ĐÁNH GIÁ KHẢ NĂNG ÁP THUẾ TIÊU THỤ ĐẶC BIỆT LÊN MẶT HÀNG NƯỚC GIẢI KHÁT CÔNG NGHIỆP TẠI VIỆT NAM

CH NGăTRỊNHăGI NGăD YăKINHăT ăFULBRIGHT ÁNHăGIÁăKH ăN NGăÁPăTHU ăTIểUăTH ă CỌNGăNGHI PăT IăVI TăNAM LU NăV NăTH CăS ăCHÍNH SÁCH CÔNG TP.ăH ăCHệăMINH,ăN Mă2015... CH NGăTRỊNHăGI NGăD Yă

CH NGăTRỊNHăGI NGăD YăKINHăT ăFULBRIGHT

ÁNHăGIÁăKH ăN NGăÁPăTHU ăTIểUăTH ă

CỌNGăNGHI PăT IăVI TăNAM

LU NăV NăTH CăS ăCHÍNH SÁCH CÔNG

TP.ăH ăCHệăMINH,ăN Mă2015

CH NGăTRỊNHăGI NGăD YăKINHăT ăFULBRIGHT

ÁNHăGIÁăKH ăN NGăÁPăTHU ăTIểUăTH ă

CỌNGăNGHI P T IăVI TăNAM

Chuyên ngành: Chính sách công

Mưăs : 60340402

LU NăV NăTH CăS ăCHệNHăSÁCHăCỌNG

TS.ă INHăCỌNGăKH I

TP.ăH ăCHệăMINH,ăN M 2015

L IăCAMă OAN

Tôi xin cam đoan, lu n v n nƠy lƠ hoƠn toƠn do tôi th c hi n Các trích d n vƠ ngu n s

li u s d ng trong lu n v n đ u đ c d n ngu n vƠ có đ chính xác cao nh t trong kh

n ng hi u bi t c a tôi ơy lƠ nghiên c u chính sách c a cá nhơn, do đó không nh t thi t

ph n ánh quan đi m c a Tr ng i h c Kinh t ThƠnh ph H Chí Minh hay Ch ng trình Gi ng d y Kinh t Fulbright

TP H Chí Minh, ngày 25 tháng 06 n m 2015

Tácăgi

Tr ngăNg căPhong

L IăC Mă N

Trong su t th i gian h c t p t i Ch ng trình Gi ng d y Kinh t Fulbright, tôi đư nh n

đ c s gi ng d y t n tình t các Gi ng viên, vƠ thái đ ơn c n c a các nhơn viên ph c v Nhơn đơy, tôi xin bƠy t lòng bi t n sơu s c v i nh ng ng i đư giúp đ tôi r t nhi u trong quá trình h c t p, nghiên c u, vƠ hoƠn thƠnh lu n v n nƠy

Tr c tiên, tôi xin g i l i c m n sơu s c t i Ti n s inh Công Kh i V i vai trò lƠ ng i

h ng d n khoa h c, Th y đư giúp tôi hình thƠnh h ng nghiên c u, ph ng pháp, vƠ

nh ng ý ki n ph n bi n sơu s c đ tôi hoƠn thƠnh lu n v n nƠy

Tôi xin g i l i c m n chơn thƠnh t i quý Th y, Cô vƠ nhơn viên lƠm vi c t i Ch ng trình

Gi ng d y Kinh t Fulbright vì đư truy n cho tôi nhi u ki n th c quí giá vƠ h tr tôi r t nhi t tình trong th i gian h c t p t i Tr ng

Tôi c ng xin dƠnh nh ng l i c m n đ n Th y Hu nh Th Du, Th y Thiên Anh Tu n

đư có nh ng góp ý sơu s c trong quá trình hình thƠnh ý t ng nghiên c u c a tôi

C m n nh ng anh ch cùng h c t p t i Ch ng trình Fulbright trong l p MPP6 v s h

trong su t quá trình h c t p vƠ lƠm lu n v n

VƠ cu i cùng, c m n nh ng ng i thơn trong gia đình vì h lƠ ngu n đ ng viên đ i v i

tôi trong su t th i gian h c t p xa nhƠ

H c viên Ch ng trình Gi ng d y Kinh t Fulbright

Tr ngăNg căPhong

TịMăT T

Nghiên c u nƠy nh m đánh giá hi u qu kinh t c a chính sách thu tiêu th đ c bi t đ i

v i m t hƠng n c gi i khát t i Vi t Nam, vƠ xem xét Chính ph có nên hay không áp thu tiêu th đ c bi t lên m t hƠng nƠy Tác gi s d ng khung phơn tích kinh t h c v thu

đ c Stiglitz (1986) đ xu t, k t h p v i phơn tích đ nh l ng v c u tiêu dùng n c gi i

khát t i Vi t Nam đ tr l i các cơu h i chính sách: (1) Chính sách thu tiêu th đ c bi t lên m t hƠng n c gi i khát có ph i lƠ m t chính sách thu hi u qu ? (β) Tác đ ng kinh t

c a thu tiêu th đ c bi t lên m t hƠng n c gi i khát s nh th nƠo? và (3) Chính ph

Vi t Nam có nên áp thu tiêu th đ c bi t lên n c gi i khát hay không? D li u VHLSS

2010 đ c s d ng đ c l ng đ co giưn c a c u theo giá vƠ theo thu nh p cho m t

hàng n c gi i khát lƠm c s cho phơn tích các tiêu chí c a m t chính sách thu hi u qu

K t qu nghiên c u cho th y m t hƠng n c gi i khát có c u co giưn m nh theo giá, không

ph i lƠ m t hƠng xa x , vƠ khó có th k t lu n t n t i ngo i tác tiêu c c khi s d ng s n

ph m nƠy Trên c s đó, tác gi đư phơn tích γ tiêu chí quan tr ng trong 5 tiêu chí c a m t chính sách thu hi u qu lƠ tính kinh t , tính công b ng, vƠ tính đ n gi n (kh thi) Trong

ba tính ch t quan tr ng c a chính sách thu hi u qu có β tính ch t mƠ chính sách thu tiêu

th đ c bi t n u áp d ng lên m t hƠng n c gi i khát s không đ t đ c lƠ (1) tính kinh t

vƠ (β) tính công b ng; tiêu chí (γ) tính đ n gi n s khó đ t đ c trong tr ng h p chính

ph s d ng các m c thu su t phơn bi t cho t ng lo i n c gi i khát

T k t qu nghiên c u, các khuy n ngh chính sách đ c đ xu t lƠ: (1) NhƠ qu n lý không nên th c hi n chính sách thu tiêu th đ c bi t đ i v i m t hƠng n c gi i khát th i đi m

hi n t i; (β) C quan thu nên theo đu i chính sách thu không gơy bi n d ng tiêu dùng

nh thu doanh thu, ho c c i cách chính sách thu thu nh p doanh nghi p đ t ng ngu n thu t các nhƠ s n xu t s n ph m n c gi i khát; (3) Các nhà ho ch đ nh chính sách nên

t p trung thi t k các chính sách lƠm gi m giá m t hƠng s a đ khuy n khích ng i dơn s

d ng s n ph m có l i cho s c kh e nhi u h n Cu i cùng nghiên c u nƠy c ng đ xu t

h ng nghiên c u ti p theo đ đánh giá chính xác h n các tác đ ng kinh t c a thu đ n

ngành n c gi i khát lƠ t p trung nghiên c u phía cung vƠ nghiên c u các tr ng i trong

công tác hành thu

T khóa: Thu tiêu th đ c bi t, N c gi i khát, Chính sách thu hi u qu , Hàm c u,

co giãn

M CăL C

L I CAM OAN i

L I C M N ii

TịM T T iii

M C L C iv

DANH M C CÁC Kụ HI U, CH VI T T T vii

CÁC KHÁI NI M viii

DANH M C CÁC B NG BI U ix

DANH M C CÁC S , HỊNH NH x

CH NG 1 GI I THI U 1

1.1B i c nh vƠ v n đ chính sách 1

1.2M c tiêu nghiên c u 2

1.3Cơu h i nghiên c u 2

1.4 i t ng vƠ ph m vi nghiên c u 2

1.5Khung phơn tích, ph ng pháp nghiên c u, vƠ d li u nghiên c u 2

1.6ụ ngh a th c ti n c a nghiên c u 3

1.7C u trúc lu n v n 3

CH NG β C S Lụ THUY T 4

β.1 Gi i thi u 4

2.2 Khung phân tích Kinh t h c v thu 4

β.γ Thu tiêu th đ c bi t 6

β.4 Chính sách thu đ i v i n c gi i khát trên th gi i 7

β.5 Lý thuy t hƠm c u tiêu dùng 8

2.6 Các mô hình nghiên c u c u tiêu dùng 8

β.6.1 Mô hình ph ng trình đ n 8

β.6.β Các mô hình hƠm c u h th ng (Demand Systems) 9

β.7 T ng quan các nghiên c u liên quan 10

β.7.1 Nghiên c u ngoƠi n c 10

β.7.β Nghiên c u trong n c 13

β.8 Tóm t t ch ng 15

CH NG γ MÔ HỊNH KINH T L NG VÀ CÁC V N C L NG 16

γ.1 Gi i thi u ch ng 16

γ.β S đ nghiên c u 16

γ.γ L a ch n mô hình nghiên c u 18

3.4 Các gi thuy t nghiên c u 22

3.5 D li u nghiên c u 22

γ.6 V n đ c l ng 24

γ.7 Các th t c c l ng mô hình 25

γ.8 Tóm t t ch ng 26

CH NG 4 K T QU PHỂN TệCH VÀ TH O LU N 27

4.1 Gi i thi u ch ng 27

4.β Khái quát v ngƠnh n c gi i khát Vi t Nam 27

4.γ Ngo i tác tiêu c c t n c gi i khát 27

4.4 Xơy d ng hƠm c u n c gi i khát vƠ xác đ nh đ co giưn 28

4.5 So sánh k t qu c l ng đ co giưn v i m t s nghiên c u tr c 29

4.6 Phân tích chính sách thu tiêu th đ c bi t lên m t hƠng n c gi i khát 31

4.6.1 Phơn tích tính kinh t c a thu tiêu th đ c bi t đ i v i n c gi i khát 31

4.6.β Phơn tích tính công b ng c a thu tiêu th đ c bi t đ i v i n c gi i khát 32

4.6.γ Phơn tích tính đ n gi n c a thu tiêu th đ c bi t đ i v i n c gi i khát 32

4.7 Phơn tích tác đ ng kinh t c a thu đ i v i n c gi i khát 34

4.8 Tóm t t ch ng 35

CH NG 5 K T LU N VÀ KHUY N NGH CHệNH SÁCH 36

5.1 K t lu n 36

5.β Khuy n ngh chính sách 36

5.3H n ch c a nghiên c u vƠ h ng nghiên c u ti p theo 38

TÀI LI U THAM KH O 39

TƠi li u Ti ng Vi t 39

TƠi li u Ti ng Anh 39

PH L C 44

Ph l c 1: Tìm hi u v ngo i tác tiêu c c c a n c gi i khát 44

Ph l c β: Cách xơy d ng hƠm c u theo lý thuy t kinh t h c 46

Ph l c γ: Xơy d ng hƠm c u theo cách ti p c n đ i ng u 48

Ph l c 4: Các d ng hƠm c u mô hình ph ng trình đ n 52

Ph l c 5: Các mô hình hƠm c u h th ng 53

Ph l c 6: Cách tính t l IMR 57

Ph l c 7: Th t c c l ng mô hình LA/AIDS 59

Ph l c 8: K t qu h i qui hƠm Probit 61

Ph l c 9: k t qu c l ngmô hình LA/AIDS v i rƠng bu c tính đ ng nh t vƠ tính đ i x ng 65

Ph l c 10: co giưn theo giá chéo c a các m t hƠng 66

Ph l c 11: Tính toán tác đ ng c a thu 67

Ph l c 1β: Nghi v n chuy n giá c a Coca-Cola và PepsiCo 70

DANHăM CăCÁCăKụăHI U,ăCH ăVI TăT T

Ch ăVi tă

Ideal Demand System

VHLSS D li u kh o sát m c s ng h gia đình

Vi t Nam

Vietnam Household Living Standards Survey

CÁC KHÁI NI M

ho c th c hi n m t ho t đ ng (Pindick vƠ Rubinfeld, 1995)

đ i t ng khác mƠ không thông qua giao d ch vƠ không đ c ph n ánh qua giá c (Pindick

và Rubinfeld, 1995)

hƠng khi thu nh p c a ng i tiêu dùng thay đ i v i đi u ki n các y u t khác không đ i

Nó cho bi t khi thu nh p thay đ i 1% thì l ng c u thay đ i bao nhiêu % (Pindick và

Rubinfeld, 1995)

riêng cho bi t khi giá thay đ i 1% thì l ng c u c a hƠng hóa đó thay đ i bao nhiêu %

(Pindick và Rubinfeld, 1995)

hóa khi giá các hàng hóa khác thay đ i, v i đi u ki n các y u t khác không thay đ i

co giưn chéo cho bi t khi giá c a m t m t hƠng liên quan thay đ i 1% thì l ng c u c a hƠng hóa đang xét thay đ i bao nhiêu % (Pindick và Rubinfeld, 1995)

b t k m t l i ích c th nƠo cho đ i t ng n p thu , nó đ c xem lƠ hình th c chuy n giao quy n ki m soát các ngu n l c kinh t t ng i n p thu sang nhƠ n c, vƠ đ c phơn b thông qua chính sách chi tiêu c a chính ph (Stiglitz, 1986)

DANHăM CăCÁCăB NGăBI U

B ng γ.1: Các bi n đ c s d ng trong mô hình nghiên c u 18

B ng γ.β: T ng quan m u nghiên c u 23

B ng γ.γ: Giá trung bình c a các s n ph m đ u ng 24

B ng 4.4: H s h i qui c l ng trong mô hình LA/AIDS v i rƠng bu c đ i x ng vƠ đ ng nh t đ c áp đ t 28

B ng 4.5: co giưn c a c u theo thu nh p, vƠ đ co giưn c a c u theo giá riêng 29

B ng 4.6: So sánh đ co giưn gi a các nghiên c u khác nhau 30

B ng 4.7: c l ng tác đ ng kinh t c a thu 35

DANHăM CăCÁCăS ă ,ăHỊNHă NH

Hình β.1: T n th t vô ích d i tác đ ng c a thu 5

Hình 2.2: Khung phân tích kinh t h c v thu 6

Hình γ.γ: S đ nghiên c u 17

Hình ii.1: T i đa hóa đ th a d ng vƠ t i thi u hóa chi phí 46

Hình xi.β: Các tr ng h p đ c bi t c a mô hình th tr ng N c gi i khát 67

Hình xii.γ: Doanh thu, l i nhu n c a Coca-ColaVi t Nam β004-β010 (t đ ng) 70

CH NGă1.ăGI IăTHI U 1.1 B iăc nhăvƠăv năđ ăchínhăsách

NgƠnh công nghi p n c gi i khát hi n đ c xem lƠ ngƠnh kinh doanh h p d n T ng

doanh thu ngành tính riêng cho n m β01γ c a ngƠnh lƠ 11.870 t VND, t ng s n l ng

tiêu th lên đ n β.08γ,06 tri u lít, vƠ t c đ t ng tr ng trung bình 19,γ5% giai đo n β009

Tháng β n m β014 B TƠi Chính Vi t Nam đ a n c gi i khát có ga không c n vƠo danh

m c các m t hƠng ch u thu tiêu th đ c bi t v i thu su t 10%, vƠ đ trình Qu c h i xem xét thông qua Theo B TƠi chính, vi c l m d ng đ u ng có th d n t i các v n đ s c

kh e nh t ng nguy c b b nh béo phì, ti u đ ng, s i th n, loưng x ng, sơu r ng D

th o nƠy v p ph i ph n ng m nh m t phía các nhƠ s n xu t n c gi i khát có ga, đ c

bi t lƠ các nhƠ s n xu t n c gi i khát n c ngoƠi, h cho r ng không có b ng ch ng y h c nƠo xác th c cho th y n c gi i khát có ga gơy ra các v n đ s c kh e, thu nh m vƠo

n c gi i khát có ga lƠ chính sách vi ph m nguyên t c ắ i x qu c gia”, đ ng th i đ a ra các l p lu n v tác đ ng tiêu c c c a thu đ n ngƠnh s n xu t n c gi i khát, c ng nh n n kinh t

M c dù v y, trên th gi i có nhi u n c đang áp d ng thu tiêu th đ c bi t ho c thu tiêu dùng đ i v i các s n ph m n c gi i khát nh Hoa K , Ph n Lan, Croatia, Thái Lan, Pháp…v.v Nhìn chung vi c đánh thu lên m t hƠng n c gi i khát trên th gi i ch y u

d a trên hƠm l ng đ ng trong các s n ph m Tuy nhiên, c ng có m t s qu c gia t ng đánh thu đ i v i s n ph m nƠy nh ng r i bưi b ho c gi m thu su t, nh Ai C p, Ai-len,

an M ch Vi c đánh thu tiêu th đ c bi t lên n c gi i khát gơy tranh cưi vƠ t n t i hai

l p lu n đ i l p v i nhau Th nh t, l p lu n ng h chính sách nƠy cho r ng n c gi i

khát gơy ra các v n đ s c kh e vƠ c n ph i h n ch ng i dơn s d ng Th hai, l p lu n

ch ng đ i cho r ng vi c áp thu đ i v i n c gi i khát lƠ m t chính sách thu không hi u

qu vƠ gơy t n th t cho toƠn n n kinh t

Vi t Nam, cho đ n nay vi c có áp d ng thu tiêu th đ c bi t cho n c gi i khát hay không v n đang lƠ v n đ gơy tranh cưi, ch a có c s rõ rƠng cho vi c ra quy t đ nh áp thu hay không đ i v i m t hƠng nƠy Vi c rút l i đ xu t đánh thu lên n c gi i khát có

ga không c n cho th y s lúng túng trong vi c ra quy t đ nh c a các c quan liên quan

1.2 M cătiêuănghiênăc u

Tr c nh ng v n đ nêu trên, nghiên c u nƠy có m c đích phơn tích hi u qu c a chính sách thu đ i v i m t hƠng n c gi i khát và đ a ra ki n ngh có nên hay không áp thu tiêu th đ c bi t lên m t hƠng nƠy

1.3 Cơuăh iănghiênăc u

đ t đ c m c tiêu nh trên, nghiên c u nƠy c n ph i tr l i 4 cơu h i sau:

(1) Có t n t i ngo i tác tiêu c c khi s d ng n c gi i khát hay không?

(2) Chính sách thu tiêu th đ c bi t lên m t hƠng n c gi i khát có ph i lƠ chính sách thu hi u qu ?

(3) Tác đ ng kinh t c a thu tiêu th đ c bi t đ i v i n c gi i khát lên các bên liên

(4) Chính ph Vi t Nam có nên áp thu tiêu th đ c bi t lên n c gi i khát hay không?

1.4 iăt ngăvƠăph măviănghiênăc u

i t ng nghiên c u là chính sách thu tiêu th đ c bi t đ i v i m t hƠng n c gi i khát công nghi p; vƠ ph m vi nghiên c u lƠ th tr ng n c gi i khát công nghi p t i Vi t

Nam

1.5 Khung phân tích, ph ngăphápănghiênăc u, vƠăd ăli uănghiênăc u

Nghiên c u đ c phơn tích d a trên n n t ng lý thuy t kinh t h c v thu Theo đó, tác

gi s phơn tích kh n ng áp thu tiêu th đ c bi t lên m t hƠng n c gi i khát Vi t Nam theo lý thuy t v m t chính sách thu hi u qu đ c Stiglitz (1986) đ xu t M t chính

1

Các bên liên quan g m: (1) ng i tiêu dùng đ c b tác đ ng qua vi c gi m th ng d tiêu dùng; (β) nhƠ s n

xu t, b tác đ ng thông qua vi c gi m doanh thu và gi m th ng d s n xu t; và (3) GDP c a n n kinh t gi m

thông qua vi c gi m s n l ng s n xu t

sách thu hi u qu n u th a mưn ba yêu c u (1) tính hi u qu kinh t ; (β) Tính công b ng;

và (3) Tính đ n gi n

Bên c nh đó, đ tƠi c ng s d ng lý thuy t c u tiêu dùng đ phơn tích các y u t nh

h ng đ n c u m t hƠng n c gi i khát K thu t phơn tích đ nh l ng đ c s d ng đ xơy d ng hƠm c u n c gi i khát Vi t Nam, vƠ đo l ng đ co giưn c a c u theo giá và theo thu nh p c a m t hƠng nƠy K t qu nƠy s đ c s d ng tính đ phơn tích tính kinh t

vƠ tính công b ng c a chính sách thu

D li u s d ng trong nghiên c u nƠy lƠ d li u đ c trích t b d li u đi u tra m c s ng

h gia đình, đ c thu th p b i T ng c c Th ng kê Vi t Nam n m β010 (VHLSS β010)

1.6 ụăngh aăth căti năc aănghiênăc u

Nghiên c u cung c p k t qu đánh giá góc đ kinh t h c v tính hi u qu c a thu đ i

v i n c gi i khát cho các qu n lý có thêm c s trong vi c ra quy t đ nh có nên áp thu

hay không ng th i vi c phơn tích c u n c gi i khát c a các h gia đình c ng giúp các nhƠ s n xu t, vƠ các c qu n qu n lý có nh ng chính sách qu n lý ngƠnh t t h n

s d ng trong nghiên c u, các v n đ c l ng, vƠ ph ng pháp thu th p s li u vƠ x lý

s li u Ch ng 4 trình bƠy k t qu phơn tích vƠ các th o lu n K t lu n vƠ các khuy n ngh chính sách s đ c trình bƠy trong Ch ng 5

CH NGă2.ăC ăS ăLụăTHUY Tă 2.1 Gi iăthi u

Nghiên c u nƠy t p trung phơn tích hi u qu c a chính sách thu tiêu th đ c bi t n u áp lên m t hƠng n c gi i khát công nghi p t i Vi t Nam Trong ch ng nƠy, tác gi trình bƠy khung phơn tích đ đ t đ c các m c tiêu nghiên c u nh đư trình bƠy trong Ch ng 1

hƠng n c gi i khát d a trên khung phơn tích kinh t h c v thu đ c Stiglitz (1986) đ

xu t, vƠ lý thuy t thu tiêu th đ c bi t Bên c nh đó, lý thuy t c u tiêu dùng c ng đ c s

d ng đ c l ng đ co giưn c a c u theo giá vƠ theo thu nh p c a m t hƠng n c gi i

2.2 KhungăphơnătíchăKinhăt ăh căv ăthu

Theo Stiglitz (1986) m t h th ng thu t t n u nó đ t đ c 5 tính ch t bao g m (i) Hi u

qu kinh t ; (ii) Tính công b ng; (iii) Tính đ n gi n v m t hƠnh chính; (iv) Tính linh ho t;

vƠ (v) Tính trách nhi m v m t chính tr Trong 5 y u t k trên, γ y u t c t lõi c a chính sách thu hi u qu là hi u qu kinh t , tính công b ng, vƠ tính đ n gi n, đơy lƠ γ y u t

đ c phơn tích trong lu n v n nƠy

(i) Hi u qu kinh t yêu c u chính sách thu không can thi p vƠo vi c phơn b ngu n l c

hi u qu , hay không gơy ra các bóp méo hƠnh vi kinh t Có ngh a lƠ, m t khi chính sách thu đ c áp d ng thì t n th t vô ích mƠ xư h i ph i gánh ch u lƠ th p nh t T n th t vô ích luôn t n t i, c ch gơy t n th t c a thu thông qua tác đ ng v giá c c a hƠng hóa Theo

đó, khi m t m t hƠng b áp thu , giá c a nó s t ng lên, trong khi thu nh p c a ng i tiêu dùng ch a t ng, đi u nƠy t ng đ ng v i vi c gi m ngân sách chi tiêu, ph n ng c a h

lƠ c t gi m chi tiêu ho c s d ng m t hƠng khác thay th K t qu lƠ l i ích mƠ ng i tiêu dùng nh n đ c b suy gi m, đi u t ng t c ng s x y ra đ i v i các nhƠ s n xu t Chính

vì v y, m t chính sách thu đ c xem lƠ đ t hi u qu kinh t n u t n th t vô ích do thu gơy ra lƠ nh nh t

M t lo i hƠng hóa có c u (ho c cung, ho c c hai) ít co giưn theo giá thì khi hƠng hóa này

b áp thu s có ít s bi n d ng trong hƠnh vi tiêu dùng (ho c s n xu t), nói cách khác lƠ thu đ i v i nh ng m t hƠng nƠy ít gơy ra t n th t vô ích cho xư h i Hình 2.1 d i đơy mô

t tác đ ng nƠy (Mankiw, 2010, tr 179-181)

Hìnhă2.1:ăT năth tăvôăíchăd iătácăđ ngăc aăthu

Ngu n: Mankiw, 2010, Hình 5, trang 180

(ii) Tính công b ng kinh t đòi h i m t h th ng thu t t ph i đ m b o đ c tính công

b ng d c vƠ công b ng ngang Tính công b ng ngang đ t đ c n u các đ i t ng v m i

m t nh nhau ph i ch u thu ngang nhau Ví d , n u đánh thu tiêu th đ c bi t lên n c

gi i khát vì cho r ng đ ng trong s n ph m nƠy gơy ra các v n đ s c kh e thì c các s n

ph m khác có đ ng c ng n m trong di n ch u thu Ng c l i, tính công b ng d c đòi h i các đ i t ng khác nhau thì s đ c đ i x khác nhau Chính sách thu đ c xem lƠ đ t

đ c công b ng d c n u ng i cƠng có kh n ng chi tr cao s cƠng đóng thu nhi u h n Thông th ng, hƠng hóa ch u thu mƠ ng i có thu nh p cao s d ng nhi u h n so v i

ng i có thu nh p th p thì thu đ t đ c tính công b ng d c Nói cách khác, tính công

b ng d c đ t đ c n u hƠng hóa ch u thu có c u co giưn nhi u theo thu nh p

(iii) Tính đ n gi n v m t hƠnh chính (hay còn g i lƠ tính kh thi) đòi h i h th ng thu

ph i đ n gi n đ vi c qu n lý d dƠng vƠ không t n kém B t k m t s c thu nƠo c ng đ i

m t v i v n đ chi phí qu n lý thu thu , chi phí nƠy bao g m hai lo i lƠ chi phí tr c ti p vƠ chi phí gián ti p Chi phí tr c ti p lƠ các kho n chi tiêu cho công tác hƠnh thu c a nhƠ qu n

lý, còn chi phí gián ti p lƠ các kho n mƠ ng i n p thu ph i gánh ch u; ví d chi phí th i

(b)ăCungăcoăgiưnănhi u (a) Cung co giãn ít

vô ích cƠng l n

Khi cung ít co giãn,

ph n t n th t vô ích cƠng nh

gian khai báo thu , hoƠn thƠnh các bi u m u, hay thuê lu t s …v.v Chi phí hƠnh thu ph thu c vƠo 4 y u t , g m (1) nh ng ghi chép không b đánh thu : đó lƠ chi phí cho công tác

ki m tra s sách c a các đ i t ng n p thu Ví d nh ng doanh nghi p l n có h th ng

ch ng t đ s thì c quan qu n lý thu s t n nhi u chi phí ki m tra; (β) tính ph c t p c a

h th ng thu : n u m t chính sách thu có nhi u qui đ nh thì nó s t o thêm các chi phí trong quá trình qu n lý; (γ) các phơn bi t v thu su t: n u h th ng thu có nhi u thu su t thì các ch th n p thu s tìm cách chuy n nhi m v n p thu xu ng các m c thu su t

th p h n, ho t đ ng nƠy gơy ra đ ng th i hai lo i chi phí nói trên; vƠ (4) ph thu c vƠo b n

ch t c a lo i thu , ch ng h n thu thu nh p th ng đ c xem lƠ lo i thu có chi phí hƠnh thu cao h n các lo i thu khác Thông th ng, m t s c thu đ t đ c tính đ n gi n v m t hƠnh chính n u doanh thu thu t o ra cao h n chi phí hƠnh thu đ th c hi n chính sách đó

Ba tính ch t quan tr ng c a chính sách thu hi u qu có th tóm t t theo s đ d i đơy

Hìnhă2.2:ăKhungăphơnătíchăkinhăt ăh căv ăthu

Ngu n: Tác gi t v d a trên đ xu t c a Stiglitz (1986)

2.3 Thu ătiêuăth ăđ căbi t

Thu tiêu th đ c bi t (Excise Tax) hay còn g i lƠ thu phơn bi t th ng đ c s d ng đ đánh vƠo m t m t hƠng mƠ chính ph không khuy n khích ng i dơn s d ng (hƠng xa x hay hƠng hóa t i l i), ch ng h n nh thu c lá, r u bia, xe h i đ t ti n HƠng hóa đ c

ch n đ đánh thu th ng có m t ho c vƠi đ c đi m sau: (1) vi c tiêu dùng nó gơy ra các ngo i tác tiêu c c; (β) nh ng s n ph m có c u ít co giưn theo giá; (γ) hƠng hóa có đ co

đ c khi hƠng hóa có c u ho c

cung ít co giãn theo giá

Công b ng ngang: các hƠng hóa

có tính ch t nh nhau ph i đ c

đ i x nh nhau

Công b ng d c: ng i có kh

n ng chi tr cao h n ph i n p thu nhi u h n

Doanh thu thu l n h n chi phí

hành thu

giãn c a c u theo thu nh p l n h n 1; và (4) hƠng hóa mƠ vi c s n xu t vƠ kinh doanh c n

đ c chính ph đi u ti t (Mccarten vƠ Stotsky, 1995)

dùng t i u xư h i c đi m c a thu tiêu th đ c bi t lƠ t ng đ i d qu n lý, t n th t xư

h i th p vì c u hƠng hóa ít co giưn theo giá, ít b ph n đ i b i h p v i đ o đ c xư h i Tính

hi u qu đ c đ m b o vì lƠ lo i thu đánh vƠo hƠng hóa không có hƠng hóa thay th nên ít

t o ra bi n d ng; lƠm gi m ngo i tác tiêu c c nên thu nƠy đ t đ c l i ích kép, v a t ng ngu n thu mƠ v a gi m các hƠnh vi không có l i cho xư h i Tính công b ng th hi n khía c nh công b ng d c khi thu nƠy đ c áp vƠo các m t hƠng mƠ nh ng ng i có kh

n ng chi tr cao m i s d ng Tính kh thi đ c th hi n khía c nh công tác hƠnh thu t n

ít chi phí vì d xác đ nh ngu n thu, d ki m soát, kh n ng áp thu t i ngu n r t cao NhƠ

qu n lý thu ch c n c n c vƠo doanh s c a các nhƠ s n xu t đ thu thu , h n n a s

l ng các nhƠ s n xu t m t hƠng lo i nƠy c ng r t h n ch (Mccarten vƠ Stotsky, 1995)

2.4 Chính sách thu đ iăv iăn căgi iăkhát trênăth ăgi i

th đ c bi t đ c tính cho m t hƠng đ u ng có đ ng, đ c g i lƠ thu Soda (Soda Tax) theo t ng bang, ví d Washington m c thu su t lƠ 1,8%/lit; (2) Hà Lan, n c gi i

khát có ga ph i ch u thu tiêu dùng (Consumption Tax) v i m c thu su t β,97%/lít; (3)

Ph n Lan, thu tiêu th đ c bi t đ c áp d ng cho các lo i đ u ng v i thu su t 1,81%/lít;

2,24%/lít; (5) Thái Lan, thu tiêu th đ c bi t v i thu su t phơn bi t cho các lo i đ

t ng đ ng 0,77 bath/440 cc, β0% t ng đ ng 0,37 bath/440 cc N m β01β, Pháp lƠ

qu c gia ti p theo đánh thu lên đ u ng có đ ng v i m c thu kho ng β cent/h p

M c dù v y, c ng có m t s qu c gia t ng áp thu lên n c gi i khát nh ng sau đó đư

gi m ho c bưi b Ai C p đư gi m thu su t t 65% xu ng β5%, và gi đ n nay Ai-len đư

gi m m c thu 0,10 £/gallon trong giai đo n 1975ậ 1979, gi m ti p 0,37 £/gallon trong giai đo n 1980ậ 1990, đ n giai đo n 1990ậ 199β gi m ti p 0,β9 £/gallon, vƠ bưi b chính sách thu nƠy vƠo tháng 11/199β an M ch đư xơy d ng r i l i bưi b thu thu đ ng

trong đ u ng ch sau h n 1 n m áp d ng

2.5 Lýăthuy tăhàm c uătiêuădùng

t i u hóa trong kinh t h c c đi n; và (2) Xác đ nh t ng s ph ng trình vi phơn cho m i

s n ph m (Theil & Clements, 1987) (xem chi ti t t i Ph l c β) Cách ti p c n th nh t cho phép xơy d ng các hƠm c u th a mưn các tính ch t c b n c a lý thuy t c u lƠ tính c ng

d n, tính đ ng nh t, tính đ i x ng, vƠ tính ng c chi u Vì v y, trong nghiên c u nƠy tác

gi s d ng cách ti p c n th nh t, t c lƠ hƠm c u đ c hình thƠnh d a trên ti p c n t i u

hóa xơy d ng hƠm c u theo ph ng pháp t i u hóa có hai cách ti p c n thay th l n

nhau, hay còn g i lƠ cách ti p c n đ i ng u

Cách th nh t, ng i tiêu dùng t i đa hóa đ th a d ng (Max U(q)) v i đi u ki n ngơn sách b gi i h n, h ng này cho ra hƠm c u Marshallian, lƠ m t hƠm theo giá vƠ thu nh p,

(xem chi ti t t i Ph l c γa) HƠm c u Marshallian có d ng sau:

qi* = Di(p1, p2, ,pn, x) = Di(x,p) (2.1)

Cách th hai, ng i tiêu dùng t i thi u hóa chi phí (Min pq) v i đi u ki n đ th a d ng không đ i, gi đ nh r ng s thay đ i trong thu nh p c a ng i tiêu dùng s ắbù đ p” cho s thay đ i c a giá c đ duy trì đ c đ th a d ng nh ban đ u, cách nƠy t o ra hƠm c u

Hicksian, lƠ m t hƠm theo giá vƠ đ th a d ng (Hugh Gravelle & Ray Rees, 2004, trích trong Ph m ThƠnh Thái, β01γ) (xem chi ti t t i Ph l c γb)

M c tiêu c a nghiên c u nƠy lƠ xơy d ng m t hƠm c u theo giá vƠ thu nh p nh m c

l ng đ co giưn c a c u theo giá vƠ theo thu nh p cho m t hƠng n c gi i khát Vì v y, tác gi s d ng cách ti p c n th nh t đ xơy d ng hƠm c u, ngh a lƠ cách ti p c n đ xơy

Analysis) Nhìn chung, các mô hình hƠm c u đ n lƠ t ng đ i d c l ng Tuy nhiên, nó

b qua các rƠng bu c quan tr ng lƠ tính c ng d n, tính đ i x ng, vƠ tính đ ng nh t K t

qu lƠ các tham s c l ng đ c mô hình ph ng trình đ n th ng kém hi u qu M t

khác, mô hình ph ng trình đ n khó c l ng các mô hình có nhi u tham s trong khi các y u t nh h ng đ n c u ngƠy cƠng đ c m r ng (xem chi ti t t i Ph l c 4)

2.6 2ăCácămôăhìnhăhƠmăc uăh ăth ngă(DemandăSystems)

T nh ng khuy t đi m c a mô hình ph ng trình đ n, các nhƠ kinh t h c đư c g ng hoƠn thi n h th ng ph ng trình hƠm c u v i vi c áp đ t t t c các rƠng bu c c a lý thuy t c u Nhìn chung, các hƠm c u h th ng có u đi m lƠ th a mưn đ c yêu c u c a lý thuy t c u

nh tính c ng d n, tính đ ng nh t, vƠ tính đ i x ng; đ ng th i nó đ c xơy d ng d a trên

m t hƠm th a d ng ch t ch Các d ng hƠm c u h th ng đi n hình lƠ mô hình

Worrking-Lesser đ c Working (1943) đ xu t và Leser (1963) phát tri n, h th ng chi tiêu tuy n tính c a Stone (1954), mô hình Rotterdam, mô hình hƠm c u Translog, vƠ hƠm c u AIDS (xem chi ti t các hƠm c u t i Ph l c 5)

Trong các d ng hƠm c u h th ng, hƠm c u AIDS do Deaton và Muellbauer (1980) đ xu t

i

P

xp

w   ln  ln (2.2)

j

j i ij

HƠm c u AIDS lƠ tuy n tính ngo i tr d ng hƠm translog c a ch s giá lnP trong ph ng

trình (2.2) V n đ nƠy đ c kh c ph c b ng ch s giá Stone (ln( ) ln i)

i i L

pw

i i L

pw

kh c ph c nƠy s cho ra hƠm c u tuy n tính vƠ th ng ký hi u lƠ LA/AIDS (Linear

Approximate Almost Ideal Demand System) Các rƠng bu c đư đ c Deaton và

Muellbauer (1980) đ xu t đ đ m b o tính b n v ng lý thuy t cho hƠm c u AIDS là tính

c ng d n, tính đ ng nh t, vƠ tính đ i x ng (xem Ph l c 5)

Các công th c tính các đ co giãn trong hƠm c u AIDS nh sau:

co giãn theo chi tiêu (thu nh p):

i i

A 1 / (2.4)

co giãn theo giá riêng:

i i ii

E 1 /  (2.5)

VƠ đ co giãn theo giá chéo:

i i j ij

E (   )/ (2.6)

2.7 T ngăquanăcácănghiênăc uăliênăquan

2.7 1ăNghiênăc uăngoƠiăn c

Nghiên c u tác đ ng kinh t c a thu lên m t hƠng n c gi i khát r t đ c quan tơm các

n c có áp d ng chính sách nƠy, ch ng h n nh an M ch, Ireland, Hoa K , Pháp, Thái Lan v.v c đi m chung c a các nghiên c u nƠy lƠ xu t phát t đ co giưn c a c u theo giá vƠ theo thu nh p đ phơn tích các tác đ ng c a thu đ n các nhƠ s n xu t, ng i tiêu dùng, vƠ ngu n thu thu Trong đó, đi n hình lƠ các nghiên c u c a Oxford Economics (β01γ), Berardi vƠ đ.t.g (β01γ), Adam vƠ Smed (β01β), Alviola vƠ đ.t.g (β010), vƠ Zheng

và Kaiser (2008)

Oxford Economics (β01γ), cho r ng chính sách thu tiêu th đ c bi t đánh vƠo n c gi i

khát không ph i lƠ m t chính sách thu t t trong th c t , chính ph có nhi u cách đ t o ra ngu n thu vƠ gi i quy t các v n đ y t liên quan đ n n c gi i khát h n lƠ s d ng m t chính sách thu phơn bi t Lý gi i cho nh ng k t lu n nƠy, nghiên c u cho r ng: Th nh t,

theo thu nh p, vƠ m c tiêu t ng doanh thu thu c ng không đ t đ c vì các s n ph m nƠy

đ u có c u co giưn nhi u theo giá, đ c bi t các n c đang phát tri n H n n a, thu tiêu

th đ c bi t có th lƠm gi m ngu n thu c a các lo i thu khác nh thu thu nh p doanh nghi p, thu giá tr gia t ng vì doanh thu c a các nhà s n xu t b suy gi m Th hai, thu

có th gơy ra tình tr ng m t vi c lƠm nh an M ch vƠ Hungary, doanh thu t thu thu

nh p cá nhơn b gi m vƠ chính ph ph i tr c p an sinh xư h i cho nh ng ng i m t vi c vì ngƠnh s n xu t b thu h p l i Th ba, vi c áp thu lên các m t hƠng n c gi i khát có th khi n giá trong n c t ng lên, vƠ ng i dơn s mua hƠng qu c gia lơn c n n i có giá th p

h n Th t , chi phí hƠnh chính cho qu n lý thu lƠ m t v n đ l n v i các Chính ph nh t

lƠ khi chính sách thu có t l đ c áp d ng, chính sách thu nƠy c ng có th lƠm t ng chi

phí cho nhƠ s n xu t vì h ph i tìm cách đ s n ph m mƠ h bán ch u m c thu su t th p

nh t có th

Berardi vƠ đ.t.g (β01γ) nghiên c u tác đ ng c a thu n c ng t (soda tax) lên giá các m t hƠng đ u ng Pháp sau khi Chính ph n c nƠy quy t đ nh đánh thu 7,16 € m i

hectoliter (kho ng 11 cent euro/1,5lít, hay kho ng 6% so v i giá trung bình) K t qu cho

th y giá c a các lo i đ u ng thu c di n ch u thu t ng lên đáng k , vƠ thu đư đ c

n c trái cơy giá c a chúng t ng kho ng h n 6 cent/lit d i tác đ ng c a chính sách thu

có m c thu 7,16 cent/lit Chính sách thu nƠy lƠ lƠm gi m m nh l i nhu n c a các nhƠ bán l , các hưng s n xu t g p khó kh n trong vi c tiêu th vƠ m t s hưng s n xu t tìm cách chuy n thu vƠo giá thƠnh s n xu t

Adam vƠ Smed (β01β) nghiên c u tác đ ng c a các lo i thu khác nhau lên m t hƠng n c

gi i khát t i an M ch cho các s n ph m: n c gi i khát (soft drink), s a t i, các lo i

n c u ng không c n khác, n c h ng v trái cơy (fruit drinks), n c đóng chai (bottled water), vƠ n c ép trái cơy (juice) Các s n ph m nƠy chia thƠnh lo i đ c gi m giá vƠ không đ c gi m giá, đóng chai nh h n 1,5 lit, 1,5 lit và 2 lit Tác gi s d ng mô hình AIDS đ c l ng đ co giưn c a c u n c gi i khát v i b d li u tiêu dùng theo tháng

c a γ.000 h gia đình vùng Scandinavia t n m β006ậβ009 K t qu cho th y đ co giưn

c a c u theo giá riêng c a t t c các m t hƠng đ u ơm, trong đó n c gi i khát, n c

h ng v trái cơy, vƠ n c ép trái cơy lƠ các s n ph m có c u co giưn m nh theo giá (đ co giưn l n l t lƠ: -1,360; -1,200; và -1,009), còn s a t i, các lo i n c gi i khát khác, và

n c đóng chai lƠ các m t hƠng có c u co giưn ít theo giá (đ co giưn l n l t lƠ: 0,88;

-0,89; và -0,811) Các s n ph m nƠy đ u lƠ các hƠng hóa thông th ng, trong đó n c gi i

khát lƠ s n ph m nh y c m nh t đ i v i thu nh p, còn s a t i ít nh y c m nh t (đ co giưn c a c u theo thu nh p l n l t lƠ 1,239 và 0,869) Các y u t nhơn kh u h c nh tu i

c a ch h , trình đ h c v n c a ch h , s l ng tr em trong gia đình, vƠ m c thu nh p

c a h gia đình đ u nh h ng đ n c u các m t hƠng đ u ng xem xét tác đ ng c a các lo i thu khác nhau lên vi c gi m tiêu dùng các m t hƠng n c gi i khát, tác gi phơn

tích ba chính sách thu g m: (i) thu đánh trên dung tích bình ch a; (ii) thu t l d a trên hƠm l ng đ ng trong các lo i n c; vƠ (iii) thu đ ng b cho t t c các lo i K t qu cho

th y thu t l d a trên hƠm l ng đ ng có trong đ u ng lƠm gi m l ng đ ng đ c

tiêu th nhi u nh t so v i thu đánh trên th tích bình ch a vƠ thu đ ng b Chính sách thu đ ng b đang áp d ng không đ t đ c m c tiêu gi m tiêu th đ ng vì ng i tiêu dùng gia t ng s d ng các s n ph m đ c bán gi m giá Bên c nh đó, nghiên c u nƠy c ng cho r ng n c gi i khát không ph i lƠ nguyên nhơn duy nh t gơy ra b nh béo phì gi i quy t tình tr ng béo phì c n có chính sách thích h p trong vi c thúc đ y tiêu th các s n

ph m rau qu , ch đ sinh ho t, vƠ thay đ i nh n th c h n lƠ ch s d ng công c thu

Heckman đ đo l ng c u cho các m t hƠng đ u ng g m: n c trái cơy, cƠ phê, chè, n c

gi i khát có ga, s a t i, vƠ n c u ng đóng chai Hoa K v i b d li u ACNielsen Homescan 1999 K t qu cho th y đ co giưn c a c u theo thu nh p vƠ theo giá riêng cho các s n ph m trên l n l t lƠ 1,023; 0,733; 0,991; 1,141; 0,934; 0,873, và -0,827; -1,.244; -

1,483; -0,645; - 1,977; -1,0βγ K t qu nƠy cho th y các m t hƠng đ u ng Hoa K lƠ các

s n ph m thông th ng, vƠ ít co giưn theo giá Các bi n nhơn kh u h c vƠ kinh t xư h i trong mô hình nh qui mô h gia đình, thu nh p, ch ng t c, tính mùa v , vƠ khu v c sinh

s ng đ u nh h ng tiêu dùng đ u ng Ng i dơn vùng trung tơm s d ng nhi u chè, cƠ

phê, và n c gi i khát có ga, đi u nƠy t ng t v i ng i dơn phía nam, trong khi ng i dơn phía đông Hoa K s d ng ph bi n t t c các m t hƠng nƠy

Zheng vƠ Kaiser (β008) s d ng mô hình AIDS nghiên c u c u m t hƠng đ u ng (n c

gi i khát, s a t i, chè/cƠ phê, n c trái cơy, vƠ n c u ng đóng chai) Hoa K trong giai

đo n t n m 1974 đ n β005 K t qu cho th y th tr ng đ u ng không c n c a Hoa K

có c u ít co giưn theo giá (đ co giưn t -0,5β đ n ậ 0,β7); t l dơn s d i n m tu i có tác

đ ng d ng lên c u tiêu dùng m t hƠng s a vƠ n c gi i khát, vƠ có nh h ng ơm đ i v i

c u n c đóng chai Nghiên c u c ng khuy n ngh các nhƠ s n xu t s a nên chú tr ng h n

đ n vi c s n xu t cho các lo i s a dùng trong b a n xa nhƠ (h c sinh, đi du l ch), nó có tác đ ng kích thích s d ng s a vƠ gi m s d ng n c gi i khát

T ng quan các nghiên c u có liên quan n c ngoƠi cho th y: (i) Nghiên c u v c u tiêu dùng các m t hƠng n c gi i khát ph n l n s d ng hƠm c u AIDS, các y u t nh h ng

đ n c u n c gi i khát ngoƠi giá c , thu nh p còn có các y u t nhơn kh u h c vƠ kinh t

xư h i Vì v y trong nghiên c u nƠy, tác gi s k th a vi c s d ng hƠm c u AIDS đ phơn tích c u n c gi i khát Vi t Nam; (ii) C u tiêu dùng n c gi i khát các th tr ng

lƠ khác nhau, trong đó, th tr ng n c gi i khát Hoa K có c u t ng đ i ít co giưn theo

giá còn các th tr ng khác nh an M ch, Pháp có c u co giưn m nh theo giá Bên c nh

đó n c gi i khát c ng không ph i lƠ m t m t hƠng xa x ; (iii) Chính sách thu đ i v i

qu trong gi i quy t ngo i tác tiêu c c

2.7.2 Nghiênăc uătrongăn c

Vi t Nam hi n nay, nghiên c u v thu đ i v i n c gi i khát còn r t h n ch G n đơy khi B TƠi Chính đ xu t đánh thu tiêu th đ c bi t đ i v i n c gi i khát có ga vƠo đ u

Th ng m i Hoa K t i Vi t Nam (AMCHAM: American Chamber of Commerce) đư th c

hi n nghiên c u đ u tiên Nghiên c u c u tiêu dùng n c gi i khát có ga v i hƠm c u log kép vƠ d li u thu th p t i 6 thƠnh ph (HƠ N i, H i Phòng, Ơ N ng, TP H Chí Minh,

C n Th , vƠ Nha Trang) K t qu cho th y đ co giưn c a c u theo giá đ i v i m t hƠng

n c gi i khát có ga là -2,8 N u áp d ng thu tiêu th đ c bi t v i thu su t 10% trên giá bán l thì có th giúp t ng thu ngơn sách kho ng βγ4 t đ ng/n m, nh ng ngƠnh công nghi p n c gi i khát có ga có th s ch u thi u h i kho ng 851 t đ ng, vƠ GDP b thi t

h i kho ng 0,01% t ng đ ng v i βγ5 t đ ng Nghiên c u nƠy ki n ngh Chính ph vƠ các các c qu n lý cơn nh c k vƠ có ph ng án gi i quy t các nh h ng v m t kinh t

n u áp thu lên n c ng t có ga không c n (Tr n Kim Chung vƠ đ.t.g, β014) H n ch c a nghiên c u nƠy lƠ tác gi đư s d ng mô hình ph ng trình đ n v i hƠm log kép có nh ng

h n ch đư đ c đ c p trong m c β.5.1 NgoƠi ra, nghiên c u c ng ch a xem xét nh

h ng c a các đ c đi m nhơn kh u h c đ n c u n c gi i khát vƠ d li u ch đ c thu th p

6 thƠnh ph ch a h n đư đ i di n cho toƠn qu c

NgoƠi nghiên c u v c u n c gi i khát đư trình bƠy trên, có m t s nghiên c u v c u tiêu dùng th c ph m t i Vi t Nam trong th i gian g n đơy nh Ph m ThƠnh Thái (β01γ),

Vu Hoang Linh (2009), và Le Quang Canh (2008)

Ph m ThƠnh Thái (β01γ) s d ng d li u VHLSS β008 nghiên c u c u tiêu dùng các s n

ph m th t vƠ cá (g m: th t bò, th t heo, th t gƠ, vƠ cá) Vi t Nam Các h s co giãn theo giá vƠ theo thu nh p đ c c l ng b ng các mô hình Working-Lesser, LA/AIDS, và LA/QUAIDS K t qu cho th y, c u các m t hƠng th t vƠ cá Vi t Nam ch u nh h ng

c a các y u t thu nh p, giá c , vƠ các bi n nhơn kh u h c (tu i ch h , qui mô h gia

đình, trình đ h c v n, gi i tính ch h ) vƠ các bi n kinh t xư h i (khu v c (thƠnh th vƠ nông thôn), vùng mi n, vƠ nhóm thu nh p) T t c các s n ph m đ u có đ co giưn c a c u theo thu nh p d ng, vƠ theo giá riêng ơm Nghiên c u c ng cho r ng, các nhƠ thi t k chính sách c n ph i h p đ ng th i chính sách qu n lý giá vƠ chính sách v thu nh p n u

mu n thúc đ y tiêu dùng các m t hƠng th t cá nh m gi m tình tr ng suy dinh d ng c a

ng i dơn Vi t Nam Bên c nh đó, c u th c ph m gi a thƠnh th vƠ nông thôn, và các nhóm thu nh p lƠ khác nhau do đó các chính sách c n có tr ng đi m

Vu Hoang Linh (β009) s d ng b d li u VHLSS β006 đ nghiên c u c u th c ph m c a các h gia đình Vi t Nam (g m các lo i: g o, th t heo, th t gia c m, cá, rau, trái cơy, th c

ph m khác, đ u ng) v i mô hình LA/AIDS K t qu cho th y, c u tiêu dùng th c ph m

Vi t Nam b nh h ng b i thu nh p, giá c c ng nh các y u t nhơn kh u h c (tu i ch

h , qui mô h gia đình, trình đ h c v n, gi i tính ch h , t l tr em trong gia đình, t l

ng i giƠ, vƠ dơn t c) vƠ các bi n kinh t xư h i khác (khu v c, vùng mi n, vƠ mùa v )

T t c các lo i th c ph m đ u có đ co giãn theo thu nh p d ng vƠ đ co giãn theo giá

riêng là âm Nhìn chung, các m t hƠng th c ph m trong nghiên c u nƠy có c u ít co giưn theo giá riêng c ng nh theo thu nh p M t hƠng đ u ng (bao g m c đ u ng có c n vƠ không c n) có đ co giưn c a c u theo thu nh p lƠ 1,02 và theo giá riêng là -1,01 Nghiên

c u c ng ch ra r ng, tiêu dùng th c ph m khu v c nông thôn vƠ thƠnh th vƠ gi a các vùng mi n vƠ gi a các nhóm thu nh p khác nhau lƠ khác nhau

Le Quang Canh (2008) s d ng b d li u VHLSS β004 đ đo l ng c u tiêu dùng th c

ph m Vi t Nam v i mô hình AIDS K t qu nghiên c u cho th y th c ph m, g o, th t và

cá lƠ nh ng hƠng hóa thông th ng, trong khi đó th c ph m không ph i g o nh rau, trái

cây, đ u ng lƠ hƠng hóa xa x Các y u t khu v c thƠnh th , nông thôn nh h ng có ý ngh a lên c u tiêu dùng th c ph m trong khi các y u t nhơn kh u h c nh tu i tác, gi i tính, vƠ trình đ h c v n có nh h ng y u lên tiêu dùng th c ph m

T ng quan các nghiên c u có liên quan trong n c cho th y: (i) Các nghiên c u c u tiêu dùng vƠ chính sách thu đ i v i m t hƠng n c gi i khát còn r t m i m ; (ii) Các nghiên

c u c u tiêu dùng th c ph m ch y u s d ng mô hình AIDS; vƠ (iii) C u tiêu dùng th c

ph m Vi t Nam ch u nh h ng c a các y u t giá c , thu nh p, nhơn kh u h c, vƠ đ c

đi m kinh t xư h i Vì v y, trong nghiên c u nƠy tác gi s k th a các k t qu t nh ng

nghiên c u c u th c ph m đ xơy d ng mô hình nghiên c u c u n c gi i khát t i Vi t

Nam

2.8ăTómăt tăch ng

Trong ch ng β, tác gi đư trình bƠy khung phơn tích kinh t h c v thu , lý thuy t thu tiêu th đ c bi t, lý thuy t c u tiêu dùng, các mô hình nghiên c u c u tiêu dùng, và các nghiên c u có liên quan Khung phơn tích kinh t h c v thu cho th y, m t chính sách thu hi u qu ph i th a mưn ba tiêu chí lƠ (1) hi u qu kinh t , (β) tính công b ng, vƠ (γ) tính đ n gi n Qua vi c l c kh o các mô hình nghiên c u c u tiêu dùng cho th y hƠm c u AIDS đáp ng đ c lý thuy t c u tiêu dùng vƠ s d ng ph bi n nh t trong các nghiên c u

th c nghi m Các nghiên c u th c nghi m v c u tiêu dùng n c gi i khát vƠ c u tiêu dùng th c ph m Vi t Nam đ u s d ng mô hình AIDS Các nghiên c u v thu tiêu th

đ c bi t đ i v i m t hƠng n c gi i khát ph n l n không ng h chính sách thu nƠy

CH NGă3.ăMỌăHỊNHăKINHăT ăL NGăVĨăCÁCăV Nă ă C L NG

3.1 Gi iăthi uăch ng

phơn tích chính sách thu tiêu th đ c bi t n u áp lên m t hƠng n c gi i khát có ph i

lƠ chính sách thu hi u qu theo lý thuy t kinh t h c v thu hay không đòi h i ph i xác

đ nh đ c đ co giưn c a c u theo giá vƠ theo thu nh p c a m t hƠng nƠy Trong ch ng nƠy, tác gi s trình bƠy cách th c l a ch n mô hình nghiên c u, d li u nghiên c u, các

gi thuy t nghiên c u, vƠ các k thu t đ c l ng mô hình hƠm c u n c gi i khát,

nh m tìm ra đ co giưn c a c u theo giá vƠ theo thu nh p M t s đ tóm t t nghiên c u

c ng đ c tác gi trình bƠy trong ch ng nƠy đ mô t qui trình th c hi n nghiên c u

3.2 S ăđ ănghiênăc u

Xu t phát t các cơu h i nghiên c u đư đ c p trong Ch ng 1, nghiên c u nƠy đ c th c

hi n qua γ b c nh mô t d i đơy

B c 1: B c nƠy g m B c 1b vƠ B c 1b B c 1a tác gi tr l i cơu h i nghiên c u s

y h c B c 1b, tác gi s d ng ti p c n kinh t l ng và lý thuy t v c u tiêu dùng đ c

l ng hƠm c u n c gi i khát t i Vi t Nam, tính h s co giưn c a c u theo giá vƠ theo thu

nh p d a trên b s li u VHLSS β010

B c β: Th c hi n phơn tích γ tính ch t c n b n c a m t chính sách thu hi u qu đư đ

c p m c 2.2 và 2.3 Phơn tích nƠy nh m tr l i cơu h i nghiên c u s 2: ắChính sách thu tiêu th đ c bi t lên m t hƠng n c gi i khát có ph i lƠ m t chính sách thu hi u qu ?”

công b ng d c hay không

B c γ: B c nƠy nh m tr l i cơu h i nghiên c u s 3 và 4 T k t lu n B c β, tác gi

s tr l i cơu h i ắChính ph Vi t Nam có nên áp thu tiêu th đ c bi t lên n c gi i khát

khát d a trên gi đ nh thu su t đ c áp d ng nh B TƠi chính Vi t Nam đ xu t vƠo tháng β n m β014

Các b c trong nghiên c u nƠy đ c mô t trong s đ thi t k nghiên c u d i đơy

Hình 3.3 :ăS ăđ ănghiênăc u

Ngu n: Tác gi xây d ng d a trên t ng quan c s lý thuy t

B c γ

B c β

B c 1b

Phân tích chính sách thu ă tiêuă th ă đ că bi tă

đ iăv iăn căgi iăkhát

cao thì n p thu nhi u

Ngu n thu thu lƠ

l n h n 0

TRthu - TCthu > 0

co giưn c a c u theo thu nh p

co giưn c a c u theo giá

Phơnătíchăc uăn căgi iăkhát

- Xơy d ng hƠm c u n c

gi i khát

Chính sách thu không

Ngu n thu thu lƠ

bé h n 0

TRthu - TCthu < 0

Tiêuă th ă n că gi iă khátă cóă ngo iătácătiêuăc căhayăkhông?

3.3 L aăch nămôăhìnhănghiênăc u

T ng quan các nghiên c u đo l ng c u n c gi i khát trên th gi i vƠ c u tiêu dùng

Vi t Nam đư trình bƠy trong m c β.6 cho th y d ng hƠm đ c s d ng ph bi n nh t lƠ

d ng hƠm AIDS H n n a, cách ti p c n h th ng nh d ng mô hình AIDS đ m b o tính

b n v ng v m t lý thuy t c u vì cho phép thi t l p các rƠng bu c tính c ng d n, tính đ ng

nh t, tính đ i x ng Vì v y, nghiên c u nƠy s s d ng mô hình AIDS đ c l ng c u

tiêu dùng n c gi i khát

T ng quan các nghiên c u tr c cho th y, c u n c gi i khát các n c lƠ khác nhau tùy thu c vƠo đ c đi m c a m i th tr ng Vì v y, đ có th xơy d ng m t hƠm c u có ý ngh a cho m t hƠng n c gi i khát t i Vi t Nam, ngoƠi các y u t nh giá c vƠ thu nh p đ c đ

c p trong các mô hình nguyên th y thì các y u t nhơn kh u h c vƠ kinh t xư h i c a các

h gia đình Vi t Nam c n ph i đ c đ a vƠo mô hình nghiên c u B ng γ.1 d i đơy tóm t t các bi n s đ c đ a vƠo xơy d ng mô hình nghiên c u kinh t l ng

B ngă3.1:ăCácăbi năđ căs ăd ngătrongămôăhìnhănghiênăc u

Kaiser (β008); Ph m

Thành Thái (2013);

Vu Hoang Linh (2009); Le Quang Canh (2008)

B ngă3.1:ăCácăbi năđ căs ăd ngătrongămôăhìnhănghiênăc uă(ti pătheo)

Log(Hsize) Quy mô h gia đình

Adam và Smed (2012);

Alviola vƠ đ.t.g (β010);

Ph m ThƠnh Thái

(2013); Vu Hoang Linh (2009); Le Quang Canh (2008)

Gender

Bi n gi cho bi n gi i tính c a ch h (Nam

Groupi

Bi n gi cho bi n nhóm thu nh p, i = 1,

i, j 4 m t hƠng đ u ng (1: n c gi i khát; β: s a; 3: cà phê; 4: chè)

v i giá tr trung bình b ng không vƠ ph ng sai không đ i

Môăt ăcácăbi n:

(1) Bi n ph thu c:

t i, vƠ trƠ) LƠ t l gi a ph n giá tr chi tiêu cho m t hƠng i so v i t ng chi tiêu cho 4 m t hƠng đ u ng

(2) Bi n đ c l p:

Log(P j ): Giá c a các m t hƠng đ u ng Theo lý thuy t kinh t vi mô, giá c a m t m t

hàng càng cao thì chi tiêu m t hƠng đó cƠng gi m, nên k v ng quan h c a bi n nƠy v i

bi n ph thu c lƠ ngh ch bi n

Log(x): T ng chi tiêu c a t t c 4 m t hƠng có trong mô hình, đ c gi đ nh lƠ thu nh p dƠnh cho chi tiêu, theo lý thuy t kinh t h c vi mô, đ i v i các hƠng hóa thông th ng khi thu nh p t ng lên thì chi tiêu c ng t ng theo Các nghiên c u th c nghi m c a Adam và Smed (β01β), Alviola vƠ đ.t.g (β010) cho th y n c gi i khát lƠ s n ph m thông th ng, tác gi gi đ nh các m t hƠng đ u ng trong nghiên c u lƠ các hƠng hóa thông th ng Vì

v y, k v ng quan h c a bi n nƠy v i bi n ph thu c lƠ đ ng bi n

Log(Age): Tu i c a ch h Trong nghiên c u c a Adam vƠ Smed (β01β) cho th y gia đình có ch h tr tu i th ng mua nhi u n c gi i khát, t ng t lƠ nghiên c u c a Zheng

vƠ Kaiser (β008); nghiên c u c a Ph m ThƠnh Thái (β01γ), Vu Hoang Linh (2009), và Le

Quang Canh (2008) cho th y tu i c a ch h nh h ng có ý ngh a đ n chi tiêu cho th c

ph m Vì v y, k v ng quan h c a bi n nƠy v i bi n ph thu c lƠ ngh ch bi n

Log(Hsize): Qui mô h gia đình Nghiên c u c a Adam vƠ Smed (β01β), Alviola vƠ đ.t.g (β010) cho th y c u n c gi i khát ch u nh h ng d ng c a s l ng ng i trong m t gia đình Nghiên c u Vi t Nam c a Ph m ThƠnh Thái (β01γ), Vu Hoang Linh (2009), và

Le Quang Canh (2008) c ng cho th y qui mô h gia đình có nh h ng d ng lên c u tiêu dùng th c ph m Vì v y, k v ng quan h c a bi n nƠy v i bi n ph thu c lƠ đ ng bi n

Log(Edu): H c v n c a ch h Nghiên c u c a Adam vƠ Smed (β01β) cho th y s n m đi

h c c a ch h cƠng cao thì nhu c u n c gi i khát cƠng ít, đ c gi i thích lƠ do nh n th c

v v n đ nh h ng c a n c gi i khát đ n s c kh e t ng d n theo trình đ h c v n Nghiên c u c a Ph m ThƠnh Thái (β01γ), Vu Hoang Linh (2009), và Le Quang Canh

(2008) cho th y trình đ h c v n có nh h ng có ý ngh a lên c u th c ph m Vi t Nam Tác gi cho r ng th tr ng n c gi i khát Vi t Nam c ng có ph n ng t ng t nh các

th tr ng khác, ngh a lƠ nh n th c v s c kh e t ng d n theo trình đ h c v n ch h Vì

v y, k v ng quan h c a bi n nƠy v i bi n ph thu c lƠ ngh ch bi n

Gender: Gi i tính ch h , lƠ bi n gi (nam =1, n = 0) Nghiên c u c a Adam vƠ Smed (β01β) cho th y gi i tính có nh h ng đ n c u n c gi i khát, nghiên c u c a Ph m

Thành Thái (2013), Vu Hoang Linh (2009), và Le Quang Canh (2008) Vi t Nam cho

th y ch h lƠ nam thì c u th c ph m c a h gia đình cao h n Tác gi cho r ng, Vi t Nam vi c chi tiêu cho các m t hƠng đ u ng c ng t ng t nh vi c chi tiêu cho các lo i

th c ph m Vì v y, k v ng quan h c a bi n nƠy v i bi n ph thu c lƠ đ ng bi n

Location: Khu v c sinh s ng, đ c chia thƠnh hai nhóm lƠ thƠnh th vƠ nông thôn (thƠnh

th =1, nông thôn =0) Nghiên c u c a Alviola vƠ đ.t.g (β010) cho th y c u các lo i đ

u ng các khu v c lƠ khác nhau, còn nghiên c u c a Ph m ThƠnh Thái (β01γ), Vu Hoang

Linh (2009), và Le Quang Canh (2008) cho th y khu v c thƠnh th th ng chi tiêu nhi u

h n cho các lo i th c ph m Vì v y, k v ng quan h c a bi n nƠy v i bi n ph thu c lƠ

đ ng bi n

Group i : Thu nh p c a h gia đình đ c chi thƠnh 5 nhóm, nhóm 1 lƠ nhóm có thu nh p

th p nh t, còn nhóm 5 lƠ nhóm có thu nh p cao nh t Nghiên c u c a Ph m ThƠnh Thái

(2013), Vu Hoang Linh (2009), và Le Quang Canh (2008) cho th y c u th c ph m đ t ti n (th t bò, th t gƠ) t ng theo các nhóm thu nh p c a h gia đình i v i n c gi i khát, có

th lƠ hƠng hóa bình th ng đ i v i h gia đình khá gi , nh ng c ng có th lƠ hƠng xa x

đ i v i các h gia đình có thu nh p th p Vì v y, k v ng quan h c a bi n nƠy v i bi n

Sau khi b sung m t s bi n nhơn kh u h c cho phù h p v i th tr ng Vi t Nam Hàm

c u đ u ng Vi t Nam d ng AIDS đ c vi t nh sau

i k k

ik j

i j ij i

P

xp

3.4 Cácăgi ăthuy tănghiênăc u

Quy lu t c u trong lý thuy t kinh t h c vi mô cho r ng, v i đi u ki n các y u t khác

không đ i, đ i v i hƠng hóa thông th ng khi giá c t ng thì l ng c u gi m vƠ ng c l i

Vì v y, đ co giưn c a c u theo giá th ng lƠ m t s âm Nghiên c u th c nghi m v c u tiêu dùng đ u ng c a Adam vƠ Smed (β01β), Alviola vƠ đ.t.g (β010), Zheng và Kaiser (β008) đ u cho th y đ co giưn c a c u theo giá riêng lƠ ơm Nghiên c u c a Tr n Kim Chung vƠ đ.t.g (β014) Vi t Nam c ng cho th y k t qu t ng t C n c vƠo c s lý thuy t vƠ nghiên c u th c nghi m nêu trên, gi thuy t sau đơy đ c xơy d ng đ ki m

đ nh m t ph n lý thuy t c u cho các s n ph m đ u ng t i Vi t Nam

Gi thuy t 1 (H1): Các đ co giãn c a c u theo giá riêng cho các m t hàng đ u ng có

giá tr âm.

N u m t s n ph m lƠ hƠng hóa thông th ng, thì khi thu nh p t ng lên, l ng c u m t hƠng nƠy c ng t ng Vì v y, đ i v i nh ng lo i hƠng hóa nƠy thì đ co giưn c a c u theo thu nh p lƠ d ng N u lƠ hƠng hóa th c p, thì khi thu nh p c a ng i mua t ng, l ng

c u m t hƠng nƠy l i gi m nên đ co giưn c a c u theo thu nh p lƠ ơm Các m t hƠng đ

u ng không c n đ c xem lƠ nh ng hƠng hóa thông th ng đ i v i h u h t m i ng i

nh ng c ng có th lƠ hƠng hóa xa x đ i v i nh ng ng i thu nh p th p Nghiên c u th c nghi m v c u tiêu dùng đ u ng c a Adam vƠ Smed (β01β), Alviola vƠ đ.t.g (β010) cho

th y đ co giưn c a c u theo thu nh p đ u d ng vƠ các s n ph m đ u ng không c n đ u

lƠ các s n ph m thông th ng C n c vƠo c s lý thuy t vƠ nghiên c u th c nghi m nêu trên, gi thuy t sau đơy đ c xơy d ng đ ki m đ nh m t ph n lý thuy t c u cho các s n

nƠy ch a các thông tin v thu nh p, chi tiêu c a h gia đình; các thông tin v nhơn kh u

h c c a các thƠnh viên trong h , g m: tu i, gi i tính, dơn t c, tình tr ng hôn nhơn, ngh nghi p, tình tr ng s c kh e, giáo d c, y t , v.v

phơn tích Trong nghiên c u nƠy, ngoƠi vi c xem xét chi tiêu c a các h gia đình cho m t

hàng n c gi i khát, tác gi c ng quan tơm đ n các m t hƠng liên quan nh : s a t i, bia,

cƠ phê u ng li n, chè u ng li n đư đ c đ c p trong các nghiên c u c a Adam vƠ Smed (β01β); Alviola vƠ đ.t.g (β010); vƠ Zheng vƠ Kaiser (β008)

D li u ch a thông tin tiêu dùng c a h gia đình cho các m t hƠng đ u ng t i m c muc5aβ, trong đó các m t hƠng n c gi i khát, s a t i, cƠ phê, vƠ chè có mư s l n l t lƠ

146; 143; 148, và 150 D li u ch a các thông tin v : kh i l ng tiêu th (lít/tháng;

kg/tháng), tr giá tiêu th (nghìn đ ng/tháng); kh i l ng mua, t túc; đ c cho, bi u, t ng Nghiên c u nƠy ch s d ng ph n các h gia đình mua ho c đ i đ tiêu dùng trong tháng bình th ng Các ph n t túc ho c nh n đ c t bi u t ng; vƠ tiêu dùng trong các d p l t t không đ c xem xét trong nghiên c u nƠy B ng sau đơy mô t khái quát d li u ph c v cho nghiên c u

B ngă3.2:ăT ngăquan m uănghiênăc u

Trung bình

Không tiêu dùng

Trong t ng s 9.γ99 h đ c đi u tra, s l ng h gia đình có tiêu dùng n c gi i khát t i

th i đi m đi u tra lƠ 1.7γ9 h , ch chi m 18,5% m u đi u tra Chè lƠ m t hƠng đ c các h

tiêu dùng nhi u nh t v i 5.γγ8 h trong m u có s d ng, chi m 56,79% m u nghiên c u

i u nƠy c ng d hi u b i trong đ i s ng ng i dơn Vi t Nam chè lƠ th c u ng khá ph

bi n S a t i c ng lƠ m t hƠng đ c s d ng khá nhi u v i β.1β6 h chi m ββ,6β% m u

đi u tra Riêng m t hƠng cƠ phê ch có 875 h đư s d ng th i đi m đi u tra Tác gi s

x lý v n đ thi u d li u c a các h không tiêu dùng đ thu đ c d li u v giá trong m c

tính ch s giá c c a các m t hƠng nói trên, tác gi l y t ng chi tiêu c a m i s n ph m chia cho kh i l ng s n ph m t ng ng đ c tiêu th trong tháng K t qu giá trung bình

c a các s n ph m đ c th hi n trong B ng 3.3

B ngă3.3:ăGiáătrungăbìnhăc aăcácăs năph măđ ău ng

Có tiêu dùng

S quan

sát

Trung bình

phê và s a t i chi m trên 60%, và m t hƠng chè c ng chi m 43% m u đi u tra Khi m khuy t nƠy gơy ra v n đ thiên l ch trong vi c c l ng mô hình hƠm c u n u ch s d ng các quan sát d ng

Các h tiêu dùng b ng không s không t n t i d li u v l ng vƠ giá tr tiêu dùng c a m t hƠng không s d ng, nên giá c c a h gia đình đó b thi u thu đ c d li u cho giá c

b thi u c a các h gia đình có tiêu dùng b ng không, Chern vƠ đ.t.g (2003) đư gi đ nh

r ng các h gia đình nƠy ph i đ i di n v i giá trung bình theo m c thu nh p c a h , khu

v c h sinh s ng và tháng c a cu c kh o sát Vu Hoang Linh (β009) đư x lý v n đ này

b ng cách gi đ nh r ng giá c a các h không tiêu dùng là giá trung bình c a các h khác

có tiêu dùng trong cùng m t xư Ph m ThƠnh Thái (β01γ) gi đ nh r ng giá c a m i h gia đình là giá trung bình c a m i lo i hƠng hóa t ng ng v i m c thu nh p vƠ khu v c mƠ

h đang sinh s ng Trong nghiên c u nƠy, tác gi cho r ng giá c c a h gia đình có tiêu dùng b ng không s đ c xác đ nh d a trên giá trung bình c a m i lo i hƠng hóa t i khu

v c đang sinh s ng vƠ m c thu nh p c a h gia đình B d li u VHLSSβ010 đư chia m u

đi u tra theo 5 nhóm thu nh p vƠ β vùng thƠnh th vƠ nông thôn; do đó, m i s n ph m đ c

tiêu dùng s có 10 giá trung bình, v i 4 s n ph m đ c s d ng cho c l ng mô hình, s

có 40 giá trung bình đ c t o ra

3.7 Cácăth ăt că căl ngămôăhình

Vì d li u t n t i các quan sát có tiêu dùng b ng không (không mua) trong th i gian kh o sát nh đư trình bƠy ph n γ.5 và 3.6; do đó, n u ch s d ng các quan sát d ng (có tiêu dùng) đ c l ng thì k t qu lƠ các c l ng b ch ch do v n đ thiên l ch trong ch n

m u, làm gi m kh n ng d báo c a mô hình

Trong nghiên c u nƠy, bi n ph thu c lƠ ph n ngơn sách (wi) đ c h gia đình chi tiêu cho

có mua Theo Chern vƠ đ.t.g (2003) ph n chi tiêu b ng không s đ c ki m soát (censored)

b i m t bi n không quan sát đ c g i lƠ bi n ti m n Tác gi s d ng th t c c l ng hai b c c a Heckman, đ x lý v n đ không tiêu dùng, v i gi đ nh r ng các quan sát

không tiêu dùng lƠ do v n đ ch n m u gây ra

Th t c c l ng c a Heckman g m β b c: (1) Xơy d ng mô hình v quy t đ nh tiêu

dùng, s d ng mô hình h i quy Probit đ xác đ nh xác su t mua s m m t s n ph m nh t

đ nh (β) Tính t l IMR (Inverse Mill’s Ratio) t k t qu c l ng t mô hình h i quy Probit v i ph ng pháp c l ng thích h p c c đ i (maximum likelihood) IMR lƠ m t

bi n k t n i quy t đ nh tham gia (có tiêu dùng hay không) v i ph ng trình mƠ nó đ i di n cho l ng c u, v n đ thiên l ch ch n m u x y ra n u tham s trong ph ng trình γ.8

d i đơy có ý ngh a th ng kê (Heckman, 1979, trích trong Ph m ThƠnh Thái, β01γ) Sau khi th c hi n th t c nƠy, t t c 9.γ99 quan sát trong b d li u VHLSSβ010 s đ c s

d ng đ c l ng hƠm c u đ u ng t i Vi t Nam (xem cách tính IMR trong Ph l c 6)

T l IMR sau đó đ c đ a vƠo mô hình LA/AIDS đ c l ng HƠm c u có b sung

bi n IMR đ c vi t l i nh sau:

i ij

k k

ik i

i i j

i j ij i

1

4

lnln

1





lƠ ch s Laspeyres

lý thuy t hƠm c u v đi u ki n c ng d n nên m t ph ng trình ph i đ c lo i b tr c khi

c l ng, trong nghiên c u nƠy ph ng trình hƠm c u m t hƠng chè đ c lo i b Còn

l ng mô hình (xem chi ti t t i Ph l c 7)

3.8 T ómăt tăch ng

Trong Ch ng γ, tác gi đư trình bƠy tóm t t s đ nghiên c u, c th nghiên c u đ c

th c hi n qua ba b c, trong đó B c 1 có hai n i dung: (1) tìm hi u v ngo i tác tiêu c c

c a n c gi i khát đ i v i ng i tiêu dùng, vƠ (β) c l ng hƠm c u vƠ xác đ nh đ co giưn c a c u theo thu nh p vƠ theo giá c a m t hƠng n c gi i khát B c β có n i dung phơn tích ba tiêu chí c a m t chính sách thu hi u qu B c γ có n i dung đánh giá chính sách thu có hi u qu hay không vƠ ra quy t đ nh đánh thu Mô hình nghiên c u đ c l a

ch n là mô hình AIDS, ngoài ra còn có các bi n nhơn kh u h c, kinh t xư h i đ c đ a vƠo mô hình nghiên c u c u tiêu dùng n c gi i khát t i Vi t Nam Tác gi c ng đư trình bƠy khát quát cách th c trích l c d li u nghiên c u t b d li u VHLSS β010 Bên c nh

đó, các th t c c l ng mô hình nghiên c u, các th thu t x lý v n đ không tiêu dùng

c a các h gia đình c ng đư đ c trình bƠy trong ch ng nƠy

CH NGă4.ăK TăQU ăPHỂNăTệCHăVĨăTH OăLU N

4.1 Gi iăthi uăch ng

Trong ch ng nƠy, tác gi s ti n hƠnh c l ng mô hình hƠm c u n c gi i khát t i Vi t Nam vƠ c tính h s co giưn c a c u theo giá vƠ theo thu nh p v i hƠm c u AIDS đư l a

ch n trong Ch ng γ Ti p theo, tác gi ti n hƠnh phơn tích ba tích ch t quan tr ng c a

m t chính sách thu hi u qu lƠ hi u qu kinh t , tính công b ng, vƠ tính kh thi d a trên

liên quan n u chính sách thu đ c áp d ng

4.2 Kháiăquátăv ăngƠnhăn căgi iăkhát Vi tăNam

N m β01γ, ngƠnh công nghi p s n xu t n c gi i khát không c n Vi t Nam có 1γ5 doanh nghi p ho t đ ng, t ng s n l ng bán ra kho ng β.08γ tri u lít, xu t kh u β,0γ tri u lít, t ng doanh thu đ t kho ng 11.870 t VND M c t ng tr ng trong giai đo n β009 ậ

2013 là 19,5%, vƠ d báo s ti p t c t ng tr ng m c 14,β% trong giai đo n β014 ậ

2018 Các doanh nghi p chi m th ph n l n lƠ PepsiCo v i β5,5%, Tơn Hi p Phát v i

chai chi m kho ng 40.6γ%, trƠ xanh đóng chai chi m γ6,41%, và n c gi i khát có ga chi m 19,γ1% Th tr ng n c gi i khát hi n đ c xem lƠ th tr ng có m c đ c nh

tranh cao (BMI, 2013) D báo, t c đ t ng tiêu dùng n c gi i khát ti p t c cao do Vi t

Nam có dơn s tr , thu nh p bình quơn đ u ng i đang t ng, và khí h u nóng m M t

hàng n c gi i khát có ga có xu h ng s t ng tr ng ch m l i, còn m t hƠng n c trƠ xanh vƠ n c trái cơy có xu h ng t ng m nh h n do nh n th c m i c a ng i dơn v th c

ph m vƠ ch m sóc s c kh e (VietinbankSc, 2014)

4.3 Ngo iătácătiêuăc căt ăn căgi iăkhát

Nhìn chung không có m t quan đi m th ng nh t v vi c có t n t i ngo i tác tiêu c c c a

n c gi i khát đ i v i s c kh e ng i tiêu dùng Phía ng h cho r ng đ ng, COβ bưo

hòa, và axit photphoric có trong n c gi i khát lƠ nguyên nhơn gơy ra các b nh nh béo phì, ti u đ ng, s i th n, vƠ r ng mi ng Tuy nhiên, chi u ng c l i, nhi u nghiên c u cho r ng hƠm l ng CO2 bão hòa trong n c gi i khát lƠm t ng c m giác no, lƠm gi m nhu c u n th c n khác, và có th h n ch tình tr ng d th a calo Trong các s n ph m

tiêu dùng hàng ngày có r t nhi u s n ph m khác ch a đ ng (ví d : bánh, k o, s a, kem),

do đó k t lu n n c gi i khát lƠ nguyên nhơn gơy ra các b nh nêu trên lƠ không thuy t

ph c Bên c nh đó, các b nh nh béo phì, r ng mi ng phát sinh còn do l i s ng c a ng i dơn (xem chi ti t t i Ph l c 1) Vì v y, không th k t lu n n c gi i khát là nguyên nhân gơy ra các v n đ s c kh e Chính sách thu tiêu th đ c bi t đ xu t áp lên m t hƠng n c

4.4 Xơyăd ngăhƠmăc uăn căgi iăkhát vƠăxácăđ nhăđ ăcoăgiưnă

Sau khi th c hi n các th t c tính t l IMR (xem Ph l c 8), mô hình hƠm c u LA/AIDS cho 4 m t hƠng đ u ng Vi t Nam đ c c l ng theo ph ng pháp SUR (Seemingly Unrelated Regression) K t qu c l ng mô hình đ c tóm t t trong B ng 4.4 d i đơy

B ngă4.4:ăH ăs ăh iăquiă căl ngătrongămôăhìnhăLA/AIDS v iărƠngăbu căđ iăx ngăvƠă

đ ngănh tăđ căápăđ t †

Log(Pn c gi i khát) -0,1805*** -0,1116*** -0,0186*** -0,0503 Log (Ps a t i) -0,1116*** -0,1570*** -0,0297*** -0,0157 Log(Pcà phê) -0,0186*** -0,0297*** -0,0563*** -0,0080 Log(Pchè) -0,0503*** -0,0157*** -0,0080*** -0,0740 Log(Chi tiêu) -0,0433*** -0,0599*** -0,0274*** -0,0107 Log (Age) -0,0173*** -0,1697*** -0,0017 -0,1541 Log (Edu) -0,0100*** -0,0168*** -0,0110*** -0,0178 Log(hhsize) -0,0112*** -0,0105* -0,0065*** -0,0072 Location -0,0304*** -0,0945*** -0,0003 -0,0644 Gender -0,0117*** -0,0680*** -0,0054** -0,0509