Sinh kế của đồng bào dân tộc Ê Đê Nghiên cứu tình huống tại xã Eabar huyện Buôn Đôn, tỉnh Daklak

11 CH NGăIII.ăPH NGăPHÁPăNGHIểNăC U ..... DANHăM CăCỄCăKụăHI UăVĨăCH ăGHIăT T... DANHăM CăCỄCăB NGăBI UăVĨăHỊNHăV... Phía B c giáp xã Cuôr Knia, phía Nam giáp Tp BMT,ăphíaă ôngăgiápăTpăB

-

NGUY N TH MINHăPH NG

LU NăV NăTH CăS ăKINHăT

CHệăMINH,ăN Mă2011

L IăCAMă OAN

-

NGUY N TH MINHăPH NG

SINH K C Aă NG BÀO DÂN T Căểă ể:ăNGHIểNăC U TÌNH HU NG T I

XÃ EABAR, HUY NăBUỌNă ỌN,ăT NHă KL K

L IăCAMă OAN

Tôiăxinăcamăđoanălu năv nă“Sinh k c a đ ng bào dân t c Ê đê: nghiên c u tình

hu ng t i xã Eabar, huy n Buôn ôn t nh kL k” là công trình nghiên c u c a b n thân,

đ c th c hi n trênăc ăs nghiên c u lý thuy t, kh o sát tình hình th c ti năvƠăd i s h ng

d n c a T.S Tr n Ti n Khai Các s li u, k t qu đ c trình bày trong lu năv nălƠătrungăth c vƠăch aăt ngăđ c ai công b trong b t l lu năv nănƠoătr căđơy

M CăL C

L IăCAMă OAN

M C L C

DANH M C CÁC KÝ HI U VÀ CH GHI T T

DANH M C CÁC B NG BI U VÀ HÌNH V

CH NGăI.ăGI I THI U 1

1.1 B i c nh chính sách c aăđ tài 1

1.2 M c tiêu nghiên c u 2

1.3 Câu h i nghiên c u 2

1.4 iăt ng và ph m vi nghiên c u 2

CH NGăII.ăT NG QUAN LÝ THUY T NGHIÊN C U 4

2.1 Sinh k 4

2.1.1ă nhăngh a 4

2.1.2 Các nhân t sinh k chính 5

2.1.3 Các y u t c a chi năl c sinh k 7

2.1.4 H th ng các chi năl c sinh k h 8

2.2 Dân t c thi u s 9

2.2.1ă nhăngh a 9

2.2.2ă căđi măđ ngăbƠoăểăđê 9

2.3 Các nghiên c u có liên quan 11

CH NGăIII.ăPH NGăPHÁPăNGHIểNăC U 14

3.1 Khung phân tích 14

3.1.1 Tài s n sinh k 15

3.1.3 K t qu sinh k 16

3.2ăPh ngăphápăl y m u 16

3.2.1 Ch năđi m nghiên c u 16

3.2.2 Ch n m uăđi u tra 16

3.2.3 Thu th p s li u 17

3.2.4ăPh ngăphápăphơnătích 17

CH NGăIV.ă Că I MăC ăB Nă A BÀN NGHIÊN C U 19

4.1ă i u ki n t nhiên 19

4.2ă i u ki n kinh t - xã h i 20

4.2.1 S n xu t nông nghi p 20

4.2.2ăV năhóaăxƣăh i 21

4.2.3ăC ăs h t ng 22

CH NGăV.ăK T QU NGHIÊN C U 23

5.1 Ngu n v n sinh k c a h đ ngăbƠoăểăđêăt i xã Eabar 23

5.1.1 V n con ng i 23

5.1.2 V n t nhiên 27

5.1.3 V n tài chính 28

5.1.4 V n v t ch t 30

5.1.5 V n xã h i 31

5.2 B i c nh d b t năth ng,ăs h tr c a Chính ph cho sinh k c aăđ ngăbƠoăểăđê 32

5.2.1 B i c nh d b t năth ng 32

5.3 Chi năl c sinh k c aăđ ngăbƠoăểăđê 34

5.4 K t qu sinh k 35

5.4.1 Thu nh p c a h giaăđình 35

5.4.2 Chi tiêu c a h giaăđình 36

5.4.3ăTíchăl yăc a h 37

5.6 Ho tăđ ng c i thi n chi năl c sinh k , thoát nghèo 38

CH NGăVI.ăK T LU N VÀ KI N NGH 42

6.1 K t lu n 42

6.2 Ki n ngh 43

TÀI LI U THAM KH O 44

PH L C 46

DANHăM CăCỄCăKụăHI UăVĨăCH ăGHIăT T

DANHăM CăCỄCăB NGăBI UăVĨăHỊNHăV

CH NGăI GI IăTHI U 1.1 B iăc nhăchínhăsáchăc aăđ ătƠi

Vi t Nam là m tăn c nông nghi p v i 70% dân s sinh s ng nông thôn, sinh k chính

c aădơnăc ăvìăth c ngăt ho tăđ ng s n xu t nông nghi p là ph n l n Phát tri n nông nghi p nôngăthônăđ căxemănh ălƠăm t ph n chính trong chi năl c phát tri n kinh t xã h i c aăđ t

n c Vi tăNamăc ngălƠăm t qu c gia v i 54 dân t c anh em cùng sinh s ngătrongăđóăđ ng

bào dân t c thi u s là 52/54 chi m 14% dân s c n c,ătrongăđóădơn t căểăđêăchi m 27,5%

trong s c ngăđ ng dân t c thi u s (GSO, 2009), là m t trong s nhóm các dân t c thi u s ít

ng i cao nh tăc ătrúăch y u t i các t nh Tây Nguyên T nhi uăn mănayătrongăquáătrìnhăphátă

tri n Chính ph luôn có nh ng chính sách quan tâm h tr đ c bi t cho nhóm c ngăđ ng các

dân t c thi u s phát tri n v i nhi uăch ngătrìnhăd ánănh ăch ngătrìnhă134,ă135ầăM c đíchăc aăcácăch ngătrìnhănƠyănh m giúp c i thi năđ i s ng c a c ngăđ ng các dân t c thi u

s , góp ph n gi m b t s chênh l chătrongăđ i s ng

Có th nói h giaăđìnhăđóngăvaiătròălƠănhơnăt chính trong vi c phát tri n, t o ra c a c i v t

ch tăchoăgiaăđìnhăvƠăchoăxƣăh i V iăđ căthùălƠăn c s n xu t nông nghi p v i quy mô nh

c p h giaăđìnhăthìăđơyălƠăl căl ng nòng c tăđóngăvaiătròăquy tăđ nh khu v c Tây Nguyên,

c u trúc b n làng d a trên h giaăđìnhăc ngălƠăth ch xã h iăc ăb n đ i v iăđ ng bào dân t c

S d ng các ngu n l căđ uăvƠoănh ăth nào đ i v i nông h giaăđìnhăđ t oăđ u ra t t nh t, đemăl i hi u qu cho xã h iălƠăđi u mà c ngăđ ng và các nhà làm chính sách mu năh ng t i

EaBar là m t xã n m phíaă ôngăNam,ăhuy n Buônă ônăcáchăThƠnhăph Buôn Ma Thu t

10km và cách trung tâm huy n 14km T iăđơyăcóă10ădơnăt c cùng sinh s ng (Kinh, Tày, Nùng, ểăđê,ăMăNông,ăMán,ăGiaăRai,ăHoa,ăCh m,ăGiao)ătrongăđóăểăđêăchi m kho ng 19% dân s c a

huy n v i 3.163 kh u.ă i v i c ngăđ ng dân t c thi u s nóiăchungăc ngănh ăng iăểăđêănóiă

riêng thì sinh k c a h ch y uălƠătrongăl nhăv c nông nghi p Tuy nhiên v i nh ng h n ch

khác nhau trong vi c ti p thu nh ng ki n th căc ngănh ăs ti n b khoa h c k thu t nên ho t

đ ng s n xu t nông nghi p h uănh ăv nătheoăph ngăth c canh tác truy n th ng , trông ch

nhi u vào t nhiênădoăđóăr i ro khá cao Nh ngăn măg năđơyăv i s bi năđ ng b tăth ng c a

th i ti t khí h u cùng v i d ch b nhătrênăđƠnăgiaăsúcăđƣăkhi năchoăđ i s ng c aăng iădơnăđƣăkhóăkh n l iăcƠngăkhóăkh năh n.ăDoăđó đ t ra nhu c u tìm hi u các ngu n sinh k chính c a

đ ngăbƠoăểăđêălƠăgì?ăChi năl c sinh k c a h nh ăth nào? Ho tăđ ng t o ra thu nh p chính

cho nông h ểă êălà gì và h g p tr ng i gì trong quá trình sinh s ng? T đóăphát hi n nh ng

nhân t nào có th giúp h thoát nghèo, góp ph nănơngăcaoăđ i s ngăđ ng bào, t o ngu n thu

nh p năđ nhăvƠăcaoăh nălƠănh ng câu h i chúng ta quan tâm

1.2 M cătiêuănghiênăc u

tƠiăthôngăquaăđi u tra th c t đ đánhăgiáăcácămôăhìnhăsinhăk và k t qu sinh k c a

đ ngăbƠoăểăđêăt iăđi m nghiên c u, t đóăcóăth phát hi n và xác đ nh nh ng lý do có th d n

t i vi c thoát nghèo c a h ,ălƠmăc ăs cho các ki n ngh chính sách cho sinh k c a h gia đìnhăểăđêăt iăđi m nghiên c u

1.4 iăt ngăvƠăph măviănghiênăc u

 iăt ng nghiên c u: Các v năđ liên quanăđ năđ i s ng và chi năl c sinh k c a h ểăđêăt iăđi m nghiên c u

 N i dung nghiên c u: Phân tích các tài s n sinh k ; các chính sách và b i c nh d gây tácăđ ng t năth ng;ăphơnătíchăcácăchi năl c sinh k c a h giaăđìnhăểăđê;ăho tăđ ng

sinh k và k t qu c a ho tăđ ng;ăđ xu t các ho tăđ ngăc ngănh ăchínhăsáchătácăđ ng

đ c i thi n k t qu sinh k góp ph n nâng cao ch tăl ng cu c s ng cho h ểăđêăt i

đi m nghiên c u

 Không gian nghiên c u: nghiên c u d đ nhăđ c th c hi n t i 4 buôn c a xã EaBar,

huy năBuônă ôn,ăT nhă kL k

Lu năv năcóăk t c u g mă6ăch ng:

Ch ngăI:ăGi i thi u.ă ơyălƠăch ngăgi i thi u b i c nh và lý do c a nghiên c u, bao

g măthôngătinăliênăquanăđ n b i c nh, m c tiêu, câu h i,ăđ iăt ng và ph m vi nghiên c u

Ch ngăII:ăT ng quan lý thuy t nghiên c u Cung c p các lý thuy t và các nghiên c u

có liên quan

Ch ngăIII:ăPh ngăphápănghiênăc u Gi i thi uăkhungăphơnătíchăđ c áp d ng, trình bƠyăph ngăphápăl y m u cho nghiên c u, ngu n d li uăvƠăph ngăphápăphơnătích

Ch ngăIV:ă căđi măc ăb năđ a bàn nghiên c u

Ch ngăV:ăK t qu nghiên c u Trình bày k t qu thuăđ c t vi c th c hi n nghiên

c u

Ch ngăVI:ăK t lu n và ki n ngh

CH NGăII T NGăQUANăLụăTHUY TăNGHIểNăC U 2.1ăSinhăk

2.1.1ă nhăngh a

Sinh k là m t khái ni măđ c s d ng ngày càng nhi u trong phân tích v nghèoăđóiă

và phát tri nănôngăthôn,ătuyănhiênăchoăđ n nay v năch aăcóăm t khái ni m th ng nh t v đ nh ngh aănƠy.ăTheoăt đi n Oxford sinh k cóăngh aălƠăắph ngăti năđ sinh s ng,ăph ngăti năđ

h tr cho cu c s ng và các sinh ho t”,ăđi u này cho th y nó không ph iăđ ngăngh aăv i thu

nh păvìănóăh ngăđ n cách th c sinh s ng và t n t i ch không ch là k t qu thu nh p nh n

đ c Tuy nhiên trong th c t khi nghiên c u l nhăv c phát tri nănôngăthôn,ăđ hi u v sinh

k không ph iălƠăđi uăđ năgi n Do s khác bi t v cácăđi u ki n kinh t xã h i,ăv năhóaăvƠăth

ch nông thôn nên các khái ni m v sinh k có th đ c hi u theo nhi u cách khác nhau Có

m tăđ nhăngh aăph bi nătheoăChambersăvƠăConwayă(1992)ăắM t sinh k bao g m các kh

n ng,ătƠiăs n (c v v t ch t và các ngu n l c xã h i) và các ho tăđ ng c n thi t cho m t

ph ngăti n sinh s ng M t sinh k đ c g i là b n v ng khi nó có th ng phó và khôi ph c

t nh ngăc ngăth ng và nh ng cú s c, duy trì hay t ngăc ngăn ngăl c và tài s n c a mình

trong khi không làm t n h iăđ n tài nguyên thiên nhiên và cung c păc ăh i sinh k b n v ng

cho các th h k ti p, cung c p l iăíchăròngăđ n sinh k khác c păđ aăph ngăvƠătoƠnăc u

trong ng n h n và dài h n”.ăTínhăquan tr ng c aăđ nhăngh aăsinhăk nƠyălƠăh ng s chúăỦăđ n

các liên k t gi a các tài s n h giaăđình,ăCácăchi năl c (ho tăđ ng) và k t qu lƠăd i nh

h ng c aămôiătr ng trung gian

C năc vƠoăđ nhăngh aătrên,ănhi u mô hình và khung phân tích sinh k đƣ đ c phát

tri n b i nhi u nhà nghiên c u.ăTheoăScoonesă(1998):ăắnh ng câu h i quan tr ngăđ h i trong

b t k phân tích sinh k b n v ng là ậ V i m t b i c nh c th (c a chính sách, chính tr , l ch

s , sinh thái nông nghi păvƠăđi u ki n kinh t xã h i), nh ng s k t h p các ngu n sinh k k t

qu trong kh n ngăchoăphépăk t h p các chi năl c sinh k (nông nghi păt ngăc ng,ăđaăd ng

hóa sinh k vƠădiăc )ăv i nh ng k t qu gì?”ăV năđ đ c bi t quan tâm trong khung phân tích

này là nh ng quá trình th ch làm trungăgianăđemăđ n kh n ngăđ th c hi n chi năl căđ t

k t qu hay không T khung phân tích sinh k b n v ngăn măy u t t ngătácăv iănhauăđ c

đánhăd u bao g m b i c nh, ngu n l c, th ch , chi năl c và k t qu Ellisă(2000)ătrongăđ nh ngh aăc a ông v sinh k đƣăchúătr ng nhi uăh năđ n tài s n và các ho tăđ ng nhăh ng b i

quan h xã h i (gi i tính, giai c p, màu da, h th ng ni m tin) và th ch ă i u quan tr ng c a

đ nhăngh aăsinhăk nƠyălƠăh ng s chúăỦăđ n các liên k t gi a tài s n và nh ng s l a ch n

ng i s h u trong th c t đ theoăđu i các ho tăđ ng có th t o ra thu nh p c n thi t cho s

sinh t n.ăắM t sinh k bao g m các tài s n (t nhiên, v t ch t, nhân l c, tài chính và v n xã

h i), các ho tăđ ng và ti p c n v i nh ngăđi u này (qua trung gian b i các t ch c và các m i

quan h xã h i)ăđ căxácăđ nh b i các cá nhân và h giaăđình”ă(Ellis,ă2000)

2.1.2ăCácănhơnăt ăsinhăk ăchính

M t cách ti p c n sinh k d a trên ti năđ cho r ng tình tr ng tài s n c aăng i nghèo lƠăc ăs đ hi u các l a ch n m cho h , nh ng chi năl c mà h thích ngăđ đ tăđ c sinh

k , các k t qu h mong mu n và b i c nh d b t năth ng.ăTƠiăs n sinh k là nh ng tài s n

thu c s h u, ki m soát, s d ng ho c m t s ph ngăti năkhácăđ c s d ng b i h giaăđình.ă

DFID phân bi tăăn mălo i tài s n v n bao g m t nhiên, v t ch t,ăconăng i, tài chính và xã

h i (Carney, 1998) Theo cách này trong vi c gi i quy t v năđ nghèoăđóiăm t trong nh ng cáchăcóăỦăngh aăh nălƠăk t qu c aăđóiănghèoăđóălƠănh ng cách th c khác nhau c n thi t cho

ph ngăti n sinh s ng (Warner, 2000) Khung phân tích sinh k b n v ngăđƣăđ c phát tri n

b i nhi u nhà nghiên c uănh ngătrongăkhungăphơnătíchănƠyăcóăbaă y u t c tălõiăđ căđ nh ngh aănh ăm t quá trình bao g măcácăắtƠiăs n v n”ăd aătrênăắchi năl c sinh k ”ăkhácănhauă

d năđ năắk t qu sinh k ”ăkhácănhau

2.1.2.1 Tài s n sinh k

V n t nhiên bao g măđ t,ăn c và các ngu n tài nguyên sinh h căđ c s d ng b i conăng iăđ t oăraăph ngăti n cho s t n t i (Ellis, 2000), g m c tài nguyên có th tái t o

và không th tái t o.ă i u này rõ ràng là quan tr ng cho nh ng ai nh năđ c t t c hay m t

ph n trong sinh k c a h t tài nguyên thiên nhiên d a trên các ho tăđ ngănh ănôngănghi p, đánhăb t th y h i s n, thu nh p t r ng (DFID, 1999) Các quá trình t nhiênănh ăh a ho n,ăl ă

l t,ăđ ngăđ t, mùa v vƠăbƣoăth ng d gây ra s t năth ng.ăDoăđóăcóăm i quan h ch t ch

gi a v n t nhiên và b i c nh d b t năth ngătrongăđóăcóănhi u cú s c có th tƠnăpháăđ i

s ng c aăng i nghèo (DFID, 1999)

V n xã h i ậ các ngu n l c xã h i (các m ngăl i, các yêu c u xã h i, quan h xã h i,

đ ng phái, hi p h i)ămƠăng i thi t k khiătheoăđu i chi năl c sinh k khácănhauăđòiăh i hành

đ ng ph i h p (Scoones, 1998) Trong tài li uă h ng d n v sinh k b n v ng t DFID

(1999), t m quan tr ng c a v n xã h iăd ngănh ăđ căcoiălƠăắtƠiănguyênăc aăph ngăsáchă

cu iăcùng”ăậ b đ m có th giúp các h giaăđìnhăđ i phó v i m t cú s căvƠăắm t m ngăl i an toƠnăđ đ m b o s s ng còn trong th i k b t năsơu”.ăNgoƠiăraăthôngăquaăcácăm ng xã h i

h giaăđìnhăcóăth phát tri n và chia s ki n th c cho nhau

V n con ng i đ c păđ năcácălaoăđ ng s n có c a h giaăđình.ăNóăkhôngăch đoăb ng

s l ngălaoăđ ng mà còn b i ch tăl ngălaoăđ ngănh ăk n ng,ătrìnhăđ , s c kh e nhăh ng

đ n cách mà h giaăđìnhăth c hi n các chi năl c sinh k đ đ t k t qu sinh k ăNg i nghèo cóălaoăđ ng c a h là tài s n sinh k chính (FAO, 2002) V năconăng iălƠăt ngăđ uăt ăvƠoă

giáo d căđƠoăt oăc ngănh ăcácăk n ngănh năđ căthôngăquaătheoăđu i m t ho c nhi u ngành

ngh (Ellis, 2000) Vi c chú tr ng vào giáo d c và k n ngăthìăvi c c i thi n v năconăng i là

không d dàng và nhanh chóng, đ c bi t là v i nông dân - nh ngăng iăth ng ph iăđ i m t

v i nh ng r i ro và các cú s c Trong th c t vi c ra quy tăđ nh v đ u t ăvƠoăgiáoăd c và h c

t p k n ngăc a h giaăđìnhăch u nhăh ng b i c y u t khách quan l n ch quan

V n v t ch t bao g m nh ngăgìăđ c t o ra t quá trình s n xu t, bao g măc ăs h

t ngăănh ăkênhăm ngăth y l i,ăđ ng b , xây d ng, thi t b s n xu tănh ăcôngăc , máy móc, cácăph ngăti năkhácăgiúpăconăng iăđ t hi u qu h n.ăM t khác v n v t ch tăkhácănh ăgiaoă

thông h pălỦ,ăđ m b oăn iă , c păn căđ yăđ , v sinhămôiătr ng,ăn ngăl ng s ch, giá c

h p lý và vi c truy c păthôngătinăth ngăđ căgiúpăđ đ đápă ng nhu c uăc ăb n c aăng i

dân (Ellis, 2000)

V n tài chính liênăquanăđ n giá tr c a ti n mà h giaăđìnhăcóăth giaăt ng.ă i u này

ch y u có kh n ngăđ c ti t ki m và ti p c n tín d ngăd i hình th c cho vay (Ellis, 2000)

V n tài chính trong sinh k h giaăđìnhăđôiăkhiăkhôngăch là ti n, nó còn có th t n t iăd i

hình th c các tài s năkhácănh ăv tănuôi,ăc ăs v t ch t,ăph ngăti năđiăl i, các ngu n v n

th ng xuyên bao g m c thu nh păcóăđ c,ăl ngăh u,ăti n g i nh n đ c

Tóm l i m t h gia đìnhăc ăb n v iăn mălo i tài s n sinh k nh ătrênămƠăh s h u

ho c có th giaăt ng đ xây d ng các ho tăđ ng sinh k cóăliênăquanăđ n vi c t o ra thu nh p vƠănơngăcaoăn ngăl c cho sinh k c a h

2.1.2.2 Chi n l c sinh k

Chi năl c sinh k bao g m các ho tăđ ng t oăraăcácăph ngăti n s ng cho h giaăđìnhă

(Ellis, 2000) Tùy thu c vào tài s nămƠăconăng i s h u, các c uătrúcăvƠăquáătrìnhătácăđ ng

t i chúng và b i c nh d b t năth ngăconăng i s l a ch n chi năl c sinh k có kh n ngă

cho m t k t qu sinh k t t nh t Chi năl c sinh k thayăđ iăkhiămôiătr ng bên ngoài mà con

ng i ki măsoátăthayăđ i Trong khung sinh k b n v ng có ba nhóm các chi năl c sinh k

đ căxácăđ nh là m r ng nông nghi p,ăđaăd ng hóa sinh k và v năđ diăc ăNg i dân có th cóăđ i s ngăkháăh năt h atăđ ng nông nghi p qua quá trình thâm canh, ho c h đaăd ng hóa

v i m t lo t các h atăđ ng phi nông nghi p có thu, ho c h di chuy n t m th iăhayăv nhăvi n điăn iăkhácătìmăk sinhănhai.ă ôiăkhiăng iătaătheoăđu i m t s k t h p các chi năl c v i

nhau

2.1.2.3 K t qu sinh k

K t qu sinh k ch k t qu đ tăđ c b ng cách thích nghi v i các chi năl c sinh k

K t qu sinh k có th bao g m các ch s khácănhauănh ăvi c làm và thu nh p,ăanăninhăl ngă

th c, y t , s đ c l p, ki n th căvƠăxóaăđóiăgi mănghèo.ăN măy u t quan tr ng c a sinh k

c năđ căđ aăvƠoătƠiăkh anăđ đánhăgiáăcácăchi năl c sinh k và k t qu c a h là t o ra các

ngày làm vi c,ăxóaăđóiăgi m nghèo, phúc l i và kh n ng,ăsinhăk thích ng, tính d b t n

th ngăvƠ kh n ngăph c h i,ăc ăs b n v ng ngu n tài nguyên thiên nhiên (Scoones, 1998)

2.1.3ăCácăy uăt ăc aăchi năl căsinhăk

Có ba y u t chính quy tăđ nh chi năl c sinh k c a h giaăđìnhăg măđ ng l c c a h giaăđình;ăngu n sinh k và kh n ngăti p c n và môi tr ng sinh k

ng l c c a h gia đình: Theo Ellis (2000) lý do mà các cá nhân và h giaăđìnhătheoă

đu i chi năl căđaăd ng hóa sinh k đ c chia làm hai ph năđóălƠăs c n thi t hay s l a ch n

Nông h có ngu n thu nh p t vi c phân b đaăd ng c a các tài s n v n t nhiên, v t ch t và conăng i trong các ho tăđ ng t o thu nh p khác nhau S k t h p l a ch n các tài s n và các

ho tăđ ngănƠyăđ c g i là chi năl c sinh k c a h giaăđình.ăM t chi năl c sinh k không

ch bao g m các ho tăđ ng t o thu nh p mà còn bao g m nhi u v năđ khácănh ăl a ch n k t

h păv năhóaăvƠăxƣăh iăđ t o nên ngh nghi p chính c a h giaăđìnhă(Ellis,ă1998)

Ngu n sinh k và kh n ng ti p c n: H giaăđìnhăph i k t h păn măngu n v n sinh k

đ đ tăđ c m c tiêu nh tăđ nh nh m hình thành chi năl c sinh k và ho tăđ ng c a mình

H giaăđìnhăvƠăcácăcáănhơnăcóăcácătƠiăs n sinh k khác nhau và m căđ ti p c n v i ngu n v n

c ngăkhácănhau.ăM t nhăh ng l năđ n s l a ch n chi năl c sinh k c aăng i dân là vi c

ti p c n v i tài s n, các chính sách, các t ch c và các quá trình nhăh ngăđ n kh n ngăc a

h trong vi c s d ng các tài s nănƠyăđ đ t k t qu t tătrongăđ i s ng Scoones (1998) cho

r ng s khác bi t trong vi c ti p c n ngu n sinh k khác nhau gi a các h giaăđìnhăkhácănhauă

ph thu c vào vi c s p x p th ch , t ch c, các v năđ , quy n l căvƠăchínhăsách,ădoăđóăh

ph n ng theo nh ngăcáchăkhácănhauătr c các cú s c sinh k

Môi tr ng sinh k : Trong khung phân tích phát tri n sinh k c aăDFID,ămôiătr ng

sinh k đ c chia thành chuy năđ iăc ăc u và quy trình hay các chính sách, th ch , quy trình

và hoàn c nh d b t năth ng,ăđ c mô t trongăcácăđi u kho n c a cú s c,ăxuăh ng và y u

t mùa v Tính d b t năth ngăg m c y u t bênăngoƠiăvƠăbênătrongăđ c phân chia theo

m c đ cao c a vi c ti p xúc v i r i ro, cú s căvƠăc ngăth ng,ăcácăkhóăkh nătrongăvi căđ i phó

v i chúng Ngoài b i c nh d b t năth ngăch y uăliênăquanăđ năxuăh ng và các cú s c còn

có các m i quan h xã h i, các th ch và các t ch c

2.1.4ăH ăth ngăcác chi năl căsinhăk ăh

Bao g m chi năl căđaăd ng hóa sinh k ; chi năl c thâm canh/qu ng canh trong nông

nghi p; chi năl cădiăc ;ăđ i phó, tính d b t năth ngăvƠăvi c thích ng (ph l c 4)

2.2ăDơnăt căthi uăs

2.2.1ă nhăngh a

M t nhóm dân t c là m t nhómăng i mà các thành viên có m i liên h v i nhau thông

qua m t di s n chung có th là th t hay gi Di s nănƠyăđ c chia s có th d a trên gi đ nh t

tiên chung, l ch s , thân t c, tôn giáo, ngôn ng , lãnh th đ c chia, qu c t ch hay ngo i hình

Các thành viên c a m t nhóm dân t c có ý th c thu c v m t nhóm dân t c,ăh năn a b n s c

dân t căđ căđánhăd u b ng s công nh n v tính khác bi t c a nhóm t nh ng nhóm khác 2.2.2ă căđi măđ ngăbƠoăểăđê

ngă bƠoă ểă đêă lƠă m t trong nh ng c ngă đ ng dân t c ít ng i sinh s ng Tây Nguyên,ăc ngănh ăcácădơnăt c thi u s khác h có m t s đ căđi m sau:

v năhóaătruy n th ng v năđ c c ngăđ ng gìn gi M t s quyăđ nh trong nh n th c và hành

vi c a m i thành viên trong c ngăđ ng b ngăv năb n lu t t c và ki n th c b năđ a v năđ c

tuân theo

S c trú

Các dân t c thi u s th ng s ng các khu v c mi n núi g n r ng,ăđ c bi t là các dân

t c thi u s TơyăNguyênăth ng làm nhà g n b n sông, su i và vì v y tên c a các buôn làng

c ngăth ng là tên c a con sông dòng su i

Tính c ng đ ng cao

TínhăđoƠnăk t trong c ngăđ ng gi a các thành viên c a c ngăđ ng dân t c thi u s

th ng r t cao Nó th hi n s giúpăđ và chia s v i nhau trong s n xu tăc ngănh ăcácăho t

đ ng th ngăngƠyănh ămaăchayăc i h i

Sinh k c a đ ng bào dân t c thi u s ph thu c vào t nhiên

H u h tăđ ng bào dân t c là nh ngăng i nghèo sinh s ng t iăđ aăph ng,ăsinhăk c a

h hoàn toàn ph thu c vào ngu n tài nguyên thiên nhiên M t s chi năl c sinh k truy n

th ngănh ăs năb n,ăháiăl m,ăđánhăb t,ăch năth gia súc và canh tác M r ng ngh nông là

m t trong nh ng cách th c n i ti ng mà h áp d ng trong s n xu t.ă i v i sinh k c a các

dân t c thi u s cácăv n qu c gia, r ngăđ c bi tăl uăv c sông tr thành ph n quan tr ng

trong sinh k c a các c ngăđ ngănƠy.ăDoăđóăcáchăth c ph bi n trong sinh k c a h lƠăch nă

th gia súc t p trung trong r ng và tr ng tr t ch là ph n ho tăđ ng th y u c a h mà thôi

Thu nh p c a h ch y u t vi c khai thác s n ph m ngoài r ng và nuôi tr ng th y s n

i v iăng iăểăđê,ăho tăđ ng chính c a h lƠănuôiăgiaăsúc,ăđánhăb tăcá,ăháiăl m, d t

v i.ăLuơnăcanhălƠăph ngăth c canh tác truy n th ng c aăng iăểăđê.ăNgƠyănay,ăbênăc nh các

cây tr ng truy n th ng sinh k c a ng iăểăđêăc ngăd aăvƠoăcácăcơyălơuăn mănh ăcƠăphê,ăcaoăsu,ătiêu,ăđi uăvƠăcaăcao.ăCh nănuôiăgiaăsúcănh ătrơu,ăbò,ăvoiăc ngăđ căđ aăvƠoăsinhăk c a

ng iăểăđê.ăCácăngh th công truy n th ngănh ăđan, d t th c măc ngăđ c th c hi n vào

hai vai trò này b sung và ph thu c l n nhau Ví d nh ăm c dù ph n lƠăng i ch s h u

và qu n lý h c ngăd a vào ch ng trong vi c nuôi d yăconăcáiăvƠăđ m b o cu c s ng t tăh n.ă

Ng c l i m cădùăđƠnăôngălƠălaoăđ ng chính và t o ra c a c iăđ nuôi m i thành viên trong gia

đìnhănh ngăh v n ph thu c vào v ,ăng i s h u tài s n, ch u m i trách nhi m trong gia đình,ăqu n lý tài s n và quy tăđ nh vi c chi tiêu

2.2.2.2 Trong ho t đ ng s n xu t

Trong s n xu t nông nghi p hình th c du canh v n còn t n t i, ch y u là vi c ch tăđ t

r ng và t cung t c p, s n xu t hàng hóa không ph i là ph bi n Trong ho tăđ ng s n xu t,

s d ng các gi ng cây tr ng truy n th ngăđ aăph ng,ăm căđ canhătácăđ năgi n Nh ng ho t

đ ngănƠyăđ c th c hi n trong tình tr ng thi u v n, ki n th c, k thu t và phòng tr d ch

b nh

Dân t c thi u s b năđ aălƠănhómădơnăc ăs ng th i gian dài trong khu v c Tây Nguyên

Trong s n xu t nông nghi p ch y u là phát tri n vi c tr ng lúa r y m t v , phát tri năch nă

nuôi ch y u là t cung t c p Nh ngăn măg năđơy,ătìnhăhìnhăs n xu tăđƣăcóăs thayăđ i Trongă c ă c u cây tr ng, bên c nh các cây truy n th ngă nh ă lúa,ă ngôă thìă nh ng cây công

nghi păc ngăđƣăđ c tr ngănh ăđ uăt ng,ăđ uăxanh,ăđ u ph ng, mía

Ngày nay, vi c s n xu t c a các dân t c b năđ aăđƣăđ căthayăđ i t vi c s n xu t t

cung t c p d a trên nh ng l i th c aăđi u ki n t nhiên và kinh t xã h i t ng vùng H b t

đ u k t h p các h atăđ ng c a mình v i vi c b o v môiătr ng Tr ng tr tăđóngăvaiătròăquană

tr ng trong vi căgiaăt ngăthuănh p cho dân t c b năđ a,ăch nănuôiăc ngăđ c chú ý phát tri n

2.3ăCácănghiênăc uăcóăliên quan

Theo b n tóm t t c a d án DFID1 xem xét và nghiên c u các b ng ch ng liên quan

đ n t m quan tr ng c a sáu y u t nhăh ngăđ n vi c làm và thu nh p trong khu v c nông

thôn Uganda, Tanzania, nă , Nam M vƠănhómă3ăn c (Armenia, Georgia, Romania)

g m (1) giáo d c và k n ng;ă(2)ăngu n v n xã h i; (3) dân t c và tính giai c p; (4) gi i tính;

(5) v nătƠiăchính;ă(6)ăc ăs h t ng thông tin Nghiên c uăc ngătìmăth y m t s y u t ngoài

h giaăđìnhă nhăh ngăđ n kh n ngăt n t i c a h giaăđìnhătrongăkhu v cănôngăthônănh ănôngă

1

The rural non ậ farm economy, livelihoods and their diversification: issues and option (by

Junior R Davis, July 2003)

nghi p phát tri n, cung c p v nătƠiănguyênăthiênănhiên,ăc ăs h t ng, cung c p d ch v công

c ng,ămôiătr ng kinh doanh và phát tri n th tr n nông thôn Các chính sách và s can thi p

cho s phát tri n c a khu v cănôngăthônăđ c đ aăraăg m: v phía c uăl uăỦănhuăc u phát sinh

t iăđ aăph ng;ăv phíaăcungăcóăc ăs h t ng, tài chính, thông tin, các t ch c, giao d ch và

chính ph ; tích h p cung và c u: các chu i giá tr ; phát tri n t ch c nông thôn

Frank Ellis (1999)2 s d ng khung phân tích sinh k b n v ng v i 5 ngu n v năc ăb n

là v n t nhiên, v n xã h i, v năconăng i, v n v t ch t, v n tài chính K t qu nghiên c u

cho r ng v năconăng i là minh ch ng rõ nh tănh ălƠăchìaăkhóaăc a s đaăd ng hóa sinh k

thành công, vi c cung c p các d ch v và ch tăl ng giáo d c nông thôn và các k n ngăc n

ti p t căđ c quan tâm

Báo cáo t ng h p v s phát tri n kinh t c a các dân t c thi u s Vi t Nam do ESRC-DFID (2008) tài tr v i m căđíchămu n tìm hi u t iăsaoănhómăcácăđ ng bào dân t c

thi u s ch aăt n d ngăđ căđ yăđ nh ng l i ích do s t ngătr ng kinh t cao c a Vi t Nam

g năđơyămangăl iăchoădùăđƣăcóăhƠngălo tăch ngătrìnhăc a chính ph đ c thi t k và th c

hi năđ h tr

Báo cáo nghiên c u tham v n hi nătr ng khu v c Tây Nguyên v ắLơmănghi p, gi m

nghèo và sinh k nông thôn Vi tăNam”ă(PGS.TSăB o Huy và c ng s ,ăthángă8ăn mă2005)

M c tiêu nh măphơnătíchăvƠăđánhăgiáătínhăthíchăh p, kh thiăvƠăđ aăraăth t uătiênăc a các

gi i pháp nh m c i thi n tình hình gi m nghèo và sinh k c aăvùngăTơyăNguyênăđ c trình

bày trong chi năl c lâm nghi p qu c gia t m th i,ăđ ng th iăđ aăraăcácăđ xu t nh m th c

hi n,ăgiámăsátăvƠăđánhăgiáăcácăph n có liên quan v phát tri n lâm nghi p g n v i gi m nghèo

và t o ra sinh k vùng cao trong chi năl c lâm nghi p qu c gia.Theo nghiên c uăthìăđ i v i

đ ng bào dân t c thi u s r ngăđóngăvaiătròăquanătr ngătrongăđ i s ng c aăng i nghèo, vì v y

các bi năphápăđ c i thi n nên t p trung vào lâm nghi p M căđíchăc a c i thi n sinh k bao

g m c phát tri n lâm nghi p k t h p v iăxóaăđóiăgi mănghèoăđ t o ra các sinh k b n v ng

cho c ngăđ ng thông qua qu n lý r ng bao g m: (1) Các c ngăđ ng có th tham gia và nh n

2 Rural livelihood diversity in developing countries: evidence and policy implications

đ c l i ích t các ho tăđ ng lâm nghi p; (2) C i thi n t ch c qu n lý và kh n ngăraăquy t

đ nh c a c ngăđ ng trong ho tăđ ng s n xu t bao g m t t c cácăb cănh ătr ng r ng, thu

ho ch và các quá trình; (3) Nhân t v n bao g m kh n ngăti p c n các ngu n v n và qu n lý

ngu n v n c a các h giaăđìnhăc ngănh ăc ngăđ ng tr thành y u t chínhăđ t ngăhi u qu

đ uăt ăchoălơmănghi p

Theo Hoàng MQ (2006) nghiên c u v v năhóa,ăphongăt c và ki n th c b năđ aăc ngă

nh ătácăđ ng qua l i c a h đ i v i sinh k đ tìm hi u ho tăđ ng sinh k b n v ngăchoăđ ng

bào dân t c Vân Ki u và Pa Kô Nghiên c uăc ng cho th y nh ng ki n th căquỦăgiáătrongăđ c

đi măv năhóaăb năđ a nhăh ngăđ n quy tăđ nh chi năl c sinh k c a sinh k truy n th ng

t iăđ aăph ngăv i ba lo i ph bi nălƠăv năhóaă(lúaăr y, ngô, s n, chu i),ăch nănuôiăvƠăho t

đ ng phi nông nghi p (d t, khai thác s n ph m ngoài g ).ă ng bào dân t căc ngăđƣăthayăđ i

và áp d ng m t s gi ng m i trong tr ng tr tănh ălúaăn c,ăđ u,ăcơyă nătráiăvƠăcơyălơuăn m.ă

Tuy nhiên m t s ho tăđ ng sinh k m i không thành công vì h khôngăchúăỦăđ năđi u ki n

th c t t iăđ aăph ng.ă Vìăv y các sinh k b n v ngăđ căđ xu t là s k t h p c a nông

nghi p, lâm nghi p và phi nông nghi p.ă ng th i c n có s h tr tích c c trong công tác

qu n lý, d ch v đ c bi t là v k thu t, v n và th tr ngăchoăđ ng bào dân t c

Nh ăv y có th th y trong các ngu n v n sinh k thì v năconăng iăđ căxemănh ălƠă

m t y u t c t lõi quy tăđ nh s đaăd ng hóa sinh k , bên c nhăđóăv i c ngăđ ng dân t c thi u

s b năđ a thì r ngăc ngăcóătácăđ ng l năđ n sinh k c a nông h đ ng bào V iăđ cătr ngăs

h u nh ng ki n th căv năhóaăb năđ a quý giá thì vi c l a ch n và quy tăđ nh chi năl c sinh

k c a nông h c ngăđƣăcóănh ngăthayăđ iătheoăh ng tích c c Tuy nhiên k t qu c a s thay

đ iăch aăcaoăvƠăđangăr t c n m t s h tr c n thi t V i nh ng nghiên c uăđƣăđ c th c hi n

có nhi u cách ti p c n khác nhau thì trong nghiên c u này tôi s d ng h th ngăph ngăphápă

nghiên c uănh ăsau

CH NGăIII PH NGăPHỄPăNGHIểNăC U

Trong ph n này s gi i thi uăkhungăphơnătíchăđ c áp d ng,ătrìnhăbƠyăph ngăphápăl y

m u cho nghiên c u, ngu n d li uăvƠăph ngăphápăphơnătíchăs d ng

3.1 Khung phân tích

Khung phân tích sinh k là công c giúp hi u v sinh k đ c bi t là sinh k c aăng i nghèo.ăTheoăph ngăphápăti p c n sinh k b n v ng (SLA) thì khung phân tích sinh k b n

v ngăđ c thi t k phù h p v iăđ căđi m và tình hình t iăđi m nghiên c u

Ngu n: DFID, Sustainable livelihoods guidance sheets, 1999

 Ho t

đ ng phi

nông nghi p

Tác đ ng

Chính sách

Th ch

Ti n trình Tài s n sinh k

H: v năconăng i S: v n xã h i

N: v n t nhiên P: v n v t ch t

F: v n tài chính

3.1.1ăTƠiăs năsinhăk

3.1.1.1 V n con ng i (H): bao g m các k n ng,ăki n th c, kh n ngălaoăđ ng, s c kh e và

th l c Trong nghiên c u này v năconăng iăđ căđ i di n g m thành ph n sau: Quy mô h giaăđình; Thành ph n h giaăđình; Trìnhăđ h c v n; Kh n ngăs d ng ngôn ng ; Tình tr ng

s c kh e

3.1.1.2 V n t nhiên (N): đ c th hi n là các ngu n tài nguyên thiên nhiên có ích trong ho t

đ ng sinh k c a nông h , trong nghiên c uănƠyăđ căđ i di n b i các tiêu chí sau: quy mô

nông h (s l ngăđ tăđai)ăvƠăhìnhăth c s d ngăđ t (t l di n tích t ng lo iăđ t t ng lo iăđ t

canh tác)

3.1.1.3 V n tài chính (F): đ c păđ n các ngu n l c tài chính có giá tr nh ăti n ti t ki m, các

ngu n cung tín d ng, tr c păth ngăxuyên,ăl ngầăchoăphépăh giaăđìnhăđ có th l a ch n

các chi năl c sinh k khác nhau Trong nghiên c u này v n tài chính bao g măđ ng v t, nông

s n, và các kho n vay t các ngu n chính th c và không chính th c

3.1.1.4 V n v t ch t (P): đ i di n b i các thi t b vƠăph ngăti n s n xu t mà h giaăđìnhăs

d ng trong cu c s ng c a h Lo i v nănƠyăc ngăbaoăg măcácăc ăs h t ngăc ăb nănh ăđ ng giaoăthông,ăđi n,ăn c, ch , truy năthôngăvƠăđi u ki n sinh ho t

3.1.1.5 V n xã h i (S): đ căđ nhăngh aălƠăcácăngu n l c xã h iămƠăng i dân s d ng trong

cu c s ng Trong nghiên c u này v n xã h i bao g m các m ng xã h i và thành viên trong các

t ch c chính quy năđ aăph ng

Trong quá trình phát tri n c a nông h , tài s n sinh k b nhăh ng b i b i c nh d b

t năth ngăg m, các cú s că(l ăl t, h n hán, m tăng i thân, chi nătranhầă),ăy u t mùa v , xuăh ng và nh ngăthayăđ i (dân s ,ămôiătr ng, công ngh , th tr ngầ).ăH c ngăb tác

đ ng b i chính sách và th ch các c p t nh, huy n, xã

3.1.2 Chi năl c sinh k

Thông tinăthuăđ c t vi căđi u tra ph ng v n h cùng v i th o lu nănhómăđ c s

d ngăđ đánhăgiáăcácăchi năl c sinh k Chi năl c sinh k h giaăđìnhăs đ c phân lo i và đánhăgiáătheoăthuănh p và thành ph n thu nh p c a h

3.1.3ăK tăqu ăsinhăk

Là k t qu đ tăđ c thông qua chi năl c sinh k M t sinh k đ c coi là b n v ng

n u nó góp ph n làm gi m tính d b t năth ng,ăgiaăt ng thu nh p và góp ph n vào vi c s

d ng b n v ng ngu n tài nguyên thiên nhiên

Trong nghiên c u này, k t qu sinh k t p trung vào vi căxóaăđóiăgi m nghèo thông

qua tiêu chí thu nh p h giaăđìnhăngƠyăcƠngăt ng,ăt oăđ c vi c làm cho nông h Thu nh p

c a h t iăđi m nghiên c u g m thu t làm nông nghi p, phi nông nghi p, ti năl ngăvƠăcácă

Nh ăv y thông qua khung phân tích sinh k có th th y s khác bi t trong vi c s h u

các ngu n l c và vi c áp d ng các chi năl c sinh k khác nhau gi aăng iănghèoăvƠăng i

giàu, t đóăcóăth ch raăđơuălƠălỦădoăcóăth thoát nghèo c a nông h

3.2ăPh ngăphápăl yăm u

3.2.1ăCh năđi mănghiênăc u

Ea Bar là m t trong nh ngăxƣăcóăđ i s ngăt ngăđ i khá c a huy năBuônă ônătuyănhiênăđ i s ng c aăng iădơnăđ c bi tălƠăng iăểăđêăt iăđơyăcònăg p nhi uăkhóăkh n,ăt l h

nghèo v n còn chi m trên 30% m i buôn ToƠnăxƣăcóă21ăthônăbuônătrongăđóăcóă4ăbuônălƠă

ng iăểăđêănênănghiênăc u s quy tăđ nh th c hi n t i c 4 buôn này

3.2.2ăCh năm uăđi uătra

L y m u ng uănhiênăđ i di n v i 10% s h trong 4 buôn nghiên c u S m u s th c

hi năđi u tra là 65 m u Th c hi n cách ch n m u nh u nhiên v i t l năđ nh và v i gi i h n

v th iăgianăc ngănh ăngu n l c nên 10% s l ng m u là 65 m u đ c ch năđ đi u tra kh o

sát c ngăđ m b oăđ c quy lu t s l n

B ng 3.1 Th ng kê s m uăđi u tra theo buôn

Ngu n: Tính toán t k t qu đi u tra h nghèo c a xã n m 2010

3.2.3ăThuăth păs ăli u

3.2.3.1 S li u th c p

S d ng các thông tin v tình hình kinh t xã h i,ăcácăchínhăsáchăch ngătrìnhăc a nhà

n căđ i v i h giaăđìnhăđ c thu th p qua các báo và t p chí, báo cáo tóm t t c a các c p ngƠnhăTrungă ngăvƠăđ aăph ng,ăđ ng th iăc ngăcóăthamăkh o t m t s nghiên c uătr c

3.2.3.2 S li u s c p

Thu th p thông qua th i gian nghiên c u th c t t iăđi m nghiên c u b ngăcácăph ngă

pháp thu th p d li u.ăPh ngăphápăch y u là quan sát, ph ng v n bán c u trúc, th o lu n

các chi năl căc ngănh ăk t qu c a các h nghiên c u

SWOTăđ c dùng d aătrênăph ngăphápăth o lu nănhómăđ tìmăraăđi m m nh,ăđi m

y u,ăc ăh i và thách th c nhăh ngăđ n sinh k ng i dân trong vùng nghiên c u

S ăđ v quá trình th c hi n nghiên c uănh ăsau:

S ăđ 1:ăS ăđ ti n trình th c hi n nghiên c u

CH NGăIV Că I MăC ăB Nă AăBĨNăNGHIểNăC U

4.1ă i uăki năt ănhiên

V tríăđ a lý: Ea Bar là xã n m phía

ôngăNamăhuy năBuônă ônătrênătuy n t nh

l 19A cách trung tâm huy n 14km Phía

B c giáp xã Cuôr Knia, phía Nam giáp Tp

BMT,ăphíaă ôngăgiápăTpăBMT và huy năC ă

M’Gar,ăphíaăTơyă giáp xã Cuôr KNia và Ea

Nuôl

a hình: Xã có d ngăđ a hình chung

t ngăđ i b ng ph ng,ăđ cao trung bình 290

ậ 480m,ăđ c phân thành hai d ngăđ a hình chính g m:

Khu v căcóăđ a hình b ng ph ng phân b t p trung khu v c phía B căxƣ,ăđ cao

trung bình 340m, t ng di n tích kho ng 25% di n tích t nhiên c a xã, khu v c này phù h p cho s b trí các lo i cây ng n ngày

Khu v c có d ngăđ aăhìnhăt ngăđ i b ngăđ d căd i 10%, phân b toàn b ¾ di n

tích còn l i c a xã, d ngăđ a hình này phù h p v i các lo i cây công nghi p dài ngày

Khí h u th i ti t: Xã Ea Bar n m trong vùng khí h u nhi tăđ iăgióămùaăđ cătr ngăc a

khí h u cao nguyên Nam Trung B ,ăđ c chia làm hai mùa rõ r t:ămùaăm aăt thángă4ăđ n

tháng 10 và mùa n ng t thángă11ăđ năthángă4ăn măsau.ăT ngăl ngăm a trung bình kho ng

l i cho s n xu t nông nghi p,ănh ngăđ măcaoăvƠăl ngăm aăl n d gây xói mòn và r a trôi

đ t Vào mùa khô th i ti t n ngănóng,ăđ m không khí gi m gây khô h n nhăh ng l năđ n

ngu năn c ph c v s n xu t và sinh ho t Nhi tăđ trungăbìnhătrongăn mălƠă24,6 oC.ă m

t ngăđ iăhƠngăn mălƠă81%.ăH ng gió th nhăhƠnhămùaăm aălƠăTơyăNam,ămùaăkhôălƠă ôngă

B c

TƠiănguyênăđ t: T iăđơyăcóă4ănhómăđ t chính là nhóm đ tăđ chi m h u h t di n tích t

nhiên c aăxƣ;ănhómăđ t nâu th m chi m kho ng 16% t ng di n tích t nhiên, phân b phía

B c c aăxƣ;ănhómăđ t m i bi năđ i chi m kho ng 8% di n tích t nhiên, ch y u phân b phíaăTơyăNamăvƠănhómăđ t Glây phân b phía B c xã n m khu v c b ng ph ng và chi m

kho ng 6% di n tích t nhiên còn l i

Dân s : toàn xã hi n có 3.458 h v i 15.820 kh u g m 10 dân t c cùng sinh s ng

(Kinh,ăểăđê,ăTƠy,ăNùng,ăMăNông,ăGiaăRai,ăMán,ăHoa,ăM ng,ăDao)ătrongăđóăph n l n là dân

t c Kinh, dân t c thi u s t i ch chi m kho ng 19%, còn l iălƠăđ ng bào dân t c thi u s khác

h u h tălƠăng i dân t c thi u s diăc ăt do t các t nh phía B căvƠo.ăDơnăc ăch y u phân b

d c tuy n t nh l 19A và tuy năđ ng huy nă Hă02.4.ăTuyănhiênăphơnăb không đ ngăđ u,

ch y u t p trung t i khu v c trung tâm xã, m t s thônăbuônăxaătrungătơmădơnăc ăsinhăs ng

r i rác t i các khu s n xu tăgơyăkhóăkh năchoăcôngătácăqu nălỦăvƠăđ uăt ăc ăs h t ng.ă i v i

nhóm dân t c thi u s t i ch h u h t sinh s ng t p trung t i 4 buôn (buôn K Nia 1, 2, 3, 4)

d c theo tuy n t nh l 19A thu c khu v căphíaă ôngăNamăxƣ

Theo th ngăkêăn mă2010ătoƠnăxƣăcóă1.032ăh nghèo chi mă29,8%ătrongăđóăđaăs t p

trung 4ăbuônăđ ng bào dân t c t i ch (Ph l c 7)

4.2ă i uăki năkinhăt ă- xƣăh i

4 2.1ăS năxu tănôngănghi p

Nông nghi p v n là ngành kinh t ch l c c a xã v iăc ăc uă63,3%ătrongăc ăc u chung

n mă2009,ătrongănôngănghi p thì tr ng tr t v n gi vai trò ch đ oăđóngăgópăh u h t vào giá

tr c a ngành, các lo i cây tr ng ch y u là cà phê (77% di nătíchăcơyălơuăn măvƠăh nă30%ă

di n tích canh tác nông nghi p)ănh ngăn ngăsu t bình quân th p (2,5 t n/ha); cây lúa (30%

di nătíchăcơyăhƠngăn m)ăv iăn ngăsu t bình quân khá (5,9 t n/ha)

Ch nănuôiăc aăxƣăc ngăđ căđánhăgiáălƠăkháăphátătri năđ c bi t lƠăch nănuôiăđ i gia súc,ăđƣăxu t hi n nhi uămôăhìnhăch nănuôiătheoămôăhìnhăt p trung v iăquyămôăđƠnălênăđ n vài

ch c con bò/h ăTínhăđ năn mă2009ătoƠnăxƣăcóă84ăconătrơu,ă2.453ăconăbò,ă1.624ăconădê,ă7.022ă

con heo và 75.800 con gia c m.ăCh nănuôiăc ngăcònămang tính t phát, hình th c ph bi n v n

lƠăch năth t nhiên, gi ng v t nuôi ph n l n v n là gi ngăđ aăph ngăv iăn ngăsu t th p và

ch tăl ng không cao

Ngoài ra xã còn có 9 ha m tăn c nuôi th y s năn c ng t, s năl ngăđánhăb tăđ t 4,2

t n/ha

i v i s n xu t phi nông nghi p: nh có v trí khá thu n l iănh ăg n thành ph BMT, giaoăth ngăv iăcácăvùngăkhácănênăngƠnhăth ngăm i d ch v c a xã khá phát tri n so v i các

xã khác c a huy n, m că t ngă bìnhă quơnă c aă ngƠnhă lƠă 15%/n m,ă n mă 2009ă giáă tr ngành

th ng m i chi mă22,8%ăc ăc u kinh t xã Hi n xã có m t làng ngh s n xu t bánh tráng

(h p tác xã HoƠiăNh n)ăv i 75 h xƣăviên,ăhƠngăhóaăđ c tiêu th kh păn iătrongăt nh Ngoài raătrênăđ a bàn xã còn có m t s c ăs xay xát, s a ch aăc ăkhíănh , m c dân d ng, may

m cầăph c v cho nhu c u t i ch

 Y t ,ăch măsócăs c kh e: xã có m t tr m y t đ t chu n qu căgiaăđápă ng t t công tác

khám ch a b nhăvƠăch măsócăs c kh eăchoănhơnădơnătrongăxƣ.ăCácăch ngătrìnhă m c tiêu

qu c gia v y t luônăđ c th c hi n t t

 i s ngăv năhóaătinhăth n nh ngăn măg năđơyăthayăđ i rõ, h u h t các h dơnăđƣăđ c

s d ngăđi năvƠăđ căngheăđƠi,ăxemătiăvi.ăCácăho tăđ ngăv năhóaăv năngh , h i thao qu n chúngăth ngăxuyênăđ c t ch c góp ph nănơngăcaoăđ i s ng nhân dân trongăxƣ.ăN mă2009ă

toàn xã có 72% s h giaăđìnhăvƠă12/21ăthônăbuônăđ t danh hi uăgiaăđìnhăv năhóa,ăthônăbuônă

v năhóa,ăphátăđ ng t t công tác qu n chúng gi gìn an ninh chính tr và tr t t an toàn xã h i trênă đ a bàn Th c hi n t tă ch ngă trìnhă tuyênă truy n v n c s ch, v sinh an toàn th c

4.2.3ăC ăs ăh ăt ng

 M ng l i giao thông c a xã khá liên hoàn, thu n l i cho vi căđiăl iăvƠăgiaoăth ngă

c aăng i dân trong xã Tuy n t nh l 19A ch y qua xã v i chi u dài 6,6km; các tuy n huy n

l và giao thông liên xã, giao thông n i vùng n iăđ ngăđ uăđ căđ uăt ăph c v choăđ i s ng

và ho tăđ ng s n xu t tuy v n còn m t s g păkhóăkh nănh tălƠătrongămùaăm a

 Th y l i: hi năcóă5ăđ p ph c v cho công tác t i tiêu c a xã, h th ng th y l iăc ngă

nh năđ c s quanătơmăvƠăđ uăt ăh p lý Cùng v iă5,5kmăkênhăm ngăđƣăđ c kiên c hóa

ph c v cho s n xu t

 i n,ăn c: m ngăl iăđi n qu căgiaăđƣăv đ nă14/21ăthônăbuônătrênăđ a bàn xã, 100%

h dơnăđ c s d ngăđi nănh ngăngu năđi n năđ nh và an toàn m i ch đ t 75% Xã hi n có

m t công trình c păn c sinh ho t t p trung cung c păn c cho 175 h dân, còn l i ph n l n

các h dân trong xã s d ngăn c gi ng t xây d ngăđ ph c v cho sinh ho t

Nh ăv y t iăđ aăbƠnăxƣăc ngăđƣăcóăđ yăđ cácăđi u ki n cho 5 lo i tài s n sinh k có th

phát huy tác d ng V chi n l c sinh k ch y u d a vào nông nghi p và m t ph n là chi n

l c h n h p, ho tăđ ng phi nông nghi p t p trung ph n l n v i các nhóm h ăkhuăv c trung

tâm xã K t qu sinh k đ tăđ c ngày càng có nh ng b c ti năđángăk th hi n trong s thay

đ i ch tăl ng cu c s ng theo h ng tích c căh n, tuy nhiên v iănhómăđ ng bào dân t c t i

ch v năch aăc i thi năđ c nhi u, t l h nghèo v n còn kho ng trên 30%

CH NGăV K TăQU ăNGHIểNăC U 5.1ăNgu năv năsinhăk ăc aăh ăđ ngăbƠoăểăđêăt iăxƣăEabar

D a trên s li u thu th păđ c c a h trongăquáătrìnhăđi u tra ph ng v n nông h và

theo tiêu chí phân lo i h đƣănêu,ătoƠnăb 65 m u nghiên c u 4ăbuônăđ c chia thành 3

nhóm h là nhóm h nghèo v i 43 h , nhóm c n nghèo là 10 h và 12 h còn l i thu c nhóm

V n conăng i bao g m k n ng,ăki n th c, óc sáng t o, kinh nghi m, kh n ngălaoă

đ ng và s c kh e t tăđ có th choăphépăconăng iătheoăđu i các chi năl c sinh k khác nhau vƠăđ tăđ c m c tiêu sinh k c a mình Trong ph m vi nghiên c u c a bài vi t này, ngu n v n conăng i bao g m quy mô c a h , c uătrúcătheoăđ tu i, s laoăđ ng,ătrìnhăđ h c v n, kh

n ngăs d ng ngôn ng trong giao ti p sinh ho t và tình tr ng s c kh e các thành viên c a h

5.1.1.1 Quy mô h giaăđình

Không có s khác bi t nhau nhi u v quy mô h giaăđìnhăgi a 3 nhóm h nghiên c u nƠy,ăbìnhăquơnăđ u kho ngă6ăng i/h , ch có nhóm c n nghèo là th păh năv iă5ăng i/h

Quy mô h giaăđìnhănƠyălƠăcaoăh năsoăv iăthôngăth ng vì v i h uănh ătoƠnăb s m u các

h giaăđìnhăđ u ch có hai th h chung s ngănênăđơyălƠăm t t l cao V iăđ cătr ngăc aăđ ng

bào dân t căểăđêăquanăni m con cái là c a Tr iăchoănênăcƠngăđôngăconăcƠngăt t vì th hi n

đ c s giàu có và bên c nhăđóălƠăt ngălaoăđ ngăgiaăđình V năđ s c kh e sinh s n và k

ho chăhóaăgiaăđìnhă đơyăv năch aăphátăhuyătácăd ng nhi u, các h có trên 2 con còn nhi u và

kho ng cách gi a các l năsinhăc ngăr t ng n

B ng 5.2 Quy mô h giaăđình,ăs laoăđ ngăgiaăđình,ăt l gi i tính và c u trúc theo nhóm

tu i

S ălaoăđ ngăh ă(L ăchính/h ) 3,19 3,20 3,75 3,29

Ngu n: Tính toán t phi u đi u tra kh o sát nông h

V i ngu nălaoăđ ng thì v i nhóm h khá có m căcaoăh năv i bình quân là 3,75 lao

đ ng/h caoăh năsoăv i m c trung bình c a c 3 nhóm h , v i hai nhóm nghèo và c n nghèo

còn l i thì th păh n.ă ơyălƠăl căl ngălaoăđ ng có kh n ngăt o ra s n ph m cao và hi u qu

đ tăđ c t t nh t, t l này càng cao càng ch ng t ngu n nhân l c càng d i dào Nhóm h

nghèo và c n nghèo có m t t l ph thu căt ngăđ iăcaoăh năsoăv i nhóm h khá (tr em

d i 10 tu iăvƠăng i già trên 60 tu i),ăđơyăc ngăchínhălƠăgánhăn ngăchoălaoăđ ng chính Cùng

v i t l lao đ ng chính th păh năvƠăt l laoăđ ng ph thu c cao nên s cònălƠăkhóăkh năl n

trong vi c c i thi n ch tăl ng cu c s ng c a h

V gi i tính thì không có s khác bi t nhi u tuy nhiên t l n v năcaoăh năsoăv i nam

nh ngăriêngăv i nhóm h kháăthìăng c l i,ăđơyăcóăl c ngălƠăy u t b sung cho l căl ng lao

đ ng t tăh nă nhóm này Ph n th ng không làm các ho tăđ ngălaoăđ ng nông nghi p t t

b ngăđƠnăôngănh ngă đ ngăbƠoăểăđêăv i ch đ m u h thì ph n v năđóngăvaiătròăquană

tr ngătrongăgiaăđình,ăcóăquy n quy tăđ nh m i vi c,ăcònăđƠnăôngăl iălƠăđ iăt ngălaoăđ ng chínhăđ quy tăđ nh s năl ng làm ra Vì v y v i nhóm h nghèo và c n nghèo có t l n cao

h nălƠăm t thách th c trong ho tăđ ng s n xu t nh m t o ra thu nh p và c i thi n ch tăl ng

Ngu n: Tính toán t phi u đi u tra kh o sát nông h

T l ng iăch aăđiăh c ph thu c nhóm h nghèo và c nănghèoăcònăcao,ăđ c bi t là

nhóm c n nghèo lên t i 17,65% cao g n g păđôiăsoăv i m c trung bình T l mù ch c ngă

cao nh t nhóm h nghèo (25,31%)ăvƠătrìnhăđ h c v n càng cao l i ch y u t p trung

nhóm h khá V i 13,63%ăcóătrìnhăđ h c v n c p 3 tr lên,ătuyăch aăph i là nhi uănh ngă

c ngăđ t oăđi u ki n thu n l iăh nătrongăvi c ti p thu c p nh t ki n th c và k n ng áp d ng

trong ho tăđ ng s n xu tăvƠăđ i s ng c a nhóm h khá so v i 2 nhóm còn l i Trong 2 nhóm

h nghèo và c n nghèo ta th y nhóm nghèo có s đ uăt ăchoăgiáoăd căc ngăkháăt t, h nh n

th yăđ c t m quan tr ng c a ki n th c trong cu c s ng, còn h c n nghèo là nhóm h d r iă

vào tình tr ng nghèo tr l iănênăđ i v i khu v căđi u tra m t t l ch aăđiăh c và ti u h c còn

cao Giáo d căvƠătrìnhăđ h c v năc ngălƠăm t trong nh ng h n ch trong vi c ti p thu ki n

th c s n xu t, áp d ng nh ng ti n b khoa h c công ngh

5.1.1.3 Kh n ngăs d ng ngôn ng trong giao ti p

Ngôn ng là m t công c quan tr ng trong giao ti p, nó có th giúp cho vi căgiaoăl uătraoăđ i nh ng ki n th c, k n ngăc ngănh ăkinhănghi m trong s n xu t và sinh ho tăth ng

nh t xã Eabar trongă4ăbuônăđ ng bào dân t c thì h u h tăđ uălƠăng i b năđ a, không có s đanăxenăl n nhau gi a nhi u c ngăđ ngăbuônălƠngăkhác,ădoăđóăngônăng s d ng chính là

ti ngăểăđêăvƠăti ngăKinhăđ giao ti p v i bên ngoài Tuy nhiên v i nhóm nghèo và c n nghèo

thì t l ch dùng ti ngăểăđêăcaoăh năsoăv iănhómăkháă(ăh nă5%)ăvƠăg nănh ăr iăvƠoănhómă

ng i mù ch , ph n l n l i là ph n ă i uănƠyăc ngănh ăđƣănóiăđóălƠăch đ m u h ph n

làm ch giaăđìnhăvƠăh quán xuy n quy tăđ nh m i vi cătrongăgiaăđình,ătuyănhiênăgiao ti p v i

bên ngoài l iălƠăng iăđƠnăôngătrongăgiaăđình.ăV iăđ cătr ngălƠăcácăbuônăđ u n m ti p giáp v i

thành ph BMT, thu n l i v đ ng giao thông nên c 3 nhóm h này trên 80% dân s đ u nói

đ c c hai th ti ngănh ngăm t s dùng ti ng Kinh v n ch aărõ.ă nhóm h khá có m t t l

r t nh (4,55%) còn có kh n ngăs d ng thêm m t th ti ng khác ngoài ti ngăKinhăvƠăểăđêă

trong giao ti p,ăđơyălƠăm t l i th giúp h cóăc ăh i m r ng m i quan h ,ăt ngăkh n ngăh c

h i l n nhau

Hình 5.1 Vi c s d ng ngôn ng trong giao ti p

Ngu n: Tính toán t phi u đi u tra kh o sát nông h

Ngu n: Tính toán t phi u đi u tra kh o sát nông h

S c kh e là m tăđi u ki n r t quan tr ng trong vi c duy trì và phát tri n cu c s ng c a conăng i, vì th v năđ ch măsócăs c kh e cho c ngăđ ng luôn nh năđ c s quan tâm c a NhƠăn c.ăEabarăc ngălƠăđ aăph ngăr tăquanătơmăđ n v năđ nƠy,ăn c s chăc ngăđƣăđ c

cung c păchoăng iădơnătheoăch ngătrìnhăd án tuy m iăđápă ngăđ c m t ph n r t nh , nh đóăs c kh e c aăng iădơnăc ngăd năđ c c i thi n Tuy nhiên tính trung bình t i b n buôn

đ ngăbƠoăểăđêăthìăch cóă54,14%ăđ t s c kh e t tămƠăthôi,ătrongăđóănhómăh kháăđ t cao nh t

(65,15%) còn hai nhóm h nghèo và c n nghèo thì ngang nhau (51,43% và 52,94%) nhóm

h nghèo thì t l s c kh e y u cao nh t là 2,45%,ăđơyălƠăm t h n ch trong ho tăđ ng s ng

c a h , v i t l ng i có s c kh e y u thì v a nhăh ngăđ n s l ng, ch tăl ngălaoăđ ng vƠăđ ng th i thu nh păc ngăb nhăh ng vì h ph i chi ti n nhi uăh năchoăvi c khám ch a

b nh

5.1.2ăV năt ănhiên

i v i h giaăđìnhăs ng nông thôn có nông nghi p là ho tăđ ng s n xu t ch y u thì

có th nóiăđ tăđaiălƠăy u t s n xu t vô cùng quan tr ng.ăNóiăđ năđ t thì có hai y u t đóălƠă

di n tích và ch tăl ngăđ t, bên c nhăđóăthìăđ a th c aăđ tăc ngălƠăy u t c năl uăỦătrongăho t

đ ng s n xu t Di nătíchăđ t là y u t có gi i h n, không th giaăt ngădi nătíchămƣiăđ căvƠăđ a

th đ tăc ngăkhôngăth thayăđ i,ădoăđóăch tăl ngăđ t là y u t c năđ c quan tâm

Di nătíchăđ t bình quân trên m i h c a nhóm h khá g n g p ba l n so v i hai nhóm

còn l i, lên t i 14,15 ngàn m2/h trong khi nhóm h nghèo ch là 6,16 ngàn m2/h V iăđ c

tr ngăđ tăđaiăt i vùng này thì ch m t ph n nh trong t ng di nătíchăđ tăđ cădƠnhăđ tr ng lúa

và ch y u là đ n,ăkhôngăph i s n xu tăhƠngăhóaăđemăbán.ăCơyătr ng chính lƠăcƠăphêăđ c

tr ng c nh ngăđámăr y cách xa nhà và tr ng t iăv nănhƠ,ătuyănhiênădoăđ t x u khô c n và

ngu năn căt i b h n ch nênăn ngăsu t không cao V i qu đ t không th m r ng thêm

đ c n a nên gi i quy t v năđ đ t canh tác cho các h là m t vi căkhóăkh năc a Chính quy n

n iăđơy,ăch tr ngăchiaăđ t s n xu t cho nông h đ aăph ngăkhácă(xƣăEaWel)ăc ngăđƣă

đ c th c hi nănh ngăvìăcáchăxaăn iăsinhăs ng nên r t nhi u h đƣăbánăđiăl y ti n chi tiêu và

Ngu n: Tính toán t phi u đi u tra kh o sát nông h

Ngoài cà phê là cây tr ngăchínhăđ c tr ng t i r yăvƠăthêmăngayătrongăv n nhà thì

các h giaăđìnhăt i buôn m t vài h còn tr ngăthêmătiêuănh ngăc ngăch là hình th c t c p t

túc ch không ph i mang tính s n xu t hàng hóa

5.1.3ăV nătƠiăchính

V n tài chính bao g m ti t ki m và các kho n vay Trong ph m vi nghiên c u này

d ng v nătƠiăchínhăc ăb n nh tălƠăđ ng v tănh ăbòăđóngăvaiătròălƠătƠiăs n ti t ki m c a nông

h Ngoài ra còn có các nông s n ph măkhácănh ăcƠăphê,ăđ u, b pătrongăđóăcƠăphêăđ c xem

nh ăm t lo i v n tài chính ch y u n a Vì th sau v thu ho ch h th ngăcóăxuăh ng c t

gi ch giá cao s bán, tuy nhiên không ph i t t c h đ uălƠmăđ cămƠăthôngăth ng bán

ngay sau khi thu ho ch ho c th măchíăbánăt iătrênăcơyăđ l y ti n chi tiêu cho các ho tăđ ng khácăđ c bi t v i nhóm h nghèo và c n nghèo

Ngu n: Tính toán t phi u đi u tra kh o sát nông h

H uănh ăcácăh đ u c n v năđ uăt ăchoăho tăđ ng s n xu t c a mình tuy nhiên qua

kh o sát thì nhóm h nghèo l iălƠănhómăđ c vay v n ít nh t (51,16%) và s có nhu c u vay

c ngăcònănhi u,ăđ i v i các h có nhu c uănh ngăkhôngăđ c vay ph n l n là do không có tài

s n th ch p và m t s thì lo r ng s không tr đ c n vay

Trong s các ngu n vay thì ngân hàng chính sách (NHCS) lƠăn iăcóălƣiăsu tă uăđƣiăth p

nh t (0,6%) nh ngăl i không ph iăđápă ng t t c cho các h vay mà trung bình ch có 35,9%

nh năđ c kho n vay t ngu n này và ngân hàng nông nghi p chi m ph n nhi u (56,41%) T

l đ c vay t NHCS nhi u nh t là nhóm h c n nghèo Ho tăđ ng c a các ban h iăkhácăc ngă

nh ăch ngătrìnhăc aăNhƠăn căđ i v i h nghèo tuy lãi su tăcóă uăđƣiănh ngăl iăđòiăh i nhi u

th t c nênăc ngăch aăphátăhuyăđ c tác d ng nhi u

M t t l h giaăđìnhăkhácăl iătìmăđ n ngu n vay t cácăt ănhơnăv i th t căđ năgi n d dƠngănh ngălƣiăsu t l iăcaoăh nănhi u, v iăcácăt ănhơnăth ng h s vayăd i d ng v t ch t trongăđóăph n nhi u là phân bón và tr ngay khi thu ho ch nông s n ph m

5.1.4ăV năv tăch t

Tài s n ph c v sinh ho tăc ngăgiúpăh giaăđìnhăđi u ki năđ c i thi n ch tăl ng cu c

s ng c a mình Các h đ c kh oăsátă100%ăđ uăcóănhƠănh ngăch tăl ng không cao l m, h u

h tăđ uăđ c làm t kháălơuăvƠăđ u theo ki u nhà rông truy n th ng c aăđ ngăbƠoăểăđê.ăXeămáyălƠăph ngăti n di chuy n c n thi t c a m iăng iănh ngăch có nhóm h khá t l này là

cao nh tăđ n 91,67% s h kh o sát có xe trong khi nhóm nghèo ch là 65,12% và c n nghèo lƠă60%,ădoăđóăđôiăkhiăc n di chuy n xa ho căđiălƠmăthuêăh th ng b đ ngăđiănh xe c a

ng i cùng buôn Ti vi hi năđƣătr nên g nănh ălƠăph ngăti n gi i trí sinh ho t ph bi n t i đơyăv i trên 90% s h đ u có, là m t trong các kênh cung c p thông tin th tr ng, các chính sáchăc ngănh ăk thu t s n xu t cho nông h Các tài s năkhácăc ngăr t ít nh ăb p gas, b p

đi năvìăn iăđơyăbƠăconăcònăt n d ng nhi u ch tăđ t t t nhiên, t l nh là món hàng xa x và

Ngu n: Tính toán t phi u đi u tra kh o sát nông h

i v i tài s n ph c v cho ho tăđ ng s n xu t c a nông h , cácăph ngăti n s n xu t

nh ămáyăcƠyămáyăkéo,ăbìnhăx t thu cầălƠănh ng th c n thi t cho s n xu t cà phê tuy nhiên

c ngăch 50% trong nhóm h khá là có máy cày trong khi h nghèo ch là 37,12% và 40%