế tri thức Lực lượng sản xuất của thế giới có bước phát triển vượt bậc Đại hội

X của Đảng Cộng sản Việt Nam nhận định: “Khoa học và công nghệ sẽ có

bước tiến nhảy vọt và những đột phá lớn”3 Sự phát triển của cách mạng khoa học công nghệ hiện đại làm gia tăng tốc độ phát triển kinh tế, song cũng làm cho sự cạnh tranh kinh tế - thương mại, giành giật các nguồn tài nguyên thiên nhiên, năng lượng, thị trường vốn, công nghệ giữa các nước, các khu vực, nhất là các nước lớn như Mỹ, Nga, Nhật, Trung Quốc và châu Âu ngày càng gay gắt và diễn biến phức tạp

Cuộc cách mạng khoa học công nghệ đã và sẽ trực tiếp hoặc gián tiếp

đưa đến những biến đổi to lớn về kinh tế, xã hội, văn hoá, tư tưởng, lối sống

và cả kiến trúc thượng tầng chính trị của các quốc gia Thực tiễn những thập

kỷ gần đây cho thấy, lực lượng sản xuất không ngừng phát triển đã đòi hỏi phải tháo dỡ mọi trở lực, mọi rào cản sự phát triển của nó Sự “tháo dỡ” này, trong hai,

ba chục năm tới sẽ tiếp tục được đẩy nhanh tốc độ, đến với mọi quốc gia trong khu vực trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, kể cả các quốc gia, khu vực được gọi là “vùng sâu, vùng xa” của thế giới Đây thực sự là xu thế mạnh mẽ, khách quan, đi từ tất yếu kinh tế mà cuộc cách mạng khoa học công nghệ đem lại, không thể đảo ngược Tình hình đó càng thúc đẩy xu thể thống nhất các quốc gia trong khu vực Đông á trong một liên kết kinh tế chung

Sự phát triển khoa học công nghệ, đặc biệt trên lĩnh vực quân sự đặt ra những thách thức to lớn đối với công cuộc bảo vệ độc lập chủ quyền, an ninh của các quốc gia, chi phối lớn đến chiến lược quốc phòng an ninh của các quốc gia trong khu vực Đông á, cũng như trên thế giới hiện nay Điều đó cũng đòi hỏi các quốc gia trong khu vực phải gia tăng hợp tác và cố kết cộng đồng để thích ứng và đối phó với sự phát triển nhanh chóng, khó lường của tình hình Như vậy, vấn đề độc lập chủ quyền, an ninh quốc gia cũng là một nhân tố quan trọng thúc

đẩy sự liên kết cộng đồng khu vực trong xu thế toàn cầu hoá và cách mạng khoa học công nghệ ngày càng phát triển mạnh mẽ như hiện nay

Trong điều kiện cách mạng khoa học công nghệ, kinh tế tri thức có vai trò ngày càng nổi bật trong quá trình phát triển lực lượng sản xuất, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của các quốc gia và thế giới Dưới tác động của cách mạng khoa học công nghệ, lực lượng sản xuất xã hội phát triển mạnh mẽ, tạo ra sự chuyển biến sâu sắc mang tính cách mạng trong nền sản xuất vật chất và trong cả đời sống tinh thần của tất cả các quốc gia trên thế giới Cách mạng khoa học công nghệ hiện đại khiến cho sự phát triển kinh tế của các quốc gia trong khu vực ngày càng phụ thuộc vào nhau nhiều hơn Bất kỳ quốc gia nào không chú trọng

đến hội nhập vào nền kinh tế thế giới, cũng như khu vực, tất yếu sẽ bị đẩy tới trước thách thức nghiệt ngã của nguy cơ tụt hậu về mọi phương diện, trước mắt

là tụt hậu về kinh tế Phát triển kinh tế tri thức đang và sẽ trở thành xu thế nổi bật, lôi cuốn và tác động mạnh mẽ đến tất cả các quốc gia, tạo ra những thay đổi căn bản trong đời sống kinh tế xã hội, trong so sánh lực lượng, cũng như ảnh hưởng tới vị thế của mỗi quốc gia đối với khu vực và thế giới

Từ sự phân tích trên cho thấy, sự thống nhất, liên kết trong một cộng

đồng kinh tế chung của khu vực Đông á là đòi hỏi tất yếu của tình hình Xu thế toàn cầu hoá, khu vực hoá, hoà bình, hợp tác cùng phát triển; cách mạng khoa học công nghệ trên thế giới tác động mạnh mẽ và thúc đẩy nhanh chóng tiến trình đó; đồng thời tạo điều kiện vật chất, kinh tế - kỹ thuật cho sự hình thành Cộng đồng Đông á Cần nhìn nhận sự tác động của các nhân tố khách quan này là theo chiều hướng tích cực đối với sự hình thành và phát triển

Cộng đồng Đông á, làm cho ý tưởng trở thành hiện thực

Ba là, vị trí địa - chính trị, địa - kinh tế của Đông á

Đông á có vị trí quan trọng về địa - chính trị, địa - kinh tế và địa - văn hóa Khu vực Đông á án ngữ ngã ba giao thông quan trọng bậc nhất nhì thế giới, đó là Biển Đông Điều kiện địa lý quan trọng này không chỉ tạo thuận lợi cho sự phát triển của khu vực mà còn là địa bàn tranh giành ảnh hưởng và lợi ích của các quốc gia và các trung tâm kinh tế lớn trên thế giới

Đông á ngày nay là khu vực được mệnh danh là động lực phát triển của kinh tế thế giới Nền kinh tế to lớn đang trỗi dậy của Trung Quốc, với tốc độ phát triển trên 10% hàng năm; sự năng động và phát triển cao của các nền kinh tế Đông Nam á; sự hùng mạnh của cường quốc kinh tế thứ hai thế giới

là Nhật Bản… thực sự làm cho khu vực trở thành động lực phát triển của nền kinh tế toàn cầu Điều đáng chú ý là xu hướng này đang ngày càng phát triển Vì thế không phải ngẫu nhiên, đã có những dự báo, mà là những dự báo của chính người Mỹ, cho rằng thế kỷ XXI sẽ là thế kỷ “phi Mỹ”

Lãnh thổ rộng lớn, dân số đông đảo (khoảng 50% dân số thế giới), kinh

tế hùng mạnh và đang lên, Đông á trở thành khu vực đối trọng với EU và

Mỹ trong tam giác phát triển kinh tế thế giới Đông á đang đứng trước cơ hội trở thành một khu vực phát triển trên thế giới, sẽ có thể so sánh với Liên minh châu âu, Bắc Mỹ Kinh tế các nước khu vực Đông á đang ngày càng phụ thuộc lẫn nhau qua đầu tư và thương mại, dù chưa có một cơ chế hợp tác

chặt chẽ, nhưng kinh tế các nước khu vực Đông á cũng đã gắn bó mật thiết với nhau, các mối quan hệ hợp tác kinh tế ngày càng được tăng cường

Khu vực Đông á bao gồm các quốc gia có lịch sử văn hoá đa dạng và phong phú, tiêu biểu cho nền văn hoá phương Đông, giàu bản sắc Có nhà nghiên cứu cho rằng, điểm chung đó là nền văn hóa của các quốc gia Đông á

có truyền thống sâu đậm coi trọng chữ “hòa”, mang đậm tư tưởng Khổng giáo Với quan điểm này, đã có ý tưởng thành lập một cộng đồng kinh tế thống nhất trong khu vực xây dựng trên nền tảng Khổng giáo, trong đó quy tụ cả Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Việt Nam v.v Đó là những quốc gia không ít thì nhiều, trong lịch sử đều xây dựng mô hình chế độ xã hội ảnh hưởng của những nguyên lý tư tưởng Khổng giáo Tuy ý tưởng này không trở thành hiện thực, nhưng điều đó cũng đã cho thấy sự phong phú đa dạng nhưng khá thống nhất của văn hoá khu vực, trên nền tảng vững chắc của các nền văn hoá bản địa Điều đó tạo cơ sở quan trọng cho sự thống nhất và cố kết cộng

đồng khu vực, cũng như khả năng tự vệ, thích ứng của các quốc gia trong khu vực trong xu thế toàn cầu hoá ngày càng phát triển như hiện nay

Những nhân tố mang tính chủ quan

Một là, thành tựu 40 năm và vai trò của ASEAN

Sự phát triển mạnh mẽ của ASEAN về mọi mặt đã trở thành động lực quan trọng thúc đẩy sự hợp tác Đông á Đông Nam á là một vựa lúa của thế giới; với hai quốc gia xuất khẩu hàng đầu thế giới về gạo (Thái Lan và Việt Nam), khu vực này thực sự có vai trò nhất định trong vấn đề góp phần bảo

đảm an ninh lương thực toàn cầu Tài nguyên thiên nhiên đa dạng, phong phú; lực lượng lao động dồi dào, tốc độ phát triển kinh tế cao, thị trường hấp dẫn…làm cho Đông Nam á trở thành khu vực có sức thu hút mạnh mẽ, sự quan tâm của các nước, nhất là các nước lớn, các nhà đầu tư lớn Đông Nam

á là khu vực nằm giữa trục giao lưu quốc tế, trở thành một ngã tư của các nền văn minh nhân loại; là khu vực có nền văn hoá đa dạng, kết hợp văn hoá bản

địa với bên ngoài; là khu vực có nhiều tộc người và chủng tộc khác nhau sinh sống, cư trú lâu đời, tạo nên nền tảng văn hoá bản địa vững chắc Điều đó tạo

cơ sở quan trọng cho sự gắn bó các quốc gia trong khu vực, tạo sức mạnh tự

vệ trước sự chống phá, chia rẽ của các thế lực thù địch bên ngoài, tăng sự thu hút và quan tâm của các nước

Chính vì điều đó, trong Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 12 diễn ra tại Cebu (Philippines), chủ đề “Một cộng đồng đùm bọc và chia sẻ” đã được đề cao và được các nước chấp thuận4 Vùng Đông á hiện nay đang từng bước hình thành thế chân vạc gồm Nhật Bản, Trung Quốc, và ASEAN Mặc dù trình độ phát triển của ASEAN nói chung còn thấp hơn so với Trung quốc và Nhật Bản, nhưng với 40 năm tồn tại và phát triển, lại là khu vực đang có sự phát triển năng động của thế giới trong thời gian gần đây và với sức mạnh tiềm ẩn của ASEAN đã tạo cho ASEAN một vị thế vô cùng quan trọng đối với hòa bình, ổn định và hợp tác trong khu vực và trên toàn thế giới Do đó cả Nhật Bản và Trung quốc đều muốn tranh thủ khối các nước ASEAN trong quá trình xây dựng Cộng đồng Đông á

Tuyên bố chung ở Hội nghị cấp cao Đông á lần 1 có 5 nội dung lớn, trong

đó có hai nội dung cuối cùng rất quan trọng, nó thể hiện vị thế dẫn dắt của

ASEAN trong Cộng đồng: thứ nhất, sự tham gia Hội nghị cấp cao Đông á phải theo các tiêu chí do ASEAN đặt ra; thứ hai, Hội nghị cấp cao Đông á được tổ

chức đều đặn, nhưng nước chủ nhà phải là nước thành viên của ASEAN Hai

điều đó đã thể hiện rõ sự dẫn dắt, hay điều phối của ASEAN trong Cộng đồng Không phải đương nhiên mà ASEAN được các nước chấp nhận là tổ chức giữ vai trò chủ đạo trong Hợp tác Đông á Bởi vì, đằng sau ASEAN là thành công của 40 năm trưởng thành và phát triển, trước mặt ASEAN là một tầm nhìn

đúng đắn Chương trình hoạt động của ASEAN là chương trình rất tích cực và xây dựng, phù hợp với lợi ích không chỉ các quốc gia trong khối mà còn đáp ứng

được những yêu cầu nhất định của các quốc gia ngoài Đông Nam á, kể cả các nước lớn như Trung Quốc và Nhật bản Do đó, ASEAN có khả năng, có điều kiện khách quan tự nhiên và chủ quan để đóng vai trò chủ đạo ASEAN trở thành người dẫn dắt và có vai trò rất quan trọng, vì Hiệp ước thân thiện và hợp

tác Ba li từ năm 1976 để gắn kết các nước ASEAN lại, thì nay đã trở thành phần cứng để các nước trong khu vực Đông á tham gia Các nước Austraylia, ấn Độ, Newzealand đã ký Hiệp ước này trước khi tham gia Hội nghị cấp cao Đông á

Đương nhiên để làm tốt vai trò chủ đạo của mình đối với Cộng đồng

Đông á, thì điều quan trọng nhất là ở thực lực của ASEAN, nghĩa là sự liên kết nội khối, sự đoàn kết, thống nhất của bản thân ASEAN phải vững chắc hơn, sự hội nhập của ASEAN phải sâu rộng hơn, chất lượng của hội nhập phải tốt hơn ASEAN phải linh hoạt hơn và năng động hơn, mạnh về ý tưởng

và cả khả năng, có ý chí quyết tâm cao thực hiện ý tưởng đến thắng lợi, có như vậy ASEAN mới đứng vững được ở vị trí trung tâm, điều phối của cộng

đồng to lớn là Đông á

Hiện nay, Hiệp hội ASEAN là không gian thể hiện sự cạnh tranh ảnh hưởng của các nước lớn Mỹ, Nga, Trung Quốc, Nhật bản, EU… đều thực hiện chiến lược cạnh tranh ảnh hưởng, lôi kéo, tác động đến Đông Nam á

Do đó, quá trình củng cố và phát triển ASEAN gắn bó và bổ sung lẫn nhau với quá trình phát huy vai trò điều phối của khối Nếu ASEAN hợp tác chặt chẽ, thắt sâu hội nhập và thống nhất, củng cố được chính mình thì sẽ có vai trò điều hoà hiệu quả giữa các nước lớn trong cân bằng lợi ích Nhưng đồng thời, khung khổ đa phương mới mở ra của Cộng đồng Đông á cũng đặt ASEAN trước những thách thức to lớn, cần phải vượt qua và đòi hỏi ASEAN phải thể hiện tốt vai trò của mình

Tuy nhiên, cần phải thấy rằng, Đông Nam á là khu vực khá phức tạp, không thuần nhất về chế độ chính trị Do sự tác động của cục diện thế giới, khu vực luôn diễn ra sự phân hoá về chính trị, chịu sự ảnh hưởng của các chính sách thù địch, chia rẽ của Mỹ và các nước phương Tây, của các nước lớn Trong bối cảnh đó, Đông Nam á trở thành khu vực thực sự nhạy cảm về chính trị - an ninh, là một “tiêu điểm” hội tụ khá đầy đủ những mâu thuẫn chủ yếu của thời đại; đồng thời là một trong những khu vực dễ xảy ra “điểm nóng”, làm cho khu vực Đông Nam á luôn có những biến động phức tạp

Trong giai đoạn hiện tại và thời gian tới, khu vực Đông Nam á tuy có khả năng phát triển năng động, nhưng vẫn tiềm ẩn những nhân tố gây mất ổn

định, lại thường xuyên bị các nước lớn tìm mọi cách chi phối, lôi kéo, tranh giành, gây ảnh hưởng, làm cho tình hình càng trở nên phức tạp5 Tình hình đó làm cho sự gắn kết giữa các nước trong khu vực gặp những khó khăn phức tạp; vấn đề bảo vệ độc lập chủ quyền và an ninh quốc gia của từng nước nói riêng và toàn khu vực nói chung đứng trước những thách thức mới So với nhiều khu vực khác trên thế giới, Đông Nam á vẫn là khu vực kém phát triển Mặc dù kinh tế có tốc độ tăng trưởng nhanh, nhưng tụt hậu về kinh tế vẫn là nguy cơ và thách thức lớn đối với nhiều quốc gia Đông Nam á

Trong quá trình hội nhập kinh tế, nền kinh tế non trẻ của các nước Đông Nam á sẽ gặp phải những “cơn lốc” của quá trình hội nhập, dễ bị tổn thương trở nên thiếu ổn định và bền vững Sự khác nhau trên nhiều vấn đề do lịch sử

để lại, cùng với sự khác nhau về con đường phát triển là những rào cản không

dễ gì khắc phục trong quan hệ nội bộ giữa các quốc gia ASEAN Tuy các quốc gia trong khối sẽ ngày càng đoàn kết hơn và có sự thống nhất trên nhiều vấn đề, tạo nên khối kinh tế chung, xu thế thống nhất, hòa bình, hợp tác cùng phát triển là xu thế chủ đạo; nhưng những nguy cơ của sự rạn nứt không phải

đã mất Với sự lôi kéo, chia rẽ của các nước lớn, nhất là từ phía Mỹ, vì lợi ích dân tộc cục bộ của từng quốc gia, mà những rạn nứt, bất đồng giữa các nước

có thể phát triển, sinh mâu thuẫn, tạo cớ cho sự dính líu sâu hơn của các thế lực đế quốc Điều đó sẽ là một khó khăn cho sự phát huy vai trò của Đông Nam á trong sự thống nhất cộng động Đông á

Song cần khẳng định là, với sự phát triển năng động và mạnh mẽ của

Đông Nam á trong 40 thập kỷ qua, với sự cố gắng, nỗ lực chung của toàn khối, với vai trò gắn kết điều phối của ASEAN, Đông Nam á thực sự là động lực thúc đẩy sự hình thành Cộng đồng Đông á

Hai là, sự phát triển và thái độ của các nước lớn trong Cộng đồng

Trung Quốc với Cộng đồng Đông á

Với sự phát triển mạnh mẽ, nhất là về kinh tế và thái độ mềm dẻo trong các quan hệ hợp tác khu vực và quốc tế, Trung Quốc ngày càng nổi lên là quốc gia có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của Đông á và hình thành cộng đồng kinh tế chung của khu vực Sự trỗi dậy của Trung Quốc được thể hiện trên tất cả các mặt, từ kinh tế cho đến chính trị, ngoại giao và an ninh quốc phòng Từ chỗ do dự tham gia cho đến chủ động đề ra sáng kiến thúc

đẩy hội nhập khu vực và quốc tế, Trung Quốc đã xây dựng quan hệ “đối tác chiến lược” với Nga, tiến hành sáng kiến thiết lập Tổ chức Hợp tác Thượng Hải và bình thường hóa quan hệ với ấn độ, Việt nam, cải thiện quan hệ với các nước láng giềng Nam á Trung quốc đã nâng cấp quan hệ chiến lược với Nhật bản Các cuộc thương lượng 6 bên nhằm giải quyết khủng hoảng hạt nhân trên bán đảo Triều tiên trong những năm gần đây đã tăng cường chủ nghĩa đa phương khu vực nhằm đối phó với hành động đơn cực của Mỹ Trung quốc đã khéo léo tận dụng những mối lo ngại của các nước châu á đối với thái độ bá chủ của Mỹ

Tuy nhiên, Trung quốc không muốn đối đầu với Mỹ vì tăng cường mối quan hệ suôn sẻ với Mỹ là nhân tố quan trọng đối với sự phát triển kinh tế của Trung quốc và củng cố sức mạnh chính trị của nước này Việc Mỹ chiếm

đóng Irắc và tiến hành cuộc chiến chống chủ nghĩa khủng bố toàn cầu trong khi phớt lờ các thách thức khác mà các nước châu á đang phải đối phó đã tạo

ra cho Trung Quốc cơ hội mở rộng vai trò của mình tại Đông Nam á Rõ ràng bên ngoài, chính sách ngoại giao khu vực của nước này không trực tiếp chống lại Mỹ và Nhật bản, song trong phạm vi kinh tế và chính trị trong khu vực Đông Nam á thông qua việc thành lập và tham gia các thể chế đa phương khu vực, Trung quốc sẽ khiến Mỹ vấp phải những khó khăn trong việc giành

được sự ủng hộ của khu vực chống lại Trung quốc trong thời gian tới

Trong chính sách châu á - Thái Bình Dương của Trung Quốc, biển

Đông giữ vị trí đặc biệt quan trọng Bởi lẽ chiếm giữ và kiểm soát được biển

Đông sẽ tạo điều kiện thuận lợi để Trung Quốc vươn tới Đông Nam á và cả khu vực Thái Bình Dương, cạnh tranh với Mỹ và Nhật Bản, trở thành cường

quốc biển Từ khi cải cách mở cửa, Trung Quốc chú trọng phát triển ngành kinh tế biển và xác định chiến lược biển Lý do là tài nguyên trên đất liền ngày càng cạn kiệt, không thể đáp ứng được nhu cầu phát triển kinh tế của một nước đông dân cư như Trung Quốc Trong khi đó, biển Đông có nguồn tài nguyên phong phú, đặc biệt là dầu khí Về địa - chiến lược, Trung Quốc muốn biến biển Đông, trong đó có các quần đảo Trường Sa và Hoàng Sa thành đầu cầu để tiến xuống phía Nam và đi xa hơn nữa

Sự tranh chấp lãnh thổ và tham vọng Biển Đông của Trung Quốc khiến cho các nước trong khu vực ngay cả các nước lớn như Mỹ, Nhật Bản, Nga cũng đều quan tâm, lo ngại Đây là một trong những nhân tố gây mất ổn định

ở khu vực châu á - Thái Bình Dương

Nhật Bản với Cộng động Đụng Á

Sau khi Liên Xô tan rã, chính phủ Nhật Bản đã lập một Uỷ ban “Nghiên cứu đặc biệt” để soạn thảo chính sách của Nhật đối với châu á - Thái Bình Dương trong thế kỷ tương lai Uỷ ban này đã đi đến kết luận, sự sụp đổ của cơ chế Chiến tranh lạnh đã chuyển tư duy quan hệ quốc tế từ sự nhấn mạnh có tính chất truyền thống yếu tố quân sự sang nhấn mạnh vai trò kinh tế, chính trị; và tình hình đó đã tạo cho Nhật Bản điều kiện thuận lợi để đóng vai trò chính trị to lớn hơn

Từ đó, Nhật Bản điều chỉnh chính sách châu á - Thái Bình Dương trên các mặt kinh tế, chính trị và an ninh, quốc phòng Nếu thời kỳ Chiến tranh lạnh Nhật Bản nấp dưới “cái ô bảo hộ hạt nhân” để phát triển kinh tế - kỹ thuật, thì ngày nay trong điều kiện quốc tế và khu vực có nhiều thay đổi sâu sắc, Nhật Bản một mặt vẫn theo đuổi vai trò bành trướng trong khuôn khổ hợp tác toàn cầu với Mỹ; mặt khác, mục tiêu của Nhật là vượt ra khỏi sự khống chế của Mỹ để trở thành cường quốc lãnh đạo khu vực, từ một cường quốc kinh tế trở thành cường quốc chính trị tại khu vực châu á - Thái Bình Dương Trong thời gian gần đây, Nhật Bản xúc tiến mạnh mẽ quan hệ hợp tác song phương, đa phương với các quốc gia trong khu vực Đông á, Đông Nam

á và châu á nói chung Tại Hội nghị cấp cao các nước Tiểu vùng sông Mê

công mở rộng (GMS) lần thứ hai được tổ chức tại Côn Minh Trung quốc tháng 7 năm 2005 vừa qua, Nhật bản không chỉ cam kết tiếp tục viện trợ tài chính và kỹ thuật cho thực hiện các dự án GMS, xây dựng tuyến đường cao tốc thuộc hành lang Đông - Tây, nối liền bờ biển Mianma thuộc ấn Độ Dương xuyên qua Thái Lan Hiện nay Ngân hàng châu á (ADB) đang xúc tiến tổ chức Diễn đàn phát triển Mê công để tìm kiếm quỹ hỗ trợ cho khu vực tư nhân phát triển các dự án về năng lượng, giáo dục và chăm sóc sức khỏe ở

Đông Nam á trong 10 năm tới Vào cuối tháng 3 năm 2006, Nhật Bản đã tuyên bố bước đầu đóng góp 64 triệu đô la thành lập quỹ Hội nhập Nhật Bản- ASEAN, Trong đó, dành phần ưu tiên cho tam giác phát triển Việt Nam - Lào - Campuchia

Nhật Bản có xu hướng mở rộng quan hệ song phương với ấn Độ và nhiều nước châu á khác, thắt chặt quan hệ đồng minh, bạn hàng chiến lược với

ôxtrâylia và NiuDilân, đặc biệt là với Mỹ Cùng với sự phục hồi tăng trưởng kinh tế, sự gia tăng cạnh tranh giữa Nhật Bản và Trung Quốc tại Đông Nam á phần nào đó đáp ứng chiến lược kìm chế của Mỹ với hai nước này Điều này có thể làm cho tiến trình liên kết Đông á khó có thể tiến nhanh được

Một vấn đề hết sức quan trọng đặt ra đối với việc thúc đẩy sự phát triển của Cộng đồng Đông á là sự cần thiết của một vai trò chủ đạo chính thức

Đây cũng là vấn đề mà Mỹ đặc biệt quan tâm Nếu như trước đó, người ta nói nhiều đến vai trò của Nhật Bản trong mô hình “Đàn ngỗng bay”, thì gần đây

sự trỗi dậy của Trung Quốc đã thành lực hấp dẫn chính đối với khu vực và thế giới Khi EAS ra đời mặc dù Mỹ không còn cản trở nhưng lại rất lo ngại Trung Quốc lợi dụng EAS để chủ đạo châu á Mỹ coi EAS và Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) là hai công cụ lớn mà Trung Quốc sẽ triệt để lợi dụng

để gạt Mỹ ra khỏi châu á Do vậy Mỹ rất quan tâm đến EAS, đây cũng chính

là lý do vì sao Mỹ ra sức ủng hộ Nhật Bản giành quyền chủ đạo, đồng thời coi Nhật Bản là đại diện của mình tại EAS

Chính vì vậy vào thời điểm đó, trong vai trò là nền kinh tế đầu tầu ở

Đông á, sự ủng hộ của Nhật Bản với ý tưởng này mang ý nghĩa vô cùng quan trọng Thế nhưng trước sức ép của Mỹ, Nhật Bản đã không ủng hộ ý tưởng này Tiếp đó, trong thời kỳ khủng hoảng tài chính kinh tế 1997, Nhật Bản đã từng đề xuất thành lập Quỹ tiền tệ quốc tế ASEAN, nhưng cũng lại bị Mỹ phê phán Mỹ cũng không bỏ qua thời cơ để cùng những quốc gia Đông á khác ủng hộ mình thành lập khu mậu dịch tự do ngoài Đông á, cố gắng kiềm chế những yếu tố làm ảnh hưởng đến quyền lợi của Mỹ ở châu á - Thái Bình Dương Vì thế, Nhật Bản với vai trò và quan hệ vốn có của mình để đảm bảo vai trò tương lai và sự hiện diện của Mỹ ở Đông á, nên đứng ra làm trung gian giữa châu á và Mỹ, bởi thái độ thiếu tích cực của Mỹ sẽ làm ảnh hưởng tới tiến trình thống nhất Đông á

Hàn Quốc, ấn Độ, Ôxtrâylia và Niu Dilân đối với Cộng đồng Đông á

Hàn Quốc, ấn Độ, Ôxtrâylia và Niu Dilân là những quốc gia có lợi lích khác nhau ở khu vực, nhưng đều thể hiện thái độ mong muốn tiến hành thành lập cộng động kinh tế chung Đông á, mở rộng quan hệ với các nước trong khu vực, đặc biệt là trong một vài thập kỷ gần đây

Hội nghị thượng đỉnh Đông á lần thứ nhất được tổ chức tại Kuala Lumpur, Malaysia tháng 12 năm 2005 Hội nghị gồm các nhà lãnh đạo của Hiệp hội các nước Đông Nam á (ASEAN) và các nước Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc, ấn Độ, Ôxtrâylia và Niu Dilân Hội nghị diễn ra trong bối cảnh sự độc lập về kinh tế đang tăng lên trong khu vực và phản ánh một mong muốn chung của các thành viên trong việc hợp tác trên các lĩnh vực như: rủi

ro tài chính, chủ nghĩa khủng bố, thảm họa thiên nhiên và đại dịch Mặc dù chỉ có một số quyết định cụ thể ban đầu được thông qua, nhưng rõ ràng EAS là cột mốc quan trọng đánh dấu một mức độ mới, trình độ mới trong quan hệ hợp tác khu vực

ý tưởng thành lập EAS bắt nguồn từ dự định thành lập một Cộng đồng kinh tế Đông á (EAEC) bao gồm các thành viên ASEAN, Nhật Bản, Trung Quốc và Hàn Quốc (ASEAN + 3)

Hiện nay, Trung quốc và Nhật Bản được nói đến như là “hai đầu tầu” mới của Đông á Đối với tiến trình liên kết Đông á hiện nay, cả hai nước này

đang chủ trương tham gia tớch cực, nhưng từ chối vị trí chủ đạo trong hợp tác

Đông á nói chung, ASEAN + 3 nói riêng Đây là một trong những yếu tố quan trọng không chỉ trấn an ASEAN, mà còn làm cho ASEAN tạm thời an tâm với sự ra đời và tồn tại của cơ chế hợp tác khu vực Điều này thể hiện cụ thể bằng việc các nước Đông Bắc á hưởng ứng khá tích cực các sáng kiến hợp tác Đông á của ASEAN và chấp nhận lấy “phương thức ASEAN” làm nguyên tắc hoạt động chính cho cơ chế hợp tác mới của mình

“Phương thức ASEAN”, trong đó đề cao tính chất phi chính thức và hiệp thương đi đến nhất trí phản ánh tính đặc trưng của “chủ nghĩa khu vực mở và mềm” của ASEAN và ASEAN + 3, cũng như đối với EAS gần đây Như vậy, việc Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc chấp nhận vị trí chủ đạo của ASEAN không chỉ có lợi cho ASEAN và các nước tham gia, mà còn giúp tránh làm thiệt hại đến lợi ích của Mỹ, giảm bớt mối hiềm nghi của Mỹ, và

đây là yếu tố mà Mỹ có thể chấp nhận được Với “phương thức ASEAN”, các nước ấn Độ, Ôxtrâylia và Niu Dilân cũng dễ đi đến nhất trí, tạo thuận lợi cho

sự thống nhất và hình thành cộng cồng kinh tế chung ở khu vực Đông á

Mỹ đối với Cộng đồng Đông á

Với tư cách là một siêu cường và tham vọng bá chủ của mình, nên Mỹ luôn tìm mọi cách gây ảnh hưởng, chi phối, thậm chí can thiệp vào các khu vực trên thế giới Đông á là khu vực mà Mỹ dành sự ưu tiên lớn trong chiến lược đối ngoại và gây ảnh hưởng của mình Vì vậy, từ trước đến nay Mỹ luôn

có thái độ phản đối việc xây dựng một tổ chức mang tính tự chủ ở châu á, do

lo ngại tổ chức này làm giảm ảnh hưởng của Mỹ tại khu vực

Vào thời điểm năm 1990, khi ý tưởng thành lập Nhóm kinh tế Đông á (EAEG) nhằm phản hồi lại sự thất bại của vòng đàm phán Urugoay, sự hình thành khối thương mại Bắc Mỹ và sự xích lại gần nhau của khối các nước châu Âu, Mỹ đã bày tỏ sự phản đối mạnh mẽ đối với EAEG, sau đó là Cộng

đồng kinh tế Đông á ( EAEC) Mỹ xem Cộng đồng kinh tế Đông á không chỉ là mối đe dọa với APEC mà còn đối với cả sự hiện diện của Mỹ tại châu á

- Thái Bình Dương Theo Mỹ, việc kết nạp một số và loại ra một số nước khác trong APEC tham gia EAEC có thể làm suy yếu APEC, Mỹ lo ngại về bất kỳ cái gì có thể đặt ra câu hỏi về sự cam kết đối với khu vực và loại trừ Mỹ ra khỏi khu vực

Từ chỗ phản đối quyết liệt, Mỹ đã chuyển sang ủng hộ Cộng đồng Đông

á Nhưng sự ủng hộ không phải là vô điều kiện mà vẫn có một số bảo lưu6

Sự thay đổi này đã tác động và ảnh hưởng lớn đến việc thúc đẩy phát triển hợp tác khu vực ở Đông á

Trong khu vực, “mối quan hệ đặc biệt” của Mỹ với nhiều nước Đông á, trong đó liên minh Mỹ - Nhật đóng vai trò chủ đạo Có thể nói, trong thời kỳ Chiến tranh lạnh, quan hệ quốc tế Đông á được ví như “mô hình dẻ quạt” trong đó Mỹ nằm ở trung tâm Từ những năm 80 của thế kỷ XX, đặc biệt từ khi Chiến tranh lạnh kết thúc, mức độ phụ thuộc hay dựa dẫm vào Mỹ của các nền kinh tế Đông á có phần giảm đi, nhưng Mỹ vẫn còn đóng vai trò chủ chốt, chi phối, là trung tâm quyền lực lớn nhất tại khu vực châu á - Thái Bình Dương, cho nên thái độ của Mỹ đối với việc hình thành Cộng đồng Đông á là rất quan trọng

Hiện nay Mỹ không còn giữ quan điểm cho rằng, việc xuất hiện Cộng

đồng Đông á sẽ loại Mỹ ra khỏi Đông á và làm cho thế giới phân cực,đó là một điều thuận lợi cho sự hình thành Cộng đồng Hầu hết các nước Đông á

đều nhất trí cần tôn trọng nguyên tắc mở trong quan hệ với các đối tác quan trọng như Mỹ và EU Đặc biệt là sau vòng đàm phán U-ru-goay, Mỹ cho rằng