SỰ THAY ĐỔI KINH TẾ NÔNG THÔN MIỀN NAM THEO XU HƯỚNG CÔNG NGHIỆP HÓA TỪ NĂM 1945-2009 TRƯỜNG HỢP CỦA XÃ PHÚ AN, HUYỆN BẾN CÁT, TỈNH BÌNH DƯƠNG

Nguồn tài liệu của báo cáo này là kế́t quả nghiên cứu của Hội nghiên cứu nông thôn Châu Á, được tiến hành với sự hợp tác của Trường Đại học Bình Dương và bà Nguyễn Thị Hòa Viện phát tri

SỰ THAY ĐỔI KINH TẾ NÔNG THÔN MIỀN NAM THEO XU HƯỚNG CÔNG NGHIỆP HÓA

TỪ NĂM 1945-2009: TRƯỜNG HỢP CỦA XÃ PHÚ AN,

HUYỆN BẾN CÁT, TỈNH BÌNH DƯƠNG

ThS Shibuya Yuki

Hội các nhà nghiên cứu Việt Nam tại Nhật Bản

Lời mở đầu

Báo cáo này nhằm tìm hiểu sự thay đổi cơ cấu lao động nông thôn miền Nam từ năm 1945 đến năm 2009 Đặc biệt báo cáo này phân tích tình trạng thoát ly khỏi đồng lúa và nông nghiệp trong mấy năm gầ̀n đây tại nông thôn Đông Nam Bộ Nguồn tài liệu của báo cáo này là kế́t quả nghiên cứu của Hội nghiên cứu nông thôn Châu Á, được tiến hành với sự hợp tác của Trường Đại học Bình Dương và bà Nguyễn Thị Hòa (Viện phát triển bền vững vùng Nam Bộ) từ ngày 9 đến ngày 20 tháng

3 năm 20091 Địa điểm nghiên cứu là 3 trong 5 ấp thuộc xã Phú An, huyện Bế́n Cát, tỉnh Bình Dương Về̀ mặt địa hình, xã Phú An nằm trong khu vực chuyển tiếp từ vùng phía nam Tây Nguyên và Nam trung bộ xuống đồng bằng sông Cửu Long, nói cụ thể hơn là nằm trong vùng bãi dọc theo thung lũng sông Sài Gòn và sông Thị Tính Phần lớn diện tích

xã nằm trên bậc thềm phù sa cổ2 Đoàn nghiên cứu đã tiến hành phỏng vấn 30 người có tuổi (sinh năm 1911‑1960) và 28 thanh niên (sinh năm 1976‑1990) với sự giúp đỡ của Ủy ban Nhân dân xã Phú An

1 Hội nhằm tạo môi trường cho những nhà nghiên cứu trẻ, nghiên cứu sinh, học viên cao học, và sinh viên dự định tìm hiểu về châu Á có thể học tập phương pháp luận

về nghiên cứu nông thôn Thành viên của Hội nghiên cứu lần này là 24 người, bao gồm GS.TS Sakurai Yumio (Đại học Tokyo), PGS.Ths Naito Tagayasu (Đại học Tokai), 1 giáo viên (tiếng Việt), 1 trợ giảng (sử học), 5 nghiên cứu viên (sử học, nhân học, xã hội học và kinh tế học), 4 nghiên cứu sinh, 5 học viên cao học, và 6 sinh viên đại học đến từ các trường Đại học trên toàn Nhật Bản.

2 Lê Bá Thảo (2004), Thiên nhiên Việt Nam., Nxb Giáo dục, Hà Nội, tr 233.

Xã Phú An có hai đặc điể̉m Thứ nhất, trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, việc quân Mỹ ném bom khốc liệt đã khiến đa số người dân trong xã đi tản cư, cộng đồng làng xã bị giải thể Thứ hai, vào thời điểm nghiên cứu, đa số́ gia đình trong xã đã không trồng lúa và quá trình phi nông nghiệp hóa đang được thực hiện

Tỉnh Bình Dương là một trong những tỉnh mức độ phát triển công nghiệp cao nhất Việt Nam Mặc dù trong xã Phú An không có khu công nghiệp nào được xây dựng và huyện Bến Cát không thể coi là huyện tập trung nhiều khu công nghiệp tập trung song giá trị sản xuất công nghiệp trên địa bàn huyện Bến Cát năm 2008 là 8.543.043 triệu đồng (trong đó đầu tư nước ngoài là 6.477.526 triệu đồng), tăng gấp hơn 16 lầ̀n so với năm 2001 (514.548 triệu đồng)1

Ngược với xu hướng phát triển công nghiệp, nông nghiệp có vẻ bị suy yếu Tỉnh Bình Dương là một trong những tỉnh diện tích trồng lúa

ít nhất trong cả nước (sau Tp Đà Nẵng, tỉnh Đắc Nông, tỉnh Bình Phước), và diện tích trồng lúa mỗi năm một giảm đi Nhìn từ góc độ cấp huyện, đế́n những năm 1990, huyện Bến Cát là một huyện có diện tích trồng lúa nhiều so với các huyện khác nhưng diện tích trồng lúa đông xuân năm 2008 chỉ là 516 ha, tương đương 37% so với diện tích năm

2001 (1,950ha)2

Hình 1: Diện tích lúa đông xuân phân theo huyện (đvt: ha)

Nguồn: Cục thống kê tỉnh Bình Dương

1 Cục thống kê tỉnh Bình Dương, (2009), Niên giám thống kê tỉnh Bình Dương năm 2008,

tr.151.

2 Cục thống kê tỉnh Bình Dương, tr.109.

Thị xã TDM Huyện Dầu Tiếng Huyện Bến Cát Huyện Phú Giáo Huyện Tân Uyên Huyện Dĩ An Huyện Thuận An

Theo tài liệu của Ủy ban nhân dân xã Phú An, tổng diện tích tự nhiên

xã là 1.978,04 ha, dân số là 10.462 người Hiện nay, số người lao động trong toàn xã là 6.202 người, trong đó người lao động ngành nông nghiệp là 456 người, công nghiệp và xây dựng là 5.187 người, ngành dịch vụ là 444 người, các ngành khác là 115 người Dưới đây là diện tích gieo trồng nông sản tại xã Phú An

Bảng 1: Diện tích gieo trồng

Nguồn: Ủy ban nhân dân xã Phú An 23/12/2008 Số 53/BC‑UBND Báo cáo tổng kết năm 2008

và kế hoạch năm 2009 về phát triển KT‑VHXH‑ANQP Tr 1‑2.

1 Kinh tế làng xã từ thời kỳ Pháp thuộc đến năm 1975

1.1 Từ thời Pháp thuộc đến Hiệp định Geneve

Vì chỉ ít người cao tuổi được phỏng vấn có ký ức về thời Pháp thuộc nên chúng ta chỉ có được một vài thông tin về thời bấy giờ Một người sinh năm 1911 đi học ở trường làng đến lớp 6 (khoảng năm 1925) Sau khi bỏ học, ông làm công nhân đồn điền cao sư đến năm 1945, năm ông

(ĐVT: Ha) Tỉ lệ Cây công

nghiệp hàng

năm

Lúa Đồng Xuân 99.50

44.97%

Cây lâu năm

50.02%

Cây Ăn Quả 13.00 7.2%

Cây Lâu Năm Khác 88.10 49.0%

Chuyển đổi

cơ cấu cây

trồng

Đất lúa chuyển sang trồng cây lâu năm 12.50

5.01% Vườn tạp chuyển sang trồng cây cao su 5.50

Diện tích

Gieo Trồng

thăm gia cách mạng (PV, ngày 12/3/2009) Một người sinh tại xã năm

1927 nhớ lại hồi ông 14 tuổi (khoảng năm 1941) cuộc sống rất vất vả không đủ ăn (PV, ngày 14/3/2009)

Lúc bấy giờ, hoạt động kinh tế của tỉnh Bình Dương chủ yếu là nghề trồng các loại cây công nghiệp, trong đó việc trồng cây cao su chiếm vị trí quan trọng Năm 1927, diện tích trồng cây cao su trong tỉnh Thủ Dầu Một là 21.414 ha, năm 1929 con số này tới 33.100 ha1 Chúng ta có thể biết rằng từ thời Pháp thuộc, ngoài nghề trồng lúa người dân có cơ hội làm việc tại xã Phú An

Theo một người sinh năm 1933, năm 1944 quân đội Nhật chiếm xã

và do chiến tranh nổ ra, trẻ con trong xã không thể đi học trường tiểu học (PV, ngày 18/3/2009)

Sau quân đội Nhật về nước, quân đội Pháp tấn công xã và “không thể nhớ được bao nhiêu lần” quân đội Pháp phóng lửa đốt cháy xã và giết nhiều trâu (PV, ngày 17/3/2009) Người già và gia đình có trẻ con tản cư đi chỗ khác, chỉ những thanh niên tham gia du kích Việt Minh ở lại trong xã và bảo vệ xã cho đến năm 1954 (PV, ngày 18/3/2009)

1.2 Thời kỳ chiến tranh chống Mỹ

Tại xã Phú An, năm 1961 chiến tranh lại nổ ra Xã Phú An thuộc vào khu giải phóng nên đến đầu năm 1960 người dân vẫn sống ở tại xã cho đến khi quân Mỹ tấn công Theo hồi ức của một người dân sinh năm

1960, tình trạng chiến tranh không ác liệt cho đến những năm 1965‑1966 (PV, ngày 18/3/2009) “Khoảng năm 1960, tất cả các giáo viên đều tham gia cách mạng nên trường xã bị đóng cửa vì không có giáo viên dạy” (PV, ngày 11/3/2009) “Năm 1963, quân Mỹ đến xã tìm người để chuyển sang ấp chiến lược” nên người dân xã dần dần đi tản cư khỏi xã (PV, ngày 17/3/2009) Gia đình người này sống ở xã Phú An ít nhất là từ thế

hệ ông bà, cả gia đình đã tản cư lên thị xã Thủ Dầu Một trong thời điểm năm 1960 (PV, ngày 15/3/2009) Nói chung, sau khi hiệp định Geneve ký kết, xã nằm ở khu giải phóng và cuộc sống của người dân không ổn

1 Trần Bạch Đằng (chủ biên) (1991)., Địa chí tỉnh Sông Bé, Nxb Tổng hợp Sông Bé, tr.401.

định Theo một cựu chiến binh, suốt từ năm 1945 đến năm 1975 xã thuộc vào khu giải phóng (PV, ngày 11/3/2009)

Sau năm 1964, chiến tranh trở nên ác liệt, do máy bay Mỹ ném bom, người dân không thể sống cuộc sống bình thường của người nông dân Thời kỳ chiến tranh ác liệt nhất là từ năm 1966 đến năm 1969 (PV, ngày 15/3/2009) Người dân xã tản cư đến thị xã Phú Cường (Thủ Dầu Một hiện nay) và thị xã Bến Cát (Mỹ Phước hiện nay), huyện Củ Chi (TP HCM hiện nay) Ngoài các chiến sỹ cách mạng không có người dân sinh sống tại xã Theo người dân, lý do xã Phú An bị nằm trong tầm ngắm là

do xã nằm gần Củ Chi‑ một trung tâm cách mạng (PV, ngày 12/3/2009) Một người sinh năm 1936 có bố mẹ và gia đình đi tản cư ở Thủ Dầu Một năm 1965, đã một mình ở lại xã để bảo vệ đất của mình (PV, ngày 17/3/2009) Năm 1967, ông tham gia cách mạng, ngưng làm ruộng Ngoài tỉnh lỵ Phú Cường và Bến Cát, nhiều gia đình đã tản cư đến huyện Củ Chi Một người đàn ông sinh năm 1946 tản cư đến xã Phú Hòa Đông ‑ Củ Chi, gặp người vợ hiện nay của mình (PV, ngày 12/3/2009) Một Bí thư Chi bộ ấp đưa gia đình tản cư đến Củ Chi từ năm 1972 đến năm 1975 (PV, ngày 11/3/2009)

Việc máy bay Mỹ ném bom làm cho cộng đồng xã bị giải thể được biết qua tài liệu bằng chữ, bản đồ của Mỹ và chính quyền Sài Gòn Trên bản đồ quân đội Mỹ năm 1968 có tên xã Phú An và các xã lân cận đã bị tàn phá (destroyed) Theo nghiên cứu của học giả Nguyễn Đình Đầu, năm 1970 dân số trong xã chính quyền Sài Gòn kiểm soát được chỉ là 12 người trên 15.9 km2diện tích tự nhiên1 Khi đi tản cư, một số người dân kiếm tiền bằng nghề sửa đồng hồ, nghề công nhân đồn điền cao su Người ở lại xã vào rừng, trồng lúa, khoai mì và các loại củ để sinh hoạt một cách tự cung tự cấp và sau khi máy bay quân đội Mỹ – Ngụy rải chất độc hóa học, người dân sống dưới hầm, địa đạo (PV, ngày 15/3/2009)2 Giữa những người đàn ông ở lại xã và các thành viên gia

1 Nguyễn Đình Đầu (1994), Nghiên cứu địa bạ triều Nguyễn Biên Hòa (Đồng Nai, Sông

Bé, Bà Rịa, Vũng Tàu ), Nxb Thành Phố Hồ Chí Minh, tr 104.

2 Tỉnh Bến Cát (3 xã Phú An, An Điền và An Tây) có di tích cách mạng tên là địa đảo

Tây Nam Vũ Đức Thành, chủ biên (1999), Thủ Dầu Một ‑ Bình Dương đất lành chim đậu, Nxb Văn nghệ Tp Hồ Chí Minh, tr 254‑257.

đình có liên lạc thường xuyên Lực lượng giải phóng tổ chức các cuộc gặp gia đình (PV, ngày 15/3/2009)

2 Kinh tế nông thôn sau ngày giải phóng

2.1 Tái thiết làng

Sau ngày giải phóng, ngoài số nông dân vốn từng sống ở xã trước chiến tranh chống Mỹ có một tỷ lệ đáng kể nông dân từ nơi khác vào xã tìm nơi làm ăn Họ thấy phần lớn ruộng đất nông nghiệp ở đây bị hoang hóa và còn rất vắng

Một người dân mới di cư vào xã năm 1977 kể rằng, xã rất vắng người, cây cỏ mọc um tùm, nhiều bom, mìn còn sót lại trên và dưới đất Người dân mới di cư vào cảm thấy e ngại vì không có người quen ở xã (PV, ngày 15/3/2009) Ở huyện Bến Cát, nhóm xử lý bom của quân đội nhân dân Việt Nam xử lý từng miếng đất 100 m2 Sau khi đất được xử lý và xác nhận an toàn, người dân mới được phép khai thác (PV, ngày 17/3/2009) Người dân trở về xã bắt đầu thời kỳ mới với việc khai phát, cắt cỏ (PV, ngày 17/3/2009) Có mảnh đất bị ảnh hưởng nhiều của chất hóa học, có mảnh đất ít bị ảnh hưởng và việc khôi phục chất lượng đất mất nhiều thời gian (PV, ngày 14/3/2009) Hơn nữa, từ năm 1978‑ 1979

do bệnh rày và sâu, tất cả ruộng lúa không thu hoạch được, nạn thiếu đói phát sinh Lúc bấy giờ, theo ký ức của một người dân, nhà nước cho máy bay rải bột mì (có lẽ không phải là bột mì mà là thuốc trừ sâu) (PV, ngày 12/3/2009)

Năm 1976‑1977, chợ ra đời trong xã (PV, ngày 14/3/2009) Hầu như các gia đình về xã khoảng trước năm 1978, nhưng cũng có ý kiến cho rằng năm 1990 xã mới được tái thiết (PV, ngày 14/3/2009) Trong thời gian này ngoài người dân cũ, có nhiều người dân mới di cư vào xã, nhóm này đa số là những người làm việc tại các cơ quan nhà nước (ví

dụ như Trung tâm nghiên cứu mía) hoặc những người có họ hàng ruột thịt với người dân xã Theo nhận xét của một người già sinh năm 1936,

bà con láng giềng trong thời điểm năm 1968 và hiện nay không khác gì,

kể cả người Chàm, người Khơme, người dân láng giềng nhà ông là người cùng ấp (PV, ngày 14/3/2009)

2.2 Chia đất

Những người hồi hương được chính quyền địa phương chia đất Đất được chia gồm có đất nhà và đất nông nghiệp Theo thông tin của một người dân, lúc bấy giờ ai xin đất đều được chia vì xã Phú An có diện tích rộng (PV, ngày 15/3/2009) Theo một người dân, chính quyền chia mỗi người 1.000 m2(PV, ngày 14/3/2009) Có gia đình được chia đất ruộng rộng đến 5.000m2(PV, ngày 14/3/2009) Mảnh đất mà các gia đình được cấp không phải lúc nào cũng đúng mảnh đất mà họ từng sở hữu và sống trước giải phóng Có gia đình được cấp mảnh đất mới cách mảnh đất mà

họ sống trước giải phóng khoảng 300m đến 400m (PV, ngày 17/3/2009) Tuy nhiên, tình hình sở hữu ruộng đất trước giải phóng có quan hệ đến việc chia đất Một phụ nữ sinh năm 1952 tại huyện Thuận An tản cư đi Thủ Dầu Một lấy chồng là một đàn ông quê xã Phú An Năm 1976 hai vợ chồng và gia đình bố mẹ chồng hồi hương về xã Phú An để làm ruộng Trong thời điểm năm 1976, hai vợ chồng và bố chồng và hai người anh

em của chồng có 1.000m2đất (kể cả đất nông nghiệp và đất ở, mảnh đất

đó là đất mà bố mẹ chồng sở hữu trước khi đi tản cư) Năm 1984, chính quyền địa phương cấp cho gia đình 3.200m2đất Theo người được phỏng vấn, số lượng đất này (3.200m2) là số lượng mà chính quyền địa phương cấp cho tất cả những gia đình có trên 8 thành viên (PV, ngày 17/3/2009) Việc tái thiết làng được tiến hành chủ yếu bằng việc trồng lúa

2.3 Hợp tác hóa nông nghiệp và giải thể hợp tác xã nông nghiệp

Sau việc chia đất, theo kế hoạch 5 năm, công cuộc cải tạo xã hội chủ nghĩa và hợp tác hóa nông nghiệp được tiến hành

Theo ký ức của người dân, hợp tác xã nông nghiệp lần đầu tiên được

tổ chức năm 1978 và ở một số ấp thì hợp tác xã nông nghiệp bị giải thể vào năm 1981 (PV, ngày 17/3/2009) Về mặt hình thức, trong giai đoạn

từ năm 1978‑1980 có hợp tác xã Tây Nam, năm 1980 hợp tác xã Tây Nam

bị giải thể và được chia ra thành hợp tác xã Phú An và các hợp tác xã khác (PV, ngày 18/3/2009) Trong giai đoạn này, tất cả các gia đình trong

ấp tham gia hợp tác xã và được cung cấp gạo theo điểm công Số lượng gạo được cung cấp rất ít và họ ăn một loại ngô nhỏ xuất khẩu từ Ấn Độ (bo bo) (PV, ngày 17/3/2009) và khoai nhỏ (PV, ngày 14/3/2009) Khi hợp tác xã được thành lập các gia đình đã nộp lại số đất được cấp sau giải phóng cho hợp tác xã Đất ở và đất trồng rau thì được để lại cho các gia

đình Có gia đình sau khi giải phóng hai vợ chồng được chia đất 3.200m2

(đất ở 300m2, đất để trồng rau 2.900m2) và thừa kế 3.000m2đất ruộng từ đất của bố mẹ được chia sau khi giải phóng Trong tổng số 6.200m2đất

ấy, họ nộp lại cho hợp tác xã 3.000m2đất ruộng Năm 1981 số ruộng đất này đã được trả lại (PV, ngày 17/3/2009)

Nhiều ý kiến cho rằng sau năm 1975, năng suất lúa tăng lên một cách đáng kể Người nông dân miền Nam học phương pháp, kỹ thuật nông nghiệp của miền Bắc, dùng phân bón hóa học, tiếp nhận các giống lúa mới Năng suất từng vụ tăng lên gấp hai lần (PV, ngày 18/3/2009)1 Đến sau năm 1975 có thể trồng lúa một năm hai vụ và năng suất một vụ lên đến 5 tấn/ha Hệ thống thủy lợi được cải thiện vào mùa khô ruộng cũng được cung cấp nước (PV, ngày 17/3/2009)

Đối với ngành thương nghiệp, lúc bấy giờ chính phủ tiến hành chính sách chuyển tư sản thương nghiệp và phần lớn tiểu thương nghiệp sang sản xuất Tuy nhiên, trong kết quả nghiên cứu của chúng tôi, có lẽ do ngành thương nghiệp chưa phát triển nên xã Phú An không chịu ảnh hưởng lớn từ chính sách này Chúng ta không nghe thông tin về tranh chấp ruộng đất trong những năm 1980

3 Thoát ly khỏi đồng ruộng

3.1 Phát triển thủ công nghiệp

Như đã trình bày ở trên, trong những năm 1970 xã Phú An hướng đến khôi phục kinh tế nông thôn chủ yếu bằng việc trồng lúa Tuy nhiên, sau khi hợp tác xã nông nghiệp bị giải thể, từ cuối những năm 1980 xu hướng bỏ trồng lúa xuất hiện Trong số 30 gia đình đã thôi trồng lúa mà đoàn nghiên cứu thực hiện phỏng vấn, chỉ có 3 gia đình thôi trồng lúa

từ những năm 1950 đến cuối những năm 1970, có 5 gia đình thôi trồng lúa vào năm 1989 và 1990 Đến sau năm 2000, xu hướng bỏ đồng ruộng trở nên mạnh hơn

1 Có công trình nghiên cứu cho biết là một số vùng ở đồng bằng sông Cửu Long, việc sử dụng phân hóa học, máy bơm nước và việc tiếp nhận các giống lúa mới đã phổ biến Nhưng theo phỏng vấn của đoàn chúng tôi, tại xã Phú An không có tình trạng như vậy Một nông dân kể lại rằng trước năm 1975 chỉ có phân bón hóa học xuất khẩu từ Pháp được sử dụng trong sản xuất vào năm 1950 và do giá rất cao nên đa số nông dân không thể mua được hoặc chỉ sử dụng khi cây lúa còn nhỏ.

Theo nhận xét của người dân xã, hồi xưa số gia đình làm nghề trồng lúa là mấy ngàn hộ nhưng hiện nay chỉ có 30‑40 hộ trồng lúa (PV, ngày 17/3/2009) Một người trưởng ấp cho biết là trong 10 năm gần đây, trong

số 1.964 ha diện tích tự nhiên có 250 ha đất ruộng bị bỏ (PV, ngày 11/3/2009)

Hình 2: Số gia đình thôi trồng lúa và số dự án đầu tư trực tiếp

được cấp phép

Nguồn: Hội nghiên cứu nông thôn châu Á (2009), Báo cáo công tác tại Bình Dương ‑ Miền Nam

Việt Nam, tr 28, Cục thống kê tỉnh Bình Dương, tr 47

Tình trạng này xảy ra do nhiều nguyên nhân Nguyên nhân thứ nhất

là năng suất lúa ở đây thấp hơn so với các khu vực khác Như trường hợp một gia đình tham gia phỏng vấn, “gia đình thôi trồng lúa vài năm sau giải phóng vì không có máy bơm nước và điều kiện thủy lợi không tốt (PV, ngày 14/3/2009)”, các hộ nông dân trồng trọt trên những mảnh ruộng có điều kiện thủy lợi không được tốt hoặc đất có phèn đã thôi trồng lúa từ sớm

Thiên tai cũng là một nguyên nhân dẫn đến việc thôi trồng lúa Năm

1990, nạn chuột phát sinh quá nhiều đã khiến nhiều gia đình thôi trồng lúa và trong các gia đình này, những gia đình có đủ vốn thì chuyển sang nghề trồng cây ăn quả (PV, ngày 17/3/2009) Một gia đình đã bỏ 1 ha ruộng cho biết nguyên nhân gia đình thôi không trồng lúa là do biến đổi khí hậu Sau này, khi gạo sản xuất tại miền Tây được lưu thông ở xã,

số gia đình đã thôi trồng lúa

Số dự án đầu

tư trực tiếp của nước ngoài được cấp giấy phép (cả tỉnh)

người nông dân thấy việc trồng lúa không hợp lý về mặt kinh tế thị trường (PV, ngày 18/3/2009)

Một lý do nữa là sự thiếu hụt lao động, người nối nghiệp do việc thoát ly nông nghiệp của thế hệ trẻ Từ những năm 1990, nam thanh niên thích làm nghề thủ công nghiệp Xã Phú An cách xã Tương Bình Hiệp ‑ trung tâm nghề sơn mài ‑ 8 km về phía đông bắc1 Trong xã Phú

An, vào những năm 1990, phong trào làm nghề sơn mài rất phát triển trong giới nam thanh niên Một ví dụ cụ thể là một gia đình có 3 con trai, người con cả sinh năm 1974 và hai em trai đều làm nghề sơn mài (PV, ngày 15/3/2009) Một người sinh năm 1976 cho biết là anh ấy làm nghề sơn mài từ năm 1996 đến năm 2002 vì lúc bấy giờ nghề sơn mài là mốt và có thu nhập cao Tuy nhiên, đến năm 2002 nghề sơn mài không còn là mốt nữa nên anh đã chuyển sang nghề sửa xe trong thị xã Thủ Dầu Một vì anh “thích nghề đòi hỏi kỹ thuật sử dụng ngón tay” và “thấy nghề sửa xe là một nghề phát triển” (PV, ngày 14/3/2009) Một nữ thanh niên sinh năm 1987 cho biết là cô không biết cách trồng cấy lúa (PV, ngày 14/3/2009)

3.2 Sự xuất hiện của nhà máy và đa dạng hóa nghề nghiệp

Vào những năm 2000, một số nhà máy có vốn đầu tư nước ngoài được xây dựng trong xã Tiêu biểu nhất là nhà máy sản xuất giầy dép

có vốn đầu tư từ Đại Loan (được thành lập năm 2005) và nhà máy dệt may có vốn đầu tư Hàn Quốc Khu công nghiệp Mai Trung cũng được thành lập trong xã An Tây ‑ một xã bên cạnh xã Phú An Tuy nhiên, việc xây dựng các nhà máy và khu công nghiệp như trên không trực tiếp cung cấp cơ hội việc làm cho xã Phú An2

Nhiều thanh niên xã Phú An không muốn làm người lao động trực tiếp trong xã và các khu công nghiệp Nhà máy ngành dệt may có vốn đầu tư Hàn Quốc tại xã có khoảng 1.000 người lao động, trong đó chủ yếu là lao động nữ từ 20‑30 tuổi Theo nhận xét của người dân xã, đa

1 Vũ Đức Thành, tr 248‑249.

2 Ví dụ, trong 345 người lao động làm việc tại khu công nghiệp Mai Trung, người tỉnh Bình Dương chỉ là 109 người, chiếm 31,6% tổng số người lao động BQL các KCN Bình Dương, Báo cáo tình hình sử dụng lao động của các KCN năm

2008 (2008).