TỔ CHỨC XÃ HỘI CỦA CHÂU MƯỜNG LA TRONG THỜI KỲ PHÁP THUỘC (1895-1945)

CUỘC NỔI DẬY CHỐNG PHÁP Ở MIỀN BẮC 1914-1916 VÀ SỰ THAM GIA CỦA LƯƠNG VĂN HÔM, CẦM VĂN TỨ TRONG CUỘC KHỞI NGHĨA THÁI NGUYÊN NĂM 1917 Cầm Trọng Vào đầu năm 1914 ở khu rừng già vùng Mu T

TỔ CHỨC XÃ HỘI CỦA CHÂU MƯỜNG LA TRONG THỜI KỲ PHÁP THUỘC

(1895-1945)

Hà Văn Thu

Thành viên Nhóm Thái học Việt Nam tỉnh Sơn La

Cuối thế kỷ XIX thực dân Pháp đã chiếm được miền Tây Bắc nói chung và tỉnh Sơn La nói riêng Năm 1895 người Pháp lập ra tỉnh Sơn La, bộ máy của tỉnh gồm có: 04 người Pháp - công sứ, chánh kho bạc, giám binh, cai ngục và tuỳ thời gian có thêm phó

sứ

Công sứ có toà công sứ gồm các chức dịch người Kinh thường gọi là các thầy thông, thầy phán

Dưới quan kho bạc có các lính canh

Giám binh có trại lính

Cai ngục có lính canh

Như vậy, chỉ có 4 (hoặc 5) người Pháp cai quản, còn tất cả đều là người Thái, người Kinh

Dưới tỉnh có 6 châu mường gồm: Mường La, Thuận Châu, Mai Sơn, Yên Châu, Mộc Châu và Phù Yên

Bộ máy tổ chức châu mường có những chi tiết khác nhau Dưới đây tôi chỉ xin trình bày châu Mường La trực thuộc công sứ như sau:

Cấp châu, những người được ăn lương của thực dân Pháp gồm: Án Nha (tri châu), Án Nha Uý (Phó tri châu), lục sự và các thư ký chuyên ngành có từ 6-8 người, có một tiểu

đội lính cơ làm công việc canh gác công sở và coi phạm nhân khi có

Ở cấp dưới châu không được ăn lương, chỉ có ruộng và "cuông, nhốc" thì có Phìa (lý trưởng), các ông Xổng (kỳ mục) Riêng châu Mường La, tại châu lỵ có 04 Xổng (04 Kỳ mục)

là: Xổng Pằn, Xổng Poọng, Xổng Ho Luông và Xổng Lam Ho

Dưới Xổng có các bộ phận giúp việc gồm: quan Chiềng, quan Sự, quan Phòng, quan Pách

Và các Mường phìa trực thuộc án nha (tức châu mường) như: Mường Trai, Mường

Bú, Mường Chùm, Mường Bằng, Mường Chiến (trước đây có Nặm Khắt dân tộc Mông nay thuộc huyện Mù Cang Chải tỉnh Yên Bái và xã Ngọc Chiến) vừa làm cuông, vừa làm

nhốc cho Chánh công sứ Hàng năm Mường Chiến phải trồng thuốc phiện làm nghĩa vụ thuế với Chánh công sứ, nộp bằng thuốc phiện, không phải đi lính, đi phu

Các ông Xổng của châu lỵ có quyền hành ngang nhau với các mường phìa trực thuộc

Chế độ phân ruộng công cho các chức dịch của châu Mường la như sau:

+ Án nha (tri châu) ngoài số tiền lương của Pháp cấp còn được hưởng ruộng chức

5 ha, 01 bản "cuông" (1) 10 hộ và 01 bản "nhốc" (1) 30 hộ

+ Án nha uý (phó tri châu) ngoài số tiền lương của Pháp cấp, còn được hưởng 4

ha ruộng chức và 1 bản 8 hộ cuông, 01 bản "nhốc 15 hộ

+ Phìa (lý trưởng) không có lương mà hưởng 04 ha ruộng chức, 01 bản 15 hộ vừa làm "cuông" và làm "nhốc"

+ Ông Xổng Pằn (kỳ mục thứ nhất) hưởng ruộng chức, ăn theo số ruộng công (na háp bék), có 10 hộ làm "cuông" Những hộ làm "cuông" này lấy trong số 60 hộ dân Bản

Cọ thời bấy giờ và lấy 01 bản Cláp làm "nhốc", được cai quản 15 bản

+ Ông Xổng Poọng (kỳ mục thứ 2) hưởng 03 ha ruộng chức, lấy 10 hộ dân bản Bó làm "cuông", lấy 15 hộ Bản Buổn làm "nhốc" và cai quản 14 bản

+ Ông Xổng Ho Luông (kỳ mục thứ 3) hưởng 03 ha ruộng chức và 10 hộ làm

"cuông": lấy ở Bản Tông, Bản Giáng - Bôm Nam làm "nhốc", cai quản 15 bản

+ Ông Xổng Lam Ho (kỳ mục thứ 4) hưởng 03 ha ruộng chức và 10 hộ làm

"cuông" lấy ở Bản Mé, bản Có - Lay làm "nhốc", phạm vi cai quản 15 bản

Các chức dịch dưới quyền ông Xổng cũng được phân chia ruộng chức như sau:

+ Ông quan Chiềng làm các công việc phải trình báo, theo dõi các bản thuộc Xổng cai quản, được hưởng 02 ha ruộng chức và chọn một bản có từ 05 đến 10 hộ vừa làm

"cuông", vừa làm "nhốc"

1 Bản Cuông: là m các công việc phục dịch trong gia đình nhà quan như sửa chữa nhà cửa, củi đóm, cỏ ngựa Bản Nhốc: hà ng năm theo mùa vụ đến là m ruộng cho chủ, là m nương lúa nương bông cho nà ng

+ Ông quan Sự phụ trách công việc bắt bớ, giam cầm tội phạm trong phạm vi cai

quản của Xổng, được hưởng 02 ha ruộng chức và có từ 5-8 hộ làm "cuông, nhốc" và

cùng cai quản các bản của Xổng

+ Ông quan Phòng làm các công việc thu gom gạo, thịt, rượu khi có quan trên xuống kinh lý, kể cả lấy gái xoè múa hát, được hưởng 1-1,5 ha ruộng chức và 3-5 hộ làm

"cuông, nhốc"

+ Ông Pách làm các công việc sức lính, bắt đi phu trong phạm vi cai quản của

Xổng, được hưởng 1-1,5 ha ruộng chức và 3-5 hộ làm "cuông, nhốc"

Nói chung các Xổng và các quan chức dưới Xổng đều có quyền như nhau Riêng Xổng Lam Ho (kỳ mục thứ 4) còn phải làm thêm các công việc môi giới giữa cấp dưới với cấp trên Những công việc trong châu mường có khuyết cần được sự thay thế có thể qua ông Lam Ho trình lên cấp trên ý định việc muốn xin hay muốn thay thế Xổng này còn có bộ phận Mo, Chang phụ trách lễ tân

+ Ông Mo phụ trách tổ chức các lễ hội bản mường, ghi sổ sách lịch sử, phong tục tập quán và gia phả của dòng họ quý tộc trong châu mường Ngoài ra còn lập sổ xem ngày lành tháng tốt để thực hiện mọi phong tục tập quán của dân tộc Thái

+ Ông Chang phụ trách việc giao dịch của châu mường mình với các châu mường khác và giúp các công việc của ông Mo

Hai ông này, mỗi ông được hưởng 1-1,5 ha ruộng chức và 03 hộ làm "cuông" 05

hộ làm "nhốc"

Dân thường ở Mường La thời đó chia làm hai loại:

+ Loại dân làm "cuông, nhốc" không phải đi lính, đi phu Nếu tự nguyện đi lính thì

được hưởng một xuất ruộng công

+ Dân gọi là gánh vác (háp bék) được ăn chia ruộng công nhưng phải đi làm các

công việc của châu mường như đi phu làm đường, đi lính bắt buộc như: lính dõng, lính

cơ, khố xanh

Dân gánh vác thời đó gặp nhiều khó khăn, thiếu thốn vì phải nộp nhiều loại thuế

Có năm thu thuế cao không có để nộp, buộc phải đem con đi bán lấy tiền nộp cho quan trên Khi đi phu phải tự túc cơm gạo và thức ăn

Tình cảnh như thế, người dân nghèo đói thường phải giải quyết bằng 2 cách

Một là bỏ không sử dụng xuất ruộng công nữa, đi phá rừng làm nương để sinh sống

Hai là xin đi làm "cuông, nhốc" nhưng phải có những điều kiện về vật chất và tinh

thần nhất định, người nông dân nghèo khổ khó có thể thực hiện được

Ngoài việc bóc lột nông dân bằng khai thác ruộng đất và thu thuế nặng nề, còn bắt nộp các sản vật trong thiên nhiên như thịt thú, mật và sáp ong, nhộng ong v.v…

Như vậy thực dân Pháp tới cai trị Việt Nam nói chung và vùng Tây Bắc nói riêng, trong đó có châu Mường La vẫn duy trì chế độ phong kiến Điều đó người nông dân chỉ có thể tự giải phóng được khi có Đảng Cộng sản lãnh đạo Quả nhiên ánh sáng đó đã đến, chế

độ mới đã hình thành và đang phát triển như ngày nay

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Quam Tô Mương quyển Mường La bản tiếng Thái

2 Cầm Trọng: Người Thái ở Tây Bắc Việt Nam, Nxb KHXH, Hà Nội 1978

3 Ngô Đức Thịnh, Cầm Trọng: Luật tục Thái, Nxb VHDT Hà Nội, 1999

4 Các tư liệu điền dã dân tộc học

HVT

CUỘC NỔI DẬY CHỐNG PHÁP Ở MIỀN BẮC (1914-1916)

VÀ SỰ THAM GIA CỦA LƯƠNG VĂN HÔM, CẦM VĂN TỨ TRONG CUỘC KHỞI NGHĨA THÁI NGUYÊN NĂM 1917

Cầm Trọng

Vào đầu năm 1914 ở khu rừng già vùng Mu Tưi, Chì Lồng, Mường Ái… nơi ranh giới giữa hai châu mường (2) Mộc Châu, Yên Châu (Sơn La) và Lào có người Hoa tên là

Hấu Sám đã tập hợp được nhiều người đến luyện tập quân sự và chuẩn bị nổi dậy chống chính quyền thực dân xâm lược Pháp Ông đã kết bạn thân và được sự ủng hộ ngầm của thủ lĩnh Mộc Châu Xa Văn Cả Song sau gần 6 tháng hoạt động Hấu Sám đã bị lộ Ông phải bí mật cùng chiến hữu rút sang Lào để sát nhập với quân Lường Sám (1)

Lường Sám tên thật là Lương Bảo Định (Liềng Pâu Tềnh) Sám là Tam tức Lương

Tam - con thứ ba trong gia đình Người Thái thời đó gọi ông bằng tên kính trọng là Ông

Lượng Ông từng tham gia phong trào Cần Vương (1885-1896) Và bây giờ trở thành thủ lĩnh tiêu biểu cho cuộc khởi nghĩa này Lúc đầu ông ở Mai Châu, Đà Bắc (Hoà Bình),

năm 1914 ông sang Sầm Nưa để tổ chức lực lượng đánh Tây Lúc khởi nghĩa ông xưng là

đô đốc, nên có thêm tên là Lương Đô Đốc (Liềng Tứ Túc)

Cũng trong thời gian đó, ở khu vực Ít Ong, Mường Trai, Tạ Bú có phìa Cầm Văn

Tứ và Mùng Ửng (người Hoa sinh sống ở Tạ Bú) đã kết bạn thân và cùng nhau tích cực

chuẩn bị lực lượng để chờ thời cơ nổi dậy đánh Pháp Cầm Văn Tứ còn là người tổ chức

cuộc họp ở khu rừng Bó Cá (Mường La - nay là thị xã Sơn La) để thuyết một số thủ lĩnh châu mường cùng nổi dậy theo Lường Sám chống Pháp Tới dự có: Cầm Văn Oai (Mai Sơn), Cầm Văn Quế (Mường La) và Bạc Cầm An (Thuận Châu) Họ đã bàn bạc và kết

quả: Bạc Cầm An, Cầm Văn Quế đã tỏ thái độ không tham gia phong trào khởi nghĩa;

2

Sau khi bình định miền Tây Bắc (1896), thực dân Pháp vẫn duy trì chế độ tổ chức xã hội theo mô

thức bản mường Bên trên là cấp tỉnh do thực dân Pháp mới lập ra, do viên công sứ người Pháp đứng đầu cai trị Đơn vị hà nh chính trực thuộc tỉnh là cấp châu hay châu mường Trực thuộc châu mường

là cấp gọi là mường phìa, dưới mường phìa là các mường gọi là lộng (quen) Thực dân Pháp vẫn trọng dụng người thuộc các họ quý Tộc Thái để cai quản các châu mường, mường phìa, lộng

(quen) Họ: Bạc Cầm ở Thuận Châu; Cầm ở Mường La, Mai Sơn, Phù Yên, Văn Chấn; Hoà ng ở Yên

Châu; Xa (Sa) ở Mộc Châu; Điêu (Đèo) ở Mường Lay, Phong Thổ Người đứng đầu châu mường là tri châu, người Thái gọi là án nha, chẩu mương Người đứng đầu mường phìa là lý trưởng tiếng Thái gọi là phìa hay phìa lý Như vậy quý tộc Thái một mặt vẫn duy trì được địa vị thống trị bản

mường theo truyền thống; mặt khác đã trở thà nh viên chức cho Pháp Các thủ lĩnh châu mường

ngoà i hưởng quyền lợi do luật lệ bản mường quy định còn hưởng suất lương do người Pháp trả.

Cầm Văn Oai là nhân vật uy tín hơn cả thì chập chừng, không dứt khoát Tuy vậy, trong

buổi họp họ đã tổ chức lễ "ăn thề" (kin mang cang tó) với nội dung cam kết như sau;

* Cho dù có làm cho người Pháp hay theo nghĩa quân đều tuyệt đối giữ bí mật Không được lộ, kể cả với người thân: vợ, con, họ hàng gần xa

* Nếu người nào vì theo giặc Pháp hay theo quân khởi nghĩa mà bị hại, thì những người còn lại, phải trông nom, săn sóc gia đình, họ hàng đương sự như chính của mình

* Lời thề có hiệu lực ba đời người, kể từ đời những đương sự

Chính từ cuộc họp và lễ "ăn thề" này, Cầm Văn Tứ mới yên tâm, tin tưởng, quyết chí theo quân khởi nghĩa Cho dù có như thế nào đi nữa thì chỉ có một mình mình chịu, còn vợ con gia đình họ hàng vẫn an toàn Ông đã gửi niềm tin ấy cho ba người anh em, trong đó ông nghĩ rằng, người lĩnh sứ mạng lịch sử thực hiện lời thế ấy là ông anh họ

Cầm Văn Oai (Mai Sơn) (3) Và người thời đó đã để lại bốn câu ca:

"… Oai, An và Quế Tứ một lòng tình nghĩa ."Oai, An tông Quế, Tứ một long tinh nghịa Nắm chặt mệnh vững để qua khỏi ngày cay đắng Căm vịa mẳn tự tự hẳu khói vên khôm

Ba đời người Thề quyết không bỏ mặc nhau Xam chua cốn hón hên béng vang căn đảy Lời thề ấy để con cháu ghi nhớ " Kin mang vạy lụk lan chăm chứ…" ( 2 )

Phong trào chuẩn bị nổi dậy chống thực dân Pháp ngày càng lan rộng Ở Thuận

Châu, viên công sứ tỉnh Sơn La ten là Boucher (Busê) đã theo đơn kiện của Bạc Cầm An

mà cách chức tri châu Bạc Cầm Châu Bạc Cầm Châu đã cùng ông Này Phán Chủng người Hoa chuẩn bị lực lượng hưởng ứng cuộc khởi nghĩa Ở Yên Châu thủ lĩnh Hoàng Văn Bun đã theo khởi nghĩa (3) Phong trào ở tuyến dọc sông Mã có Lường Văn Nó là

phìa Mường Lầm cùng em là Lường Văn Hôm ở bản Vơn đương giữ chức tạo lộng Nặm

Pù đã liên hệ được với Lường Sám ở Sầm Nứa Cầm Văn Ý phìa Mường Hung, Cầm Văn Nối phìa Chiềng Cang đều là những người ủng hộ cuộc khởi nghĩa (4)

Trong vùng đồng bào Mường ở bản Văn (xã Chim Vàn, huyện Bắc Yên, Sơn La)

có Mùi Văn Plôi là tổng cơ, ông Đinh Văn Píp, Đinh Văn Cu đứng đầu

3 Tà i liệu do ông Cầm Văn Chung con trai của cụ Cầm Văn Tứ cùng một số người am hiểu tình hình thời bấy giờ cung cấp Ông Cầm Văn Chung là người được cho chọn để là m công việc phục dịch cho cuộc họp và về sau chính ông đã được cha cho biết chính kiến của mình Câu chuyện được tác giả ghi lại và o tháng 2 năm 1970 lúc ông Cầm Văn Chung đã ở và o tuổi 70 Bản ghi nà y đã đánh máy lưu giữ tại Ban Dân tộc Khu uỷ Tây Bắc -1971

Phong trào chuẩn bị nổi dậy chống thực dân xâm Pháp còn ảnh hưởng lan lên phía Bắc như Tuần Giáo, Điện Biên… (5)

Trong việc chuẩn bị, Cầm Văn Tứ đã cử một số người do Hoàng Văn Lay ở thị xã Sơn La dẫn đầu, qua Phong Thổ vượt biên sang Trung Quốc để xây dựng cơ sở, khi cần thiết nghĩa quân có thể rút về giữ thế thủ, tiếp tục xây dựng lực lượng tiến công (6)

Công việc chuẩn bị nổi dậy chống ách thống trị của thực dân Pháp ở miền Tây Bắc tuy rất bí mật, nhưng chỉ mới đang tiến tới độ chín muồi Lực lượng từng vùng, từng nơi đều mới manh mún, chỗ nào mới biết chỗ đó, chưa kịp liên kết nhau thành một khối để

có một bộ chỉ huy vạch ra kế hoạch tiến, thoái thống nhất Đương trong tình cảnh như thế

thì ngày 10/11/1914 nghĩa quân Lường Sám đã nổi dậy đánh chiếm Sầm Nưa (Lào) trong

khi các địa phương Tây Bắc chưa kịp biết gì Thực dân Pháp ở Sơn La và Lai Châu đã ra sức tăng cường bố phòng; đồng thời tìm cách ly gián và khống chế các thủ lĩnh châu mường (4)

Ở Sơn La

Chúng bắt giam Sa (Xa) Văn Cả tri châu Mộc Châu

Chúng cho gọi Cầm Văn Oai (Mai Sơn) và Bạc Cầm An (Thuận Châu) đến để xác

định trách nhiệm phải trung thành với chính phủ Pháp (7)

Và theo lệnh của viên chánh sứ Boucher Cầm Văn Oai phải trực tiếp chỉ huy 50 lính Thái đi án ngữ ở vùng núi Mu Tưi - Na Dạ nơi ranh giới Mộc Châu - Yên Châu

(Việt Nam) và Lào Boucher còn cử đội khố xanh Lò Văn Cuộc người Mai Sơn cùng Bạc Cầm An ra trấn giữ ở Chiềng Khương cửa ngõ của Mường Chiềng Cang (Mai Sơn) với

Lào Cánh quân này đã thu và phá huỷ tất cả thuyền bè trên sông Mã để cản nghĩa quân Lường Sám Nhưng khoảng đầu tháng 12 năm 1914 trong một đêm đông rét mướt người sông Mã đã bí mật chuẩn bị 20 chiếc thuyền chở giúp nghĩa quân vượt sông và dẫn đường để nghĩa quân tập kích vào đúng vị trí xung yếu Tuyến phòng thủ của cánh quân

do Bạc Cầm An và Lò Văn Cuộc chỉ huy đã bất ngờ, nhanh chóng bị chọc thủng Đúng như nhiều bản Quam Tô mương ghi:

" Bạc Cầm An và Lò Văn Cuộc người Mường Mụa theo lệnh chánh sứ Sơn La đem 300 lính khố xanh ra đóng ở Chiềng Khương; giữa đêm họ bị người Hán cùng người

4 Trong thời gian nà y ở Nghĩa Lộ (huyện Văn Chấn, Yên Bái) cũng đã nổ ra cuộc nổi dậy của đồng

bà o Dao do Lý Văn Minh lãnh đạo Quân khởi nghĩa hoạt động ở vùng sông Thao thuộc Là o Cai và Yên Bái gây cho địch nhiều thiệt hại

sông Mã đánh bất ngờ Lò Văn Cuộc trúng đạn bị thương nặng, nhờ có lính cõng thạy thoát thân về nhà "

" Ông Lò văn Cuộc là đội lính khố xanh đã từng bị quân của người Mỡo bắn bị thương hồi theo sự chỉ huy quan Tây đi đánh ở Lộng Cống Lộng Mụ (Mù Cang Chải - Yên Bái) Sau khi khỏi ông tiếp tục nhậm chức đội khố xanh chỉ huy quân trấn áp cuộc bạo động của những tù nhân ở Sơn La do Cai Khạt người Thái Mường Than (Than Uyên

- Lai Châu) đứng đầu (1908) Nay ông lại theo lệnh quan Tây đem quân ra Chiềng Khương bị người sông Mã bắt suýt chết "

"Án nha Bạc Cầm An định chạy ngược sông Mã lên Mường Lầm, nhưng không kịp, phải lánh lên bản người Xá ở gần đó Giữa đường ông bị người sông Mã giết chết

Họ dã bỏ xác ông xuống dòng sông Mã " (8)

Ở Mường Lầm có phìa Lường Văn Nó; ở Chiềng Cang có phìa Cầm Văn Ý; ở Mường Hung có phìa Cầm Văn Nối đã theo nghĩa quân đứng tên làm chủ (5) Chính hai ông Ý và Nối đã không những cho phép người sông Mã theo Lường Sám mà còn khuyến khích và tạo điều kiện để họ tập kích vào vị trí Chiềng Khương (9) Như vậy suốt một dải

dọc sông Mã, từ Sầm Nưa (Lào) tới Mường Lầm lúc đó đã do nghĩa quân kiểm soát

Quân khởi nghĩa đã không tiến vào vùng núi Mu Tưi - Nà Dạ nên quân của Cầm Văn Oai đã không phải ứng phó gì Chiếm được Mường Chiềng Cang, Mường Hung,

quân khởi nghĩa đã kéo đến chiếm châu lỵ Mai Sơn (nay là Chiềng Mai - Mai Sơn) Một người Hoa tên là Lò Sênh Phủ (La Chanh Phủ) là anh em kết nghĩa với Cầm Văn Oai;

đồng thời là người của quân khởi nghĩa đã huy động người Mai Sơn tiếp tế lương thực, thực phẩm và vũ khí cho quân Lường Sám Hồi ấy chỉ còn 3 gánh thóc để ăn, thấy nghĩa quân tới đã ủng hộ 2 gánh chỉ để lại một gánh ăn dè

Ngày 11/12/1914 nghĩa quân từ Mai Sơn kéo về đánh chiếm tỉnh lỵ Sơn La Chỉ

sau vài giờ, quân Lường Sám đã chiếm được đồi khâu Cả (nay là đồi có trụ sở Uỷ ban nhân dân tỉnh Sơn la và khu bảo tàng, nhà tù Sơn La), dồn địch vào khu trại lính Nhiều bản Quam tô mương ghi:

"… Quân của Lường Sám đánh vào Sơn La, chiếm được đồi Khâu Cả, nơi có dinh chánh sứ, nhà giám binh và kho bạc"…

5 Mường Lầm trong thời Pháp là mường phìa ngoà i của châu Mường Muổi (Thuận Châu); Chiềng Cang; Mường Hung là mường phìa ngoà i của châu Mường Mụa (Mai Sơn) Năm 1955 huyện sông

Mã được thà nh lập Các mường phía ngoà i nà y được phân thà nh xã thuộc huyện sông Mã, tỉnh Sơn

La

"… Chánh sứ Boucher và tuần phủ Cầm Bun Hoan rút vào trại lính cố thủ Quân Lường Sám dùng rơm trộn lẫn ớt đốt lùa vào trong trại địch Chánh sứ, án nha Bun Hoan, lính Tây và nhiều người bị giam cầm ở trong bị sặc; cũng may cho họ là trời đổ mưa làm đống rơm ớt tắt, nên thoát chết…" (10)

Ngày 21/12/1914 những người khởi nghĩa ở Tạ Khoa (nay thuộc huyện Yên Châu

- Sơn La) và bản Vàn do Mùi Văn Plôi lãnh đạo đã nổi dậy chiếm trạm bưu điện và giết

chết tên trưởng trạm người Pháp, cắt đứt đường liên lạc bằng điện thoại giữa Sơn La - Yên Bái - Hà Nội Song thật tiếc thay việc làm này đã không kịp thời Bởi vì trước đó dinh chánh sứ Sơn La đã gọi cầu cứu về Hà Nội rồi Sau đó nghĩa quân đã cử Lò Văn Tún đem đầu người Pháp là trưởng trạm bưu điện ấy lên Sơn La nộp cho nghĩa quân Lường Sám Sau này chính quyền thực dân Pháp còn dựng đài kỷ niệm trưởng trạm bưu

điện bị nghĩa quân giết ở bản Pá Ngà (nay thuộc huyện Bắc Yên - Sơn La) Và giờ đây các

đài kỷ niệm đó đã chìm xuống lòng hồ thủy điện sông Đà rồi

Cuộc chiến đấu ở đồi Khâu Cả diễn ra ác liệt Quân Pháp dùng hoả lực mạnh bắn

ra hòng phá vòng vây quân khởi nghĩa Nhưng như Quam tô mương ghi: "… Sau nhiều lần tấn công, trại ấy vẫn không bị phá…" (11)

"… Phìa Mường Trai, cùng với người Hán, người Thái ở Tạ Hộc, Tạ Chan, bản Áng, Ít Ong, Chiềng Tè… đã làm nội ứng cho Lường Sám khi đánh về SơnLa…" (12)

Ở Hà Nội, chính quyền thuộc địa Pháp biết tin đã điện lệnh đến tiểu khu Yên Bái,

Và người Pháp ở đây tức tốc cử quan hai Moneau (Mông sô) chỉ huy 80 binh lính hành quân lên cứu nguy cho Sơn La Phìa Mường Chai Cầm Văn Tứ chỉ huy đã bố trí mai phục tại Tạ Iủ (nay thuộc xã Pák Ngà, huyện Phù Yên, tỉnh Sơn La) Song Moneau có người dẫn đường đã không theo con đường đó mà đi trên tuyến: Yên Bái - Nghĩa Lộ - Ngọc Chiến - Sơn la Tại Tạ Bú phía trên Tạ Iủ cũng có 10 nghĩa quân mai phục bắn bị

thương 6 lính Pháp Tại đỉnh đèo Khâu Phạ (nay thuộc xã Chiềng Xôm, thị xã Sơn La)

nghĩa quân cũng mai phục định quyết một phen sống mái với quân thù Song, ở Mường

Bú có người phản bội đã báo và dẫn quân Pháp đi tắt qua đường Pu Cưa để đánh tập hậu bất ngờ Nghĩa quân ứng phó không kịp phải bỏ vị trí chạy về Mường Bú và qua tả ngạn sông

Đà với Cầm Văn Tứ trong lúc Lường Sám chẳng hay biết gì Moneau đã cho quân đến đóng

ở bản Ái Lả Mường (nay thuộc xã Chiêng Xôm) để nghe ngóng tình hình

Trong những ngày quân khởi nghĩa Lường Sám vây hãm trại lính trên đồi Khâu

Cả, Cầm Văn Oai cũng tự rút quân từ Mu Tưi, Na Dạ qua Mai Sơn về "án binh bất động"

tại khu vực bản: Buổn, Mé, Ban (nay thuộc xã Chiềng Cơi, thị xã Sơn La) Tại đó chắc

ông đã phái người anh em kết nghĩa Lò Siếng Phủ mật báo để Lường Sám biết tin tức và viện binh Pháp đã chiếm được khu vực cuối thị xã Sơn la rồi (!)

Lường Sám bỗng dưng thay đổi chiến lược, bí mật chủ động rút quân khỏi thị xã Sơn La trong lúc mọi người kể cả Thái lẫn Hoa chẳng có ai được hay Chỉ biết sau đó Cầm Văn Oai đã hạ lệnh cho quân sĩ bắn từng loạt súng chỉ thiên, hò reo tiến công lên cắm cờ Pháp trên đồi Khâu Cả Chính ông đã "giải thoát trại lính" Trong đó có chánh sứ Boucher, lính Pháp Đặc biệt hơn, trong trại lính bị nghĩa quân vây hãm ấy có cả bố vợ ông là tuần phủ Cầm Bun Hoan và thủ lĩnh Mộc Châu Sa Văn Cả cha của Sa Văn Minh lúc đó đương ở trong hàng quân của ông (6) Chắc sau đó ông đã cho người báo tin cho Moneau (!) Moneau thổi kèn kéo quân đến đồi Khâu Cả thì mọi việc đã xong xuôi cả rồi

Bí mật rút, quân Lường Sám đã qua sông Mã, ngày 25/12/1914 quân Lường Sám

đã tiến về Mường Thanh (Điện Biên Phủ) Khiếp sợ trước sức mạnh của quân khởi nghĩa,

sĩ quan người Pháp đóng đồn tại đồi Lạng Chượng (nay là A1) đã tự vẫn Đồn Mường

Thanh tan vỡ Song Lường Sám không đóng quân ở đấy mà rút sang Lào

Trở về Thượng Lào nghĩa quân tiếp tục hoạt động mạnh Toàn quyền Đông

Dương Roum (Rum) đã cử đại tá Friquegnon (Phơ-ri-cơ-nhông) trực tiếp chỉ huy 3.000

lính Tây cùng khố đỏ người Kinh kéo lên Sơn La, Lai Châu và Thượng Lào dể đối phó Ngày 9/10/1914 nghĩa quân đã đánh Pháp ở Xốp Nạo nơi tiếp giáp giữa Lào với Điện Biên Trận này quân Pháp bị thiệt hại nặng nề Ngày 11/1/1915 đánh tan một toán quân Pháp ở biên giới Lào tiếp giáp với Sơn La Ngày 13/3/1915 đã phục kích quân Pháp ở U

Tạy (Tảư) giải thoát được 800 người dân Tây Bắc và Thượng Lào bị đi tải lương vũ khi

cho quân Pháp Ngày 2/8/1915 đánh chiếm tỉnh lỵ Phông-xa-ly… Ngày 23/1/1916 nghĩa

quân còn đột nhập Mường Bôm (Mường Tè) giết chết quan một Quesnel (Két-snen) và 33 lính Pháp Tháng 2/1916 nghĩa quân đánh chiếm Mường Xo (Phong Thổ) và sau đó rút

hẳn về Vân Nam Trung Quốc (13)

*

6 Sau cuộc khởi nghĩa nà y, Sa Văn Minh trở thà nh con rể của Cầm Văn Oai, thay cha trị vì Mộc Châu, được hà m bố chính Cách mạng tháng 8-1945 ông đã theo Năm 1946 được bầu là m đại biểu quốc

hội khoá I nước Việt Nam DCCH (nay là CHXHCN Việt Nam) Năm 1947-1954 được cử là m chủ tịch Sơn La Năm 1955-1957 giữ chức Chủ tịch Khu tự trị Thái - Mèo (Tây Bắc) và từ trần lúc đương

chức