CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN TUÂN THỦ THUẾ CỦA NGƯỜI NỘP THUẾ TẠI TP HỒ CHÍ MINH

Phân tích nhân t khám phá ...

L I C M N

Trong quá trình h c t p, nghiên c u và th c hi n lu n v n t t nghi p ch ng trình đào

t o th c s chuyên ngành Tài chính nhà n c t i tr ng đ i h c Kinh t Tp.HCM, tôi

đã nh n đ c s h tr nhi t tình t nhi u ng i Tôi xin chân thành g i l i cám n sâu s c đ n:

T p th gi ng viên tr ng i h c Kinh t Tp.HCM đã truy n đ t ki n th c chuyên sâu c a ngành Tài chính nhà n c c ng nh ph ng pháp nghiên c u khoa h c t o n n t ng cho tôi hoàn thành lu n v n Tôi đ c bi t g i l i cám n chân thành đ n PGS.TS S ình Thành – Tr ng khoa Tài chính nhà n c đã

t n tình h ng d n tôi trong quá trình th c hi n lu n v n ng g i l i cám n sâu s c đ n Quý th y cô khoa Tài chính nhà n c đã không ng ng đ ng viên tôi h c t p và nghiên c u

Các anh ch công tác t i C c thu Tp.HCM đã t o đi u ki n thu n l i v vi c cung c p s li u đ tôi hoàn thành lu n v n này c ng nh s nhi t tình c a các anh ch đã tham gia hoàn thành phi u kh o sát c a đ tài nghiên c u

Gia đình, b n bè và các anh ch em đã cùng tôi chia s khó kh n trong quá trình th c hi n lu n v n

Trong quá trình hoàn thành đ tài, m c dù đã c g ng ti p c n v i h th ng c s lý thuy t t các tài li u trong và ngoài n c, c ng nh ph ng pháp x lý s li u khoa

h c, tuy nhiên thi u sót là đi u có th không tránh kh i Kính mong nh n đ c s đóng góp quý báu t Quý th y cô đ lu n v n đ c hoàn ch nh h n

Tác gi : ng Th B ch Vân

M C L C

L i cam đoan

L i c m n

Danh m c các ch vi t t t

Danh m c các b ng, bi u

Danh m c các hình v , đ th

Danh m c ph l c

L I M U 01

1 Lý do ch n đ tài 01

2 Tình hình nghiên c u trong và ngoài n c 02

3 M c tiêu nghiên c u 05

4 i t ng nghiên c u 06

5 Ph m vi và ph ng pháp nghiên c u 06

6 Ý ngh a c a đ tài 07

7 K t c u c a đ tài 07

Ch ng 1: LÝ THUY T V TUÂN TH THU VÀ CÁC NHÂN T TÁC NG N TUÂN TH THU 09

1.1 Tuân th thu 09

1.1.1 Khái ni m tuân th thu 10

1.1.2 Hành vi không tuân th thu 13

1.2 Các th c đo v m c đ tuân th và không tuân th 15

1.3 Các nhân t tác đ ng đ n tuân th thu 17

1.3.1 Các nhân t liên quan đ n chính sách thu 17

1.3.2 Các nhân t liên quan đ n qu n lý thu 21

1.3.3 Các nhân t liên quan đ n ng i n p thu 29

K t lu n ch ng 1 38

Ch ng 2: TH C TR NG QU N LÝ TUÂN TH THU T I C C THU TP.HCM 41

2.1 Xu h ng c i cách qu n lý thu c a Vi t Nam 41

2.2 Chi n l c qu n lý tuân th 48

2.3 Th c tr ng qu n lý tuân th thu t i c c thu Tp.HCM 50

2.3.1 Qu n lý kê khai, k toán thu 50

2.3.2 Ki m tra, thanh tra thu 51

2.3.3 Ho t đ ng tuyên truy n, h tr ng i n p thu 52

2.3.4 C i cách và hi n đ i hóa qu n lý thu 54

2.3.5 C ng thông tin đi n t C c thu Tp.HCM 55

K t lu n ch ng 2 58

Ch ng 3: PHÂN TÍCH CÁC NHÂN T TÁC NG N TUÂN TH THU C A NG I N P THU T I TP.HCM 59

3.1 Thi t k nghiên c u 59

3.2 Khung khái ni m mô hình nghiên c u 61

3.3 Nghiên c u đ nh tính 62

3.3.1 M c tiêu 62

3.3.2 Ph ng v n sâu 62

3.3.3 K t qu nghiên c u đ nh tính 62

3.4 Nghiên c u đ nh l ng 63

3.4.1 M c tiêu 63

3.4.2 Bi n đo l ng trong mô hình 63

3.4.3 Thi t k b ng kh o sát 64

3.4.4 Xác đ nh kích th c m u và ti n hành kh o sát 65

3.4.5 Thang đo 66

3.5 Mô t m u kh o sát 68

3.5.1 Thông tin v đ i t ng đ c kh o sát 68

3.5.2 K t qu th ng kê mô t 70

3.6 Phân tích đ tin c y 72

3.7 Phân tích nhân t khám phá 73

3.8 Phân tích h i quy 76

3.9 So sánh k t qu phân tích đ nh l ng v i m t s nghiên c u tr c 78

K t lu n ch ng 3 80

Ch ng 4: NH N NH VÀ KHUY N NGH 81

4.1 Nh ng phát hi n chính 81

4.2 Khuy n ngh 82

4.2.1 Không ng ng hoàn thi n chính sách thu theo h ng rõ ràng, minh b ch, công khai và đ y đ 82

4.2.2 Xây d ng hình nh c quan thu h ng đ n khách hàng v i ch t l ng d ch v đ c nâng c p 83

4.2.3 C i thi n và nâng cao giá tr s d ng c a trang thông tin đi n t C c thu TP.HCM theo xu h ng phù h p v i yêu c u c a h th ng thu đi n t 84

4.2.4 T ng c ng hi u qu ch c n ng thanh tra, ki m tra thu 85

4.2.5 T ng c ng giáo d c ki n th c thu nh m c i thi n nh n th c c a ng i n p thu 85

4.2.6 Xây d ng v n hóa t giác tuân th thu m t cách hi u qu 86

4.2.7 T ng c ng thi t l p m t h th ng ho t đ ng d a trên c ch ti p nh n thông tin và ph n h i, k t h p v i vi c đánh giá các ph n h i 87

4.2.8 Xây d ng c s d li u thông tin t ng h p v ng i n p thu 87

4.2.9 Xem xét vi c xây d ng ch c n ng cung ng d ch v cho ng i n p thu 88

4.2.10 M t s gi i pháp khác 89

4.3 H n ch c a đ tài và h ng nghiên c u ti p theo 90

K t lu n ch ng 4 91

K T LU N

TÀI LI U THAM KH O

PH L C

DANH M C CÁC B NG BI U

B ng 1.3 K t qu m t s nghiên c u v m i quan h gi a gi i tính và tuân

B ng 3.1 K t qu phân tích đ nh tính các nhân t tác đ ng đ n tuân th

DANH M C PH L C

STT Ph l c

01 Ph ng v n chuyên gia

02 Phi u kh o sát các nhân t tác đ ng đ n tuân th thu t i Tp.HCM

03 Phân tích th ng kê mô t

04 K t qu ki m đ nh Cronbach’s Alpha

05 K t qu phân tích nhân t khám phá EFA

06 K t qu phân tích h i quy tuy n tính

07 Các tiêu chí c b n đánh giá trang thông tin đi n t trên m ng Internet c a các

đ n v tr c thu c B khoa h c và công ngh

08 Các nhân t khác tác đ ng đ n tuân th thu

L I M U

1 Lý do ch n đ tài :

Vi t Nam c ng nh các qu c gia đang phát tri n khác đang đ i m t v i m t trong

nh ng thách th c l n trong công tác qu n lý thu là làm th nào h n ch th t thoát ngu n thu thu và nh đó nâng cao m c đ tuân th thu M c tuân th th p nh

h ng nh t đ nh đ n t ng tr ng và phát tri n kinh t m t s khía c nh nh : các

n c có ngu n l c h n h p h n đ phát tri n, h th ng thu có xu h ng tr nên méo

mó h n và ít công b ng h n, và chính sách thu s d b tác đ ng b i nh ng thay đ i

Vi t Nam đã và đang th c hi n c ch qu n lý thu m i, ng i n p thu t khai, t

n p thu v i ch tr ng t ng c ng tính ch đ ng, t ch u trách nhi m tr c pháp

lu t trong th c hi n ngh a v thu c a các t ch c, cá nhân T khai, t n p thu là c

ch qu n lý thu , trong đó ng i n p thu đ c ch đ ng và t giác th c hi n ngh a

v thu c a mình theo quy đ nh c a pháp lu t Ng i n p thu t kê khai, t tính toán

s thu ph i n p, t n p thu cho ngân sách nhà n c theo đúng th i h n lu t quy

đ nh và t ch u trách nhi m v vi c kê khai, n p thu c a mình C quan qu n lý thu không can thi p tr c ti p vào vi c kê khai, n p thu c a ng i n p thu tr tr ng

h p phát hi n ra các sai sót, vi ph m ho c có d u hi u không tuân th thu Tuy nhiên, trong tr ng h p đ ng c tuân th c a ng i n p thu kém cùng v i n ng l c

qu n lý c a c quan thu c ng y u kém, không th phát hi n các hành vi gian l n thu c a ng i n p thu , c ch t khai t n p s không phát huy đ c hi u qu

Chính vì v y, n n t ng c a qu n lý thu hi n đ i h ng đ n và phát huy cao nh t tính

t giác tuân th pháp lu t c a ng i n p thu V n đ đ t ra là t khi Vi t Nam chính

th c áp d ng c ch t khai t n p cho đ n nay, hoàn toàn ch a có m t nghiên c u chính th c hay m t đ ng thái tích c c t phía c quan thu hay các c quan ch c

n ng khác quan tâm đ n vi c đo l ng các nhân t nh h ng đ n hành vi tuân th thu c a ng i n p thu , c ng nh ti n hành nghiên c u nh ng y u t nào giúp cho

ng i n p thu tuân th thu t t h n Trong khi đó, h u h t các nghiên c u đã có v

v n đ này đ u th ng nh t r ng yêu c u t t y u là các c quan thu c n quan tâm nghiên c u v các y u t tác đ ng đ n vi c tuân th thu c a ng i n p thu , nh t là khi áp d ng h th ng t khai t n p, nh m đ m b o hi u qu và hi u l c công tác trong qu n lý thu Ngoài ra, hành vi tuân th thu c a ng i n p thu ch u s tác

đ ng ph c t p c a nhi u nhân t khác nhau, và thay đ i tùy theo tình hình riêng c a

m i qu c gia Chính vì v y, nh t thi t c quan thu ph i quan tâm c i thi n tuân th thu cho ng i n p thu sau khi đã xác đ nh các y u t tác đ ng đ n tuân th thu

c a ng i n p thu nh m đ m b o th c hi n t t nh t vai trò c a mình

Xu t phát t yêu c u th c ti n y, và v i vai trò là m t h c viên chuyên ngành Tài chính nhà n c, tôi đã ch n đ tài “ CÁC NHÂN T TÁC NG N TUÂN TH THU C A NG I N P THU T I TP.HCM” làm đ tài th c s c a mình đ khám phá nh ng nhân t th c t tác đ ng đ n tuân th thu t i m t đ a ph ng đóng góp ngân sách (ch y u là s thu thu ) hàng đ u c n c, t đó góp ph n c i thi n

n c, t đó đ a ra gi i pháp t ng c ng tuân th thu đ i v i các doanh nghi p V

ph ng pháp nghiên c u, đ tài s d ng m t s ph ng pháp khác nhau nh k t h p

l ch s v i logic, t ng h p và phân tích đ rút ra k t lu n (Nguy n, 2009), tuy nhiên,

đ tài ch a s d ng các ph ng pháp phân tích đ nh l ng nh m cung c p nh ng

lu n c xác đáng và thuy t ph c h n K t qu , tác gi k t lu n các hành vi gian l n v thu là do ng i n p thu ch a hi u sâu s c v ngh a v và quy n l i t kho n ti n thu mà mình đóng góp; ch a hi u rõ v n i dung chính sách và nghi p v tính thu ,

kê khai và n p thu ; ch a nh n th c đúng trách nhi m pháp lu t v ngh a v ph i kê

khai, n p thu c a mình, c ng nh các hình th c x ph t n u doanh nghi p vi ph m

lu t thu Tính tuân th , t nguy n ch a cao trong vi c kê khai, tính thu và n p thu

Võ c Chín (2011) nghiên c u v “Các nhân t tác đ ng đ n hành vi tuân th thu

c a doanh nghi p – tr ng h p t nh Bình D ng” s d ng ph ng pháp nghiên c u

đ nh l ng đã đ nh danh và đ nh l ng đ c các nhân t tác đ ng đ n hành vi tuân

th thu c a doanh nghi p Mô hình nghiên c u theo đ xu t c a tác gi g m nhóm nhân t v đ c đi m doanh nghi p, ngành kinh doanh, nhóm nhân t v xã h i, v kinh t , h th ng thu và tâm lý nh h ng đ n s tuân th thu c a các doanh nghi p K t qu cho th y y u t kinh t , h th ng thu , các y u t v tâm lý, đ c đi m doanh nghi p và y u t xã h i c a doanh nghi p đ u tác đ ng đ n hành vi tuân th

c a doanh nghi p t i Bình D ng Tuy nhiên, nghiên c u này ch phù h p v i th c t các doanh nghi p t i t nh Bình D ng

Ngoài ra, giai đo n t n m 2010 đ n 2011 c ng có khá nhi u lu n v n th c s nghiên

c u v các l nh v c có liên quan đ n vi c tuân th thu c a ng i n p thu , m c dù

đó không ph i là nh ng nhân t tác đ ng tr c ti p đ n hành vi tuân th thu , ch ng

h n nh ng nghiên c u đánh giá s hài lòng c a ng i n p thu , Tuy nhiên, cho

đ n hi n t i, v n ch a có nghiên c u chính th c nào t i Tp.HCM nghiên c u các nhân t tác đ ng đ n hành vi tuân th thu c a b n thân nh ng ng i tr c ti p làm công vi c kê khai, k toán thu cho các doanh nghi p

Tình hình nghiên c u ngoài n c

Tuân th thu đã đ c phát tri n thành m t ch đ nghiên c u l n trong l nh v c tâm

lý h c kinh t V n đ này đã đ c ti p c n t nhi u quan đi m khác nhau, làm sáng

t nhi u khía c nh khác nhau v hành vi c a ng i n p thu

Jackson và Million (1986) th c hi n m t s t ng h p toàn di n v lý thuy t tuân th thu và xác đ nh 14 nhân t chính đã đ c các nhà nhiên c u tr c đó phát hi n có tác đ ng đ n hành vi tuân th thu Nh ng nhân t này đã đ c Fischer và c ng s

t ng h p thành 4 nhóm trong mô hình m r ng c a ông (mô hình Fischer) bao g m các nhân t tác đ ng đ n c h i không tuân th , quan đi m và nh n th c c a ng i

n p thu , các nhân t liên quan đ n h th ng thu và các nhân t nhân kh u h c Mô hình này cung c p cho ng i đ c m t khuôn kh đ hi u tác đ ng c a nh ng nhân t kinh t xã h i và tâm lý h c đ n quy t đ nh tuân th thu c a ng i n p thu

Gerald Chau và Patrick Leung (2009) đã m r ng mô hình tuân th thu c a Fisher

b ng cách b sung thêm các nhân t môi tr ng quan tr ng khác _ v n hóa và s

t ng tác gi a c h i không tuân th v i h th ng thu tác đ ng đ n hành vi tuân th

thu (mô hình Fischer m r ng) và đ ngh các nghiên c u ti p theo c n t p trung xác

đ nh tác đ ng c a t ng nhân t và t ng tác gi a nh ng nhân t này tác đ ng nh th nào đ n tuân th thu Nghiên c u này c ng cho r ng h u h t nh ng nghiên c u hi n

có v tuân th thu đ u đ c th c hi n các qu c gia đã phát tri n, trong khi các

qu c gia đang phát tri n l i d b t n th ng h n khi hành vi không tuân th thu

di n ra Vì v y h đ ngh c n ti n hành nhi u nghiên c u th c nghi m h n v hành

vi tuân th thu c a ng i n p thu các qu c gia đang phát tri n

M t nghiên c u t ng h p khác v các nhân t tác đ ng đ n tuân th thu đ c th c

hi n b i Nicoleta BARBUTA-MISU (2011) c ng phân chia các nhân t quan tr ng

nh t tác đ ng đ n tuân th thu thành 2 nhóm: các nhân t v kinh t (thu su t, ki m tra thu , hình ph t, …) và các nhân t phi kinh t (nh n th c v công b ng, thái đ

c a ng i n p thu , chu n m c xã h i, ) Nghiên c u này m t l n n a cung c p n n

t ng lý thuy t quý báu cho nh ng nhà nghiên c u sau th c hi n nghiên c u v các nhân t tác đ ng đ n tuân th thu c a ng i n p thu

Alm và Torgler (2011) cho r ng chi n l c tuân th v hành chính d a trên vi c b t

bu c s là đi m kh i đ u h p lý nh ng ch a ph i là đi m k t thúc t t đ gi i quy t kho ng cách thu V n đ ch ch t l ng nh ng d ch v do c quan thu cung c p

và đ c bi t là ni m tin c a ng i n p thu T ng t , Molero và Pujol (2011) cho

r ng tuân th thu c n đ c phân tích trong m t khuôn kh r ng h n v hành vi con

ng i, không ph i ch d a trên các bi n v kinh t mà còn d a trên các nhân t khác

ch ng h n nh s b t bình, ý th c v trách nhi m và ngh a v chung, các v n đ v

đ o đ c, tinh th n v tha, tinh th n qu c gia, … (Buchanan, 1995; Gintis và c ng s

2003, Torgler và Werner 2005; Alm và Torgler 2006) Nghiên c u này cho r ng khi công chúng cho r ng ch t l ng d ch v công do chính ph cung c p không t t, cách duy nh t đ gia t ng đ o đ c v thu cho ng i n p thu là t ng c ng ch t l ng

c a nh ng d ch v này Ng c l i, m t khi h c m nh n ch t l ng d ch v công t t,

b n thân h s có quan đi m nhìn nh n và tuân th thu t t h n

M t nghiên c u khác r ng h n và khá phù h p v i tình hình c a Vi t Nam v i đ tài

“ Các y u t quy t đ nh c a hành vi tuân th thu Châu Á – tr ng h p c a Malaysia” đ c th c hi n b i Palil và Mustapha (2011) Chín nhân t quy t đ nh tuân

th thu đ c xác đ nh g m kh n ng/ xác su t b ki m tra, nh n th c v chi tiêu chính ph , nh n th c v s công b ng, hình ph t, nh ng áp l c v tài chính, nh ng thay đ i trong chính sách c a chính ph hi n t i, nh h ng t các nhóm tham chi u,

hi u qu ho t đ ng c a c quan thu và ki n th c v thu , đ c bi t khi áp d ng c

ch t khai t n p Nghiên c u c ng giúp các nhà qu n lý thu nh n th y t m quan

tr ng c a ki n th c thu v i vi c h tr thi t k m t ch ng trình giáo d c v thu ,

đ n gi n hóa h th ng thu và phát tri n m t s hi u bi t r ng h n v hành vi c a

ng i n p thu Nghiên c u này đ c xem là khá phù h p v i th c t Vi t Nam

Nh v y, tuân th thu là m t v n đ ph c t p, ch u s tác đ ng c a hàng lo t các nhân t khác nhau và thay đ i theo t ng ch th nghiên c u khác nhau

3 M c tiêu nghiên c u:

M c tiêu nghiên c u c a đ tài là xác đ nh các y u t tác đ ng đ n hành vi tuân th thu c a ng i n p thu t i Tp.HCM, t đó đ ra nh ng ki n ngh t t nh t có th

nh m c i thi n tính tuân th c a ng i n p thu đ t đ c m c tiêu phân tích này,

đ tài t p trung tr l i nh ng câu h i nghiên c u sau:

1) Nh ng y u t nào tác đ ng đ n hành vi tuân th thu c a ng i n p thu

qu nh t đ nh Hành vi tuân th c a ng i n p thu không ph i là m t y u t đ c l p,

b t bi n, nó ch u tác đ ng c a các y u t trong môi tr ng ho t đ ng và các y u t trong b n thân ng i n p thu Chính vì v y, đ tài t p trung kh o sát ý ki n c a

nh ng nhân viên đang tr c ti p th c hi n công tác kê khai, k toán thu cho các doanh nghi p t i TP.HCM do đ c thù SXKD t i Tp.HCM là n i ho t đ ng kinh t

n ng đ ng nh t, v i các l nh v c SXKD đa d ng nh m đ m b o tính đ i di n t t cho

m u nghiên c u

5 Ph m vi và ph ng pháp nghiên c u:

tài c n c trên c s lý thuy t v các nhân t tác đ ng đ n tuân th thu và s

d ng mô hình nghiên c u các y u t tác đ ng đ n hành vi tuân th thu c a ng i

n p thu c a tác gi Mohd Rizal Palil (2011) đ đ xu t mô hình nghiên c u Sau đó, tác gi s d ng ph ng pháp nghiên c u đ nh tính k t h p đ nh l ng ki m đ nh mô hình này t i Tp.HCM, v i s l ng đ i t ng đ c kh o sát là 346 đ i t ng Toàn

b d li u đ c x lý b ng ph n m m SPSS 16.0, qua các b c:

 Làm s ch d li u

 Ki m đ nh đ tin c y thang đo b ng h s tin c y Cronbach’s Alpha đ ki m

đ nh s t ng quan gi a các bi n và lo i b các bi n có đ tin c y không phù

h p

 Phân tích nhân t khám phá EFA tìm ra các nhóm nhân t nh h ng t i hành

vi tuân th thu c a ng i n p thu

 Phân tích h i quy tuy n tính nh m xác đ nh m c đ tác đ ng c a các nhân t

đ n hành vi tuân th thu c a ng i n p thu

6 Ý ngh a c a đ tài:

Tr c h t, đ tài là k t qu c a vi c th c hành m t nghiên c u khoa h c b ng ph ng pháp đ nh tính k t h p đ nh l ng nh m hi u rõ và th c hi n đúng nh ng yêu c u c

b n c a m t nghiên c u khoa h c

V m t lý thuy t và ph ng pháp nghiên c u, đ tài m nh d n th nghi m k thu t

l y m u snowball trong quá trình ti n hành nghiên c u

V m t th c ti n, tác gi mong mu n đ tài th t s xác đ nh đ c nh ng nhân t th c

t có tác đ ng đ n hành vi tuân th thu c a nh ng ng i đang tr c ti p th c hi n công vi c kê khai, k toán thu cho các doanh nghi p, t đó đ xu t nh ng gi i pháp xác đáng nh m giúp c quan thu th u hi u h n ng i n p thu , t ng c ng tính tuân

th t nguy n cho ng i n p thu

Ch ng 2: TH C TR NG QU N LÝ TUÂN TH THU T I C C THU

ch p hành ngh a v thu khi có s c ng ch c a c quan thu (CQT) ho c khi b tác

đ ng b i l i ích kinh t Vì v y, cách ti p c n tuân th thu theo lu t thu ch có th làm gi m m c đ tr n thu ch không th h ng đ n vi c t ng c ng tuân th thu Khái ni m tuân th thu còn thu hút nhi u nhà nghiên c u tham gia tranh lu n v

ph ng di n tuân th t nguy n hay không t nguy n M t trong nh ng m c tiêu

đ c xem là cao nh t c a qu n lý thu là t ng tính tuân th t nguy n c a ng i n p thu , thay vì đ a ra nh ng hình th c x ph t các đ i t ng tr n thu và tránh thu

H u h t quan đi m nghiên c u hi n nay đ u t p trung xem xét tính t nguy n ch p hành thu James và Alley (1999) đã đ t ra câu h i: s “tuân th ” có đ c là do hành

vi t nguy n hay b t bu c? N u ng i n p thu “tuân th ” ch vì s đe d a ho c do các bi n pháp c ng ch hành chính, ho c do c hai thì đi u này không đ c cho là hoàn toàn tuân th , ngay c khi kho n thu t thu đ t đ n 100% so v i m c thu ph i

n p theo lu t đ nh Vì v y, quan đi m hi n đ i cho r ng c quan qu n lý thu s thành công khi gia t ng đ c s tuân th t nguy n c a ng i n p thu mà không c n s

d ng đ n các hình th c ki m tra, thanh tra, nh c nh ho c các bi n pháp x lý hành chính khác

1.1.1 Khái ni m tuân th thu

Tuân th thu đ c đ nh ngh a theo nhi u cách khác nhau Jackson và Milliron (1986), Alm (1991) cho r ng tuân th thu là báo cáo t t c thu nh p, thanh toán toàn

b ngh a v thu b ng cách th c hi n các đi u kho n quy đ nh c a lu t, pháp l nh,

ho c phán quy t c a tòa án Theo James và Alley(1999), “tuân th thu theo cách

hi u đ n gi n nh t là m c đ ng i n p thu ch p hành ngh a v thu đ c quy đ nh trong lu t thu ”

Andreoni, Erard và Feinstein (1998) nh n m nh tuân th thu nên đ c đ nh ngh a là

s s n lòng c a ng i n p thu tuân theo pháp lu t v thu đ đ t đ c tr ng thái cân

b ng kinh t c a m t đ t n c Kirchler (2007) đ a ra m t đ nh ngh a đ n gi n h n, tuân th thu là m t thu t ng trung l p nh t miêu t vi c ng i n p thu s n sàng

n p ti n thu

Theo góc đ r ng v tuân th thu , Song và Yarbrough (1978) cho r ng do khía c nh

ho t đ ng đáng chú ý c a h th ng thu Hoa K là ng i n p thu t xác đ nh ngh a

v thu và t nguy n nên tuân th thu đ c đ nh ngh a là kh n ng c a ng i n p

thu và s s n lòng tuân th lu t thu đ c xác đ nh b i v n đ đ o đ c, môi tr ng

pháp lý, và các y u t tình hu ng khác t i t ng th i gian và đ a đi m c th ng

thu n v i quan đi m này, m t s CQT c ng xem tuân th thu là kh n ng và s s n

lòng c a đ i t ng n p thu th c hi n theo quy đ nh c a pháp lu t thu ; kê khai thu

nh p chính xác m i n m và thanh toán đ s ti n thu đúng th i gian quy đ nh (IRS,

2009; ATO, 2009)

góc đ chi ti t h n, Singh (2003) cho r ng tuân th thu là hành đ ng c a m t

ng i n p t khai thu , công khai chính xác t t c các kho n thu nh p ch u thu và thanh toán t t c các kho n thu ph i n p trong th i h n quy đ nh mà không ph i

ch đ i hành đ ng c a CQT Trên c s đó, tuân th thu đ c tách bi t thành 2

quan đi m: tuân th quan đi m v qu n lý hành chính và tuân th theo quan đi m hoàn thành chính xác t khai thu Tuân th theo quan đi m qu n lý hành chính bao

g m đ ng ký và thông báo v i CQT tình tr ng c a ng i n p thu , n p t khai thu

m i n m (n u c n) và tuân th khuôn kh v th i gian thanh toán theo yêu c u

(Chow 2004 và Harris 1989) Ngh a là, tuân th thu đòi h i ng i n p thu ph i đ t

đ c m t m c đ trung th c nh t đ nh, có ki n th c thu đ y đ và kh n ng s d ng

ki n th c này đ hoàn thành t khai thu và các h s có liên quan k p th i, chính xác và đ y đ (Sing và Bhupalan, 2001) Cùng quan đi m v i Singh và Bhupalan,

Somasundram(2003) cho r ng tuân th thu tr thành m t v n đ ch y u trong h

th ng t khai thu b i vì t ng s ti n thu ph i n p ph thu c r t nhi u vào m c đ tuân th c a ng i n p thu m c dù không th tránh kh i vi c CQT s tìm ki m thông tin t nh ng ng i n p thu khác trong khu v c đ gi m thi u r i ro x y ra các

tr ng h p không tuân th , ho c h s th ng xuyên th c hi n vi c ki m tra nhi u

lo i thu khác nhau, và b ng nh ng hình th c khác ch ng h n giáo d c ki n th c thu

nh m t o ra nh ng tác đ ng nh t đ nh đ n vi c tuân th thu c a ng i n p thu

M t s tác gi khác đã xem xét tuân th thu t m t góc đ khác Allingham và Sandmo (1972) mô t tuân th thu là m t v n đ “báo cáo thu nh p th c t ” và c ng tuyên b r ng hành vi tuân th thu c a ng i n p thu b nh h ng b i m t s tình

hu ng mà trong đó có th ng i n p thu đ a ra quy t đ nh trong tình tr ng không

ch c ch n (Clotfelter, 1983) T c là ng i n p thu có th s đ c h ng m t kho n

ti n thu ti t ki m đ c do khai báo th p thu nh p tính thu ho c đ i v i các kho n thu nh p không khai báo, h s b ph t v i m t t l cao h n so v i kho n thu nh p

đ c kê khai đ y đ và chính xác v th i gian McBarnet (2001) đ ngh tuân th thu nên đ c nhìn nh n trong 3 cách, c th là: cam k t tuân th _s n sàng n p thu

mà không khi u n i; tuân th có đi u ki n_mi n c ng n p t khai và n p thu ; tuân

th có sáng t o đ gi m thi u ngh a v thu b ng cách t n d ng kh n ng đ xác đ nh

l i thu nh p và kh u tr các kho n chi phí theo quy đ nh c a lu t thu Spice và Lundstedt (1976) nh n th c m c đ tuân th thu là m t hình th c đ c bi t c a s may r i (trong đó có liên quan đ n kh n ng phát hi n và x ph t), đòi h i CQT ph i

hi u đ c các y u t tác đ ng đ n quy t đ nh tuân th thu c a ng i n p thu

Tuân th thu không ph i là m t quá trình t thân mà trái l i, nó ch u tác đ ng t các

y u t bên ngoài Allingham và Sandmo (1972), Spicer và Lundstedt (1976), Lewis

(1982) và Andreoni, Erard va Feinstein (1998) mô t các đ c đi m và gi i thích tuân

th thu là k t qu c a t ng quan gi a các bi n bao g m nh n th c v s công b ng,

hi u qu và s t ng tác gi a chúng Các khía c nh khác thi hành thu ch ng h n nh hình ph t và kh n ng phát hi n c ng nh h ng đ n tuân th thu trong khi các y u

t khác v hành vi c a th tr ng lao đ ng nh ti n l ng c a m t cá nhân và bi u thu c ng góp ph n vào tuân th thu (Kirchler, 2007) H th ng thu hi u qu c ng

ít công b ng h n khi x y ra tr ng h p nh ng ng i giàu tr n tránh m t ph n thu

l n h n so v i ng i nghèo (Andreoni và c ng s , 1998) B t k n l c không tuân

th thu nào đ u nh h ng đ n hi u qu thu và chi phí tuân th Các kho n thu

nh p không đ c báo cáo s bóp méo s thu thu (Andreoni và c ng s , 1998; Lewis, 1982)

Tóm l i, tuân th thu là m t khái ni m r ng và có th đ c xem xét t nhi u khía

c nh khác nhau, bao g m tài chính công, kinh t h c, pháp lý và c ng có th là tâm lý

h c B ng 1.1 mô t các cách ti p c n khác nhau v tuân th thu theo đ ngh c a James và Alley (2004)

B ng 1.1: Các cách ti p c n tuân th thu

Tuân th thu Cách ti p c n kinh t Cách ti p c n hành vi

Góc đ ti p c n Tuân th 100% quy đ nh

v thu so v i th c t , xét trên góc đ h p

T nguy n, s n sàng hành đ ng theo tinh th n

M c đ chi ti t Cân nh c l a ch n: M i cá nhân không ch

Ngu n: James và Alley (2004), trang 33

Trong ph m vi đ tài này, t p trung ch y u là đ khai thác thêm v cách ti p c n th hai v i khía c nh hành vi đ c nh n m nh h n so v i cách ti p c n h p lý v kinh t Nhi u nghiên c u th c nghi m đã n l c đ đ nh ngh a tuân th thu , d a trên m c đích c a nghiên c u này (phù h p v i đ nh ngh a c a IRS (2009), ATO (2009) và IRB (2009); ALM (1991); Jackson và Milliron (1986); Kirchler (2007), khái ni m

tuân th thu đ c đo l ng qua vi c đánh giá s s n lòng c a ng i n p thu

đ tuân theo lu t thu , khai báo chính xác thu nh p, xác nh n chính xác các kho n kh u tr , gi m thu và thanh toán các kho n thu đúng h n

1.1.2 Hành vi không tuân th thu

M t kh o sát c a Richupan (1984a) nghiên c u v v n đ tr n thu t i m t s n c đang phát tri n cho th y vi c chính ph ch thu đ c m t n a hay ít h n s thu thu

nh p ti m n ng không ph i là tình tr ng cá bi t (Richupan, 1984; Acharya và các

c ng s , 1986; Bahl và Murray, 1985; Virmani, 1987) B t k n i nào có thu , n i y

có tình tr ng tr n thu

Khó mà phân bi t r ch ròi gi a hành vi tránh thu (tax avoidance) hay vi c t n d ng

nh ng khe h c a pháp lu t đ h n ch đ n m c t i thi u vi c n p thu và hành vi

tr n thu (tax evasion) t c s vi ph m pháp lu t Ngoài ra, r t khó quy t đ nh đ c

li u các bi n pháp ch tài nên đ c áp d ng nh th nào cùng v i chu i liên t c c a

nh ng hành vi tránh thu và tr n thu Do không ph i m i t khai thu đ u đ c

ki m tra nên ng i n p thu s h ng l i không ch t th i giá c a ti n t , mà còn

h ng l i trong nh ng tr ng h p h làm sai và không b phát hi n Boidman (1983)

đ nh ngh a 3 hình th c không tuân th thu khác nhau: (1) không n p t khai thu thu c b t k lo i nào; (2) không kê khai thu nh p nh n đ c trên t khai thu ; và (3)

gi m thu nh p ch u thu b ng cách kê khai không đúng các kho n mi n gi m, hay

kh u tr Trong đ nh ngh a này, rõ ràng t t c các hành vi tr n thu đ u có th b t đ u

b ng vi c không n p t khai thu

Nghiên c u theo góc đ tâm lý hành vi, theo Kirchker, E, và c ng s (2001), tác đ ng

c a hành vi tr n thu và tránh thu đ n tâm lý ng i n p thu là hoàn toàn khác nhau

Tr n thu đ c đánh giá tiêu c c h n tránh thu Ki n th c thu c a ng i n p thu càng t t thì tránh thu đ c nh n th c là công b ng h n, và đ c l a ch n nhi u h n

đ h n ch ngh a v thu ph i n p Ng c l i, ki n th c v thu càng h p thì ng i

n p thu có xu h ng l a ch n hình th c tr n thu nhi u h n

Tuy nhiên, b t k hành vi không tuân th nào (tr n thu hay tránh thu ) đ u nh

h ng không t t đ n hi u qu c a công tác qu n lý thu H u h t chính ph và CQT các qu c gia đ u mong mu n t ng c ng tuân th thu , h n ch đ n m c t i đa các hành vi không tuân th (dù là tr n thu hay tránh thu ) Vi c không tuân th các quy

đ nh v thu làm thu h p di n c s ch u thu và d n đ n th t thoát ngu n thu Các

n c có m c đ tuân th th p ph i đ i m t v i vi c th ng xuyên thay đ i ch đ thu đ duy trì s thu t thu chi m m t t l nh t đ nh so v i GDP Các thay đ i

th ng xuyên và thi u h th ng trong các chính sách thu l i có nguy c khi n cho h

th ng thu kém n đ nh và kém bình đ ng h n Vì v y, vi c nâng cao m c đ t nguy n tuân th đã tr thành m t m c tiêu th ch và v n hành c a các cu c c i cách thu trên toàn th gi i Theo Jackson và Milliron (1986); Kesselman (1994); Kasipillai và Jabbar (2003), và m c đích c a đ tài này, không tuân th thu đ c

xác đ nh là vi c không s n lòng tuân theo lu t thu và/ho c khai báo thu nh p không chính xác, th c hi n kê khai sai các kho n gi m tr , mi n gi m thu và/ho c không thanh toán chính xác ngh a v thu , ngoài th i gian n p thu đã

đ c quy đ nh

1.2 Các th c đo v m c đ tuân th và không tuân th

V n đ quan tr ng và c ng là v n đ khó kh n đ đo l ng m c đ tuân th là tính s

ti n thu có th thu đ c V m t lý thuy t, s ti n này có th đ c đo theo nhi u cách khác nhau:

- S ti n thu có kh n ng thu đ c đ c c tính nh là k t qu c a vi c d báo s thu thu trên c s s d ng nh ng s li u vi mô Các mô hình d báo

đ c áp d ng cho m i s c thu ;

- S ti n thu có kh n ng thu đ c s đ c CQT qu n lý xem xét Ch s này

có th đ c suy ra t m c đ tuân th đ c c tính cho các ch c n ng qu n

lý thu ch y u, c th là khai thu , k toán thu và n p thu Các c tính

đ c th c hi n c n c vào m c đ toàn di n và ch t l ng c a c s d li u

v qu n lý thu

- S ti n thu có th thu đ c d a trên tính toán c a ng i n p thu Trên th c

t , n u đ c đi u tra, ng i n p thu ít khi mu n ti t l nh ng c tính th t s

c a h Trong c ch t khai t n p, h th ng n p cho CQT nh ng t khai

ph n ánh cách hi u c a h v nh ng quy đ nh còn ch a th t rõ ràng trong lu t thu theo cách hi u c a h

i u này ng ý r ng có hai cách ti p c n th c t khác nhau đ đo l ng m c đ tuân th hay ng c l i là không tuân th : (i) Xây d ng mô hình đ d báo s doanh thu thu ti m n ng và sau đó so sánh v i s m c thu th c thu đ c; và (ii)

S d ng s li u qu n lý thu đ c tính s chênh l ch gi a các con s ti m n ng

và con s th c t trong các quy trình ch c n ng chính trong qu n lý thu Vi c xây d ng mô hình th c nghi m đ c ti n hành d a trên các s li u t nhi u ngu n khác nhau, và có th đ a ra m t c tính đ y đ h n v s ti n thu có th thu

đ c Nh ng cách này l i ph thu c r t nhi u vào ch t l ng c a các s li u hi n

có, các gi đ nh đ a ra, và các mô hình c th đ c áp d ng C n đ c bi t chú ý

r ng đ đánh giá đ c s thu thu ti m n ng s d ng mô hình d báo doanh s thu thu vi mô, các d li u, m t cách lý t ng, nên đ n t hai ngu n: (i) b d

li u qu n lý thu và (ii) c s d li u phi thu , nh các cu c đi u tra th ng m i

và công nghi p, các tài kho n qu c gia và đi u tra dân s D li u qu n lý thu t

b n thân nó là không đ y đ đ d trù th ng d thu , s d ng phép mô ph ng vi

mô tr khi đ c đi kèm v i các d li u bên ngoài Cách ti p c n th hai d a vào các s li u v qu n lý thu có th không c tính h t đ c m c đ th t thoát do thi u thông tin v di n ch u thu ti m n ng hay kh n ng t ng tr ng c a di n

ch u thu Tuy nhiên, cách này ph n ánh nh ng c tính th c t t t nh t mà các CQT th c hi n; do đó n u không có công tác d báo s thu m t cách th ng xuyên, thì nh ng s li u v qu n lý thu s là ngu n thông tin duy nh t đ c s

d ng đ xây d ng nh ng k ho ch c ng ch tuân th

Trên c s các s li u v qu n lý thu , m c đ tuân th th ng đ c c tính cho

ba giai đo n chính hay cho các ch c n ng qu n lý thu chính (kê khai, tính thu ,

và n p thu /thu thu )

• Tuân th v n p t khai: M c đ tuân th v n p t khai có th đ c chia thành ba ch s khác nhau u tiên là tuân th trong n p t khai c a ng i n p thu Ch s này đo l ng t l gi a s t khai đ c n p và s ng i n p thu th c

t đ c đ ng ký t i CQT Các t khai đ c n p có th bao g m c t khai n p đúng h n và t khai ch m n p Th hai, là tuân th trong vi c n p t khai đúng

h n, đ c đo b ng t l gi a s t khai n p đúng h n trên t ng s t khai đã đ c

n p Và th ba là m c đ tuân th trong n p t khai nói chung t ng h p, là t l

gi a s t khai đã n p đúng h n chia cho t ng s ng i n p thu đã đ ng ký M c

đ tuân th kê khai nói chung t ng h p này đ c c tính là k t qu c a hai ch s

đ u tiên;

• Tuân th v kê khai thu : M c đ tuân th v kê khai thu là nói đ n vi c kê khai trung th c các kho n thu nh p ch u thu , doanh thu, và s n l ng liên quan

đ n nthu tr c thu hay thu gián thu Tuân th v kê khai thu đ c đ nh ngh a là

t l gi a s thu nh p hay doanh thu kê khai v i s thu nh p/doanh s đ c ch

đ i s kê khai mong đ i Tuân th trong kê khai có th đ c phát hi n trong quá trình tính và k toán thu ;

• Tuân th trong n p thu : M c đ tuân th trong n p thu là nói đ n vi c n p thu đúng h n M c đ tuân th này đ c đ nh ngh a là t l gi a s ngh a v thu

đ c n p đúng h n và toàn b s ngh a v thu mà c a ng i n p thu ph i n p Trong giai đo n hi n nay, CQT ch a có đ thông tin đ c tính m c đ tuân th

v kê khai hay tuân th v n p thu

1.3 Các nhân t tác đ ng đ n tuân th thu

Các nhân t tác đ ng đ n hành vi tuân th thu là đ tài thu hút s quan tâm c a nhi u nhà nghiên c u H u h t các nghiên c u v các nhân t tác đ ng đ n tuân th thu đ u ti p c n v n đ theo hai cách ti p c n c b n M t là phân tích quy t đ nh

tuân th d a trên vi c phân tích kinh t , so sánh l i ích và chi phí c a vi c tuân th

và không tuân th , nh ng giá tr có th nh n đ c khi tuân th hoàn toàn (ch ng h n

nh các ph n th ng mang tính ch t khích l ) Cách ti p c n còn l i nghiên c u các

nhân t tác đ ng đ n quy t đ nh tuân th liên quan đ n cách c x c a ng i n p thu ho c CQT Cách ti p c n này thiên v khoa h c hành vi h n là khoa h c kinh t

Và h u h t nh ng nghiên c u m i nh t liên quan đ n v n đ tuân th thu đ u th c

hi n theo cách ti p c n th hai (Palil, 2010; Lumumba và c ng s , 2010; Nirmala, 2011)

1.3.1 Các nhân t liên quan đ n chính sách thu :

1.3.1.1 V n đ thu su t

Tác đ ng c a thu su t đ n hành vi tuân th thu c a ng i n p thu đã đ c xác

nh n trong nhi u nghiên c u Tuy nhiên, m c đ và h ng tác đ ng l i không hoàn toàn gi ng nhau các nghiên c u

B ng ch ng th c nghi m cho th y vi c áp d ng thu su t l y ti n so v i thu su t c

đ nh là bi n c u trúc có liên quan đáng k đ n hành vi tuân th thu (Clotfelter, 1983) Clotfelter, (1983) c ng cho r ng vi c “c t gi m thu su t không ph i là chính sách duy nh t có kh n ng h n ch tr n thu ” (trang 363), nh ng thu su t là nhân t quan tr ng trong vi c xác đ nh hành vi tuân th thu m c dù tác đ ng chính xác v n

ch a rõ ràng và còn gây tranh cãi (Kirchler, 2007) Clotfelter kh ng đ nh gi a thu

su t và tr n thu t n t i m t m i quan h đáng k b i vì thu su t đ c s d ng nh

m t công c có th đ c thao tác cho nh ng m c tiêu chính sách nh t đ nh Gia t ng thu su t biên có th khuy n khích ng i n p thu tr n thu nhi u h n (Whitte và Woodbury, 1985; Ali, Cecil và Knoblett, 2001; Torgler, 2007) trong khi vi c gi m thu su t không nh t thi t s làm t ng m c đ tuân th thu (Trivedi, Shehata và Mestelmen, 2004; Kirchler, 2007) V n đ không ch c ch n và mâu thu n này đã thu hút s chú ý c a nhi u nhà nghiên c u tìm ki m nhi u b ng ch ng c th và ch c

ch n h n v tác đ ng c a thu su t đ n vi c tuân th thu

M t nghiên c u đ c th c hi n b i Tanzi (1980) s d ng mô hình kinh t l ng đ

gi i thích m i quan h gi a các m c thu su t v i vi c tr n thu B ng s li u t ng

h p t Hoa K , ông ta đã k t lu n r ng t n t i m i t ng quan d ng gi a thu su t

và vi c tr n thu M t s mô hình kinh t khác v các quy t đ nh tuân th h p lý cho

r ng thu su t tác đ ng h n h p đ n hành vi tuân th thu ngh a là có th tác đ ng

d ng ho c âm (Pommerehne và Wech- Hannermann, 1996; Park và Hyun, 2003)

ho c cho r ng t ng thu su t s làm t ng tính tuân th (Kirchler, Hoelzl và Wahl, 2008) S d ng nh ng t khai thu đã đ c ki m tra cho ng i n p thu cá nhân Jamaica, Alm và c ng s (1993) c ng phát hi n xác su t che gi u khi khai báo và

m c đ che gi u khi khai báo có liên quan đáng k đ n thu su t biên Các viên ch c thu n xác nh n r ng vi c h th p các m c thu su t riêng bi t, cùng v i vi c gia t ng c ng ch thi hành đã giúp t ng s thu thu tr c thu thêm 25% (Richard and

Oliver, 2005) Khi m c thu su t biên cao, l i ích đ t đ c t kê khai th p thu nh p

và kê khai cao các kho n kh u tr càng l n, và vì v y s ti n tr n thu càng l n Trong ph m vi m t qu c gia, ng i ta cho r ng nh ng ng i n p thu v i thu su t

biên cao h n s gian l n nhi u h n Tuy nhiên, nghiên c u ng c l i v i nh ng gi

đ nh này l i cho th y m t xu h ng khác Ng i ta c ng có th cho r ng nh ng

ng i n p thu có thu nh p th p h n s gian l n nhi u h n, vì m i đô – la ti n thu

s có đ th a d ng cao h n đ i v i h

Trong khi h u h t nghiên c u th c nghi m cho th y r ng thu su t t ng s d n đ n

tr n thu (ALM, Jackson và McKee, 1992; Friedland và c ng s , 1978, Park và Hyun, 2003), Allingham và Sandmo (1972) cho r ng thu su t không có ý ngh a đáng

k đ i v i vi c tr n thu H đã tìm hi u m i quan h gi a thu nh p th c t , thu

su t, hình ph t và đi u tra tr n thu b ng cách s d ng mô hình th ng kê và k t lu n

r ng ng i n p thu có th ch n m t trong hai cách báo cáo đ y đ thu nh p ho c báo cáo thu nh p th p h n s th c t phát sinh, b t k thu su t Cùng quan đi m này, Porcano (1988) cho r ng thu su t không tác đ ng đ n vi c tuân th thu c a ng i

n p thu

B i vì tác đ ng c a thu su t đ n vi c tuân th thu v n là v n đ gây tranh cãi (tác

đ ng tích c c hay tiêu c c, hay không tác đ ng), Kirchler và c ng s (2008); McKerchar và Evans (2009) cho r ng m c đ tin t ng gi a ng i n p thu vào chính ph đóng vai trò quan tr ng trong vi c ch ng th c tác đ ng c a thu su t đ n hành vi tuân th Khi ni m tin th p, m t m c thu su t cao có th đ c xem là không công b ng và khi ni m tin cao, m c thu su t cao nh v y có th đ c xem nh m t kho n đóng góp cho c ng đ ng (Kirchler và c ng s , 2008)

Tóm l i, b ng ch ng th c nghi m cho th y tác đ ng c a thu su t đ n tuân th thu

là ph c t p và khác nhau m i ph m vi nghiên c u T ng thu su t s làm t ng hành

vi tr n thu , gi m thu su t không nh t thi t s đ m b o ng i n p thu tuân th thu

t t h n (Kirchler và c ng s , 2008) hay thu su t không tác đ ng đ n hành vi tuân

th (Allingham và Sandmo, 1972) Vì v y, gi thuy t H 0 đ c xây d ng nh sau :

 H o :Thu su t tác đ ng ng c chi u đ n tuân th thu

1.3.1.2 Thay đ i chính sách c a chính ph hi n hành

Th c t không có quá nhi u nghiên c u đi sâu vào m i quan h tr c ti p gi a thay

đ i chính sách c a chính ph hi n hành và vi c tuân th hay không tuân th thu c a

ng i n p thu Tuy nhiên, v n có ý ki n cho r ng s n đ nh v chính tr và đ ng

c m quy n hi n t i m t qu c gia nào đó có th đóng vai trò quan tr ng trong vi c xác đ nh hành vi tr n thu (Hasseldine and Hite, 2003) L p lu n cho r ng n u m t cá nhân đang ng h đ ng c m quy n hi n t i, anh ta có th tuân th thu vì khi đó, cá nhân này tin r ng chính ph đáng tin c y, hi u qu và công b ng Ng c l i, ng i

n p thu phe đ i l p có th ít tuân th h n b i vì anh ta cho r ng chính ph này không vì quy n l i c a anh ta Tuy nhiên, nh ng tr ng h p này ch x y ra các

qu c gia t n t i ch đ đa đ ng

Hasseldine và Hite (2003) c ng nh n th y tu i tác, thu nh p và tình tr ng hoàn thu

d ki n trong t ng lai c ng b tác đ ng đáng k b i đ ng phái chính tr Phân tích

h i quy v thái đ t ng th đ i v i h th ng thu thu nh p hi n hành và thái đ đ i

v i vi c gi m thu đã h tr cho nh ng k t qu nghiên c u tr c đó Các bi n đ c l p

nh đ ng phái chính tr , khung hi u l c, tình tr ng hoàn thu d ki n, đ tu i, m c thu nh p m t l n n a tác đ ng h i qui đ n vi c tr n thu ; và các đ ng phái chính tr

có tác đ ng đáng k đ n thái đ v vi c c t gi m thu Hasseldine và Hite (2003) k t

lu n: th nh t, đ ng chính tr có tác đ ng đáng k đ n hành vi ng i n p thu ; th hai, các quy đ nh v thu càng ch t ch v i đ ng chính tr c th nào thì càng thu n

l i h n cho các thành viên c a đ ng đó; th ba, nh ng thay đ i v chính sách trong

m t s tr ng h p nh t đ nh (ch ng h n gi m thu ) đ c ng i n p thu đánh giá tích c c (t o đ c ni m tin cho ng i n p thu và gia t ng tuân th t nguy n) và khi

đó h nh n th y h th ng thu c ng công b ng h n Ngoài ra, nh ng đ ng thái tích

c c t phía chính ph , ch ng h n gia t ng mi n gi m thu d ng nh c ng mang l i

k t qu tích c c trong vi c gia t ng tính tuân th

Bên c nh nh ng v n đ v chính tr , nh ng thay đ i trong chính sách hi n t i c a chính ph c ng tác đ ng nh t đ nh đ n hành vi tuân th thu Ch ng h n, Malaysia, giá x ng d u và m t s m t hàng thi t y u khác nh đ ng, b t mì, g o và d u n

đ c ki m soát b i chính ph ; giá c th ng xuyên t ng theo tình hình kinh t toàn

c u và tài chính c a chính ph Vì v y, khi giá c nh ng m t hàng này t ng s tác

đ ng tiêu c c đ n kh n ng mua s m c a ng i n p thu và cu i cùng khuy n khích

h tr n thu Kim (2008) nghiên c u v hành vi tr n thu 50 qu c gia m i n m đã minh h a cho quan đi m này và k t lu n r ng hành vi tr n thu b tác đ ng b i vi c

ki m soát giá, d ch v công, thu thu nh p công ty, GDP bình quân đ u ng i, h

th ng thu và c c u chi tiêu chính ph (tác đ ng theo chi u d ng)

Tóm l i, nh ng nghiên c u tr c đã ch ng minh r ng quy t đ nh c a chính ph và

nh ng thay đ i v chính sách trong t ng tình hu ng kinh t , chính tr nh t đ nh có tác

đ ng đ n vi c tuân th thu Nh ng đ ng thái tích c c c a chính ph , ch ng h n chính sách mi n gi m thu , d ng nh s mang l i hi u ng tích c c trong vi c gia

t ng tính tuân th t nguy n c a ng i n p thu Tuy nhiên, do đ c đi m c a Vi t Nam không cho phép t n t i đa nguyên đa đ ng nên đ tài không nghiên c u đ n tác

đ ng c a y u t này đ n tuân th thu

1.3.2 Các nhân t liên quan đ n qu n lý thu :

1.3.2.1 Tính đ n gi n c a vi c kê khai thu

Theo th i gian, h th ng thu nhi u qu c gia đã phát tri n ngày càng tr nên ph c

t p Khi đó, tính ph c t p đ c nh n th y nh là m t nguyên nhân có th d n đ n không tuân th (Jackson và Milliron, 1986) Trong b i c nh c a vi c tuân th thu , tính ph c t p bao g m 2 khía c nh: quá nhi u chi ti t trong lu t thu ho c yêu c u tính toán quá nhi u Ng i n p thu nên có th t hi u nh ng quy t c tính thu đ xác

đ nh chính xác ti n thu ph i n p Nh ng quy t c này c n h ng đ n tính đ n gi n,

d hi u và rõ ràng nh m t ng c ng tuân th thu Clotfelter (1983) phát hi n tính

ph c t p c a h th ng thu có liên quan đ n vi c không khai báo thu Milliron (1985), Richarson (2006) c ng phát hi n m i quan h gi a tính ph c t p c a h th ng

thu v i quy t đ nh tuân th thu ho c tr n thu T ch c OECD (2001) cho r ng pháp lu t thu nhi u n c còn ch a chính xác và ch a rõ ràng, và đây chính là

m nh đ t màu m cho các công ty tích c c l i d ng đ tr n ho c tránh thu i u này

đ c bi t đúng các n c đang phát tri n v i công tác qu n lý và trách nhi m gi i trình y u kém, thi u v n hóa thu , và ch đ thu r t ph c t p (De Janscher, 1990) nhi u qu c gia phát tri n, tính ph c t p đã tr thành m t nhân t quan tr ng c a hành vi tuân th thu Khi áp d ng c ch t khai t n p, đòi h i t i thi u đ t ra là t khai thu ph i đ n gi n b i vì ng i n p thu đ n t nhi u thành ph n khác nhau, trình đ giáo d c khác nhau, thu nh p và quan tr ng nh t là m c đ am hi u ki n

th c thu là khác nhau h tr ng i n p thu hoàn thành chính xác t khai thu , CQT nên ti n đ n vi c xây d ng t khai thu đ n gi n nh ng đ y đ Thông tin yêu

c u trong t khai ph i m c đ nh nh t và có th có s n t s sách cá nhân ho c s sách s n xu t kinh doanh c a cá nhân

an M ch, Canada và New Zealand là nh ng qu c gia đi đ u trong vi c đ a ra t khai thu đ n gi n b ng cách gi m s trang cho đ n gi n và gia t ng tính tuân th t nguy n gi a nh ng ng i n p thu (Mohani, 2001; Mohani và Sheehan, 2003, 2004)

Ch ng h n, Anh, HMRC đã nhi u n m li n n l c đ a ra nh ng t khai thu đ n

gi n giúp ng i n p thu hi u t t h n N m 2007, t khai thu đ c h tr b i m t

ph l c 35 trang h ng d n cách hoàn thành t khai và ch a k đ n 8 trang nh ng

đi u đ i t ng n p thu c n l u ý (HMRC, 2009)

Silvani và Baer (1997) th o lu n v t m quan tr ng c a CQT khi ban hành t khai thu đ n gi n và h th ng thu đ n gi n t quan đi m c a ng i n p thu M c dù t

“ đ n gi n” ch a đ ng nhi u ngh a gi i thích khác nhau, ít nh t ng i n p thu ph n

l n yêu c u t khai thu càng đ n gi n có th càng t t CQT cho r ng t khai thu là

đ n gi n và d dàng hoàn thành nh ng ch a h n ng i n p thu đ ng tình Vì v y,

t t nh t, tr c khi phiên b n cu i cùng đ c cung c p cho ng i n p thu , CQT c n

th nghi m đ đ m b o r ng t khai thu th t s đ n gi n và d th c hi n đ i v i

ng i n p thu Ngoài ra, Silvani và Baer (1997) c ng cho r ng t khai thu đ n gi n

s khuy n khích ng i n p thu t hoàn thành t khai thay vì s d ng các đ i lý thu ,

nh đó ti t ki m chi phí tuân th Ngoài ra, m t s nghiên c u c ng ch ng minh gi a tính ph c t p trong các yêu c u khai báo v i nh ng l i đ c phát hi n trong quá trình

ki m tra thu là có quan h m t thi t v i nhau (Long, 1988) N u CQT phát hi n nhi u l i sai trên t khai thu , và nh ng l i này l p l i trong nhi u n m nh ng

ng i n p thu khác nhau, đi u đó có ngh a là cách di n đ t và câu v n trong t khai

ít nhi u mang m t ph n l i nào đó T ng t , Slemrod (1989) tin r ng t khai thu

đ n gi n và các quy đ nh v thu đ n gi n s t ng tính tuân th , đ c bi t đ i v i h

th ng t khai t n p b i vì khi đó, ng i n p thu không ph i m t nhi u th i gian trong vi c ch ng th c tính chính xác c a thu nh p tính thu theo quy đ nh

V n đ đ t ra là b i vì quy đ nh v thu và pháp lu t h u h t các qu c gia đ c s a

đ i, b sung hàng n m, ng i n p thu có th d m c sai sót trong quá trình xác đ nh ngh a v thu Vì v y, m t l n n a, vi c đ n gi n hóa qu n lý thu có th t o đi u

ki n thu n l i cho vi v qu n lý và t ng c ng hi u qu qu n lý c ng nh c t gi m chi phí (Mohami, 2001; Bird, 1998; Silvani và Baer, 1997) Chính vì v y, không tuân th thu d i hình th c kê khai thu không chính xác đôi khi không hoàn toàn là hành vi

tr n thu c a ng i n p thu mà có th là nh ng sai l m t phía CQT và s y u kém trong vi c phát tri n và thi t k h th ng

Richardson (2008) trong nghiên c u c a ông m r ng nghiên c u c a Riahi-Belkaoui (2004); Jackson và Milliron (1986), phát hi n ra r ng trong m i b y bi n th nghi m trên 45 qu c gia, (bao g m c tu i tác, gi i tính, giáo d c, v n hóa, công b ng

và tôn giáo), tính ph c t p đ c tìm th y là y u t quan tr ng tác đ ng nhi u nh t đ n

tr n thu , vì v y ông ta k t lu n r ng m t h th ng thu càng đ n gi n càng h n ch

tr n thu

Tóm l i, đ i v i h th ng t khai t n p, ng i n p thu v i nh ng m c ki n th c khác nhau, vi c đ n gi n hóa t khai thu và đ n gi n hóa công tác qu n lý thu có

th giúp ng i n p thu hoàn thành t khai thu chính xác và t đó gia t ng tuân th

Vì v y, gi thuy t H0 đ c xây d ng nh sau:

 H 0 : Tính đ n gi n c a vi c kê khai thu tác đ ng cùng chi u đ n tuân th thu

1.3.2.2 Hi u qu ho t đ ng c a CQT

Hi u qu ho t đ ng c a CQT đ c hi u góc đ CQT có hoàn thành t t vai trò c a mình trong vi c qu n lý thu c ng nh h tr ng i n p thu i v i tuân th thu ,

v m t lý thuy t v n còn t n t i nh ng tranh xung quanh v n đ làm cách nào đánh giá tác đ ng hi u qu ho t đ ng c a CQT lên hành vi tuân th c a ng i n p thu Vai trò c a CQT trong vi c gi m thi u kho n cách thu _tax gap và gia t ng tính tuân

th t nguy n rõ ràng r t quan tr ng Hasseldine và Li (1999) minh h a r ng đ t i thi u vi c tr n thu , c n đ t chính ph và CQT vào v trí chính y u ph i qu n lý h

th ng thu m t cách hi u qu liên t c Chính ph đóng vai trò quan tr ng trong vi c thi t k h th ng thu , th c thi c th và qu n lý c ch thu (Hasseldine và Li, 1999:93) Ngoài ra, Roth và c ng s (1989) đ ngh đ t ng tuân th , t i đa s thu thu và đ c ng i n p thu tôn tr ng, tr c h t chính ph ph i xây d ng m t h

th ng thu kinh t và kh thi Chính ph c n có quy n h n thích h p (bao g m quy n truy c p và thu th p thông tin) đ qu n lý h th ng thu H th ng thu ph i ng n

ch n vi c tr n thu và không đ c t o ra s không trung th c, tránh xu h ng khai thác c n ki t ngu n thu thu , tránh mâu thu n ho c gây ra nh ng v n đ v chính tr ;

m t m t, h th ng thu ph i có m i liên k t nh t đ nh v i h th ng thu qu c t

M t nghiên c u g n đây c a Richardson (2008) c ng đ ngh r ng vai trò c a chính

ph có tác đ ng đáng k đ n vi c quy t đ nh thái đ c a ng i n p thu đ i v i tuân

th thu Nghiên c u c a ông n l c đi u tra các y u t c a hành vi tr n thu 47

qu c gia trong đó có M , Anh, Achentina, Thái Lan, Canada, Chile và Brazil Richardson đ ngh chính ph nên t ng c ng danh ti ng và t ng uy tín c a h đ có

ng i n p thu là r t quan tr ng và xác đáng trong h th ng t khai t n p (Hasseldine và Li, 1999; Richardson, 2008)

Vì v y gi thuy t H0đ c xây d ng nh sau :

 H 0 : Hi u qu ho t đ ng c a CQT có m i quan h cùng chi u v i tuân th thu

1.3.2.3 Công tác ki m tra thu

Các nhân t v kinh t trong m i quan h v i tuân th thu đ c p đ n nh ng hành

đ ng c a ng i n p thu có liên quan đ n vi c cân nh c chi phí và l i ích c a vi c

bi u hi n hành đ ng đó (Loo, 2006:96) Hasseldine (1993), Song và Yarbrough (1978) và Torgler và Schneider (2005) cho r ng ng i n p thu n l c t i thi u hóa ngh a v thu c a h b ng cách h ng đ n vi c khai báo th p thu nh p tính thu và

h ng l i t ph n ti t ki m thu t ng ng khi CQT không phát hi n hành vi c a h

M t khác, h s s n lòng thanh toán nhi u h n, k c kho n ti n ph t n u h b phát

hi n (Song và Yarbrough, 1978; Somasundram, 2005; Torger, 2007) Các nhân t v kinh t liên quan đ n tuân th thu bao g m: thu su t, ki m tra thu , và nh n th c v chi tiêu chính ph

Ki m tra thu là công vi c th ng xuyên và liên t c c a b t k CQT nào Tác đ ng

c a ki m tra thu đ n hành vi tuân th thu c a ng i n p thu có th xem xét các góc đ : t l ki m tra, n ng l c cán b ki m tra và vòng l p ki m tra Witte và Woodbury (1985) phát hi n m i quan h d ng đáng k gi a r i ro ki m tra thu và

và Beron, Tauchen, Wittle (1988), h phát hi n r ng đ i v i nh ng ng i s n xu t

nh , ki m tra thu có tác đ ng đáng k đ n vi c tuân th thu

T l ki m tra và tính tri t đ c a cu c ki m tra s khuy n khích ng i n p thu th n

tr ng h n trong vi c hoàn thành t khai thu , báo cáo toàn b thu nh p, khai báo đúng các kho n gi m tr đ xác đ nh ngh a v thu c a h Ng c l i, ng i n p thu

ch a t ng b ki m tra thu có th l i ti p t c khai báo th p thu nh p th c t ho c kê khai sai các kho n kh u tr

M t nghiên c u khác c a Dubin, Graetz và Wilde (1987) c l ng các y u t liên quan đ n vi c khai báo thu nh p d i d ng hàm t l ki m tra thu cho giai đo n 1977-1985 phát hi n r ng t l ki m tra thu cao th ng tác đ ng tích c c đ n vi c báo cáo thu nh p ch u thu nh ng trong m t s tr ng h p, tác đ ng này có th thay

đ i tùy vào lo i ki m tra thu và đôi khi không ph i lúc nào c ng có ý ngh a th ng

kê Nghiên c u c ng ch ra r ng vi c ki m tra thu c ng có tác đ ng lan t a nh t

đ nh, ng i n p thu không t ki m tra vi c tuân th thu c a h s ph i chi tr nhi u

h n khi t l ki m tra gia t ng Nh v y, vi c ki m tra thu rõ ràng gi vai trò nh t

đ nh trong vi c gia t ng tính tuân th t nguy n

T l ki m tra đóng vai trò quan tr ng trong hành vi báo cáo thu c a ng i n p thu

b i vì ng i n p thu s khai báo toàn b n u h cho r ng h s là m t trong nh ng

ng i b ki m tra thu trong n m nào đó (Riahi_Belkaoui, 2004; Richardson, 2008) Slemrod, Blumenthal và Christian (1998) đi u tra m i quan h gi a t l b ki m tra

và ph n ng c a ng i n p thu Nghiên c u th c nghi m ch ra r ng hành vi c a

ng i n p thu thay đ i theo m c thu nh p và t l b ki m tra thu đóng vai trò quan

tr ng trong vi c xác đ nh hành vi tr n thu Nghiên c u c a Evan, Carlon va Massey (2005) Australia phát hi n r ng l ch s ki m tra thu bao g m tính ch t th ng xuyên, k t qu ki m tra và lo i hình ki m tra có tác đ ng gián ti p đáng k đ n tuân

th thu (c th là vi c l u tr s sách k toán)

Nh ng ng i không s n lòng n p thu và hay tìm cách đ thoát kh i các đ t ki m tra thu ho c hình ph t th ng c g ng đ hi u quy trình l a ch n đ i t ng ki m tra

thu , và ngay c khi vi c ki m tra mang tính ng u nhiên, h v n c g ng đ d đoán khi nào cu c ki m tra k ti p s x y ra (E.Kirchler, 2007) Kirchler, Maciejovsky và Schwarzenberger (2005) d đoán r ng tuân th thu l thu c vào t l ki m tra, các

bi n pháp tr ng ph t và kho ng th i gian gi a các l n ki m tra Tr ng h p vi c

ki m tra thu di n ra th ng xuyên, tuân th thu s l p t c gi m ngay sau cu c ki m tra đó và nhanh chóng t ng l i đ t ti p theo Tr ng h p ki m tra thu không

th ng xuyên, tuân th thu c ng gi m sau khi đã đ c ki m tra thu và c ng t ng

tr l i nh ng v i t c đ ch m h n (Kirchler, 2007)

K t qu c a Slemrod và c ng s c ng đ c h tr b i k t qu nghiên c u c a Andreoni và c ng s (1998) H đã nh n th y kinh nghi m t nh ng l n b ki m tra

tr c và vi c v n ti p t c b qu n lý t phía CQT đ i v i ho t đ ng c a h có tác

d ng gia t ng m c đ tuân th c a ng i n p thu Bergman (1998) ti n hành nghiên

c u hành vi tuân th thu Achentina s d ng 2 cách th c: 1) cách th c t ng c ng tuân th thu đ i v i ng i n p thu là các t ch c và 2) các chi n d ch m r ng và

ki m tra thu s gia t ng xác su t phát hi n đ i v i ng i n p thu cá nhân K t qu cho th y r ng khi bi t t l ki m tra thu và kh n ng b phát hi n gia t ng, ng i n p thu s tuân th các quy đ nh c a lu t thu và khai báo chính xác thu nh p Ngoài ra,

ng i n p thu c ng nh n th y r ng khi h s không b phát hi n vì CQT ít khi ki m tra ho c thanh tra thu , h có th th c hi n nh ng hành vi tr n thu ph c t p h n đ

h n ch s thu ph i n p Nh ng phát hi n này phù h p v i các đ xu t lý thuy t cho

r ng vi c lo s b phát hi n s tác đ ng đ n các m c đ c a hành vi tuân th thu ,

c ng có ngh a là nh ng ng i tr n thu s đ phòng c n th n h n khi h nh n th y

r i ro phát hi n cao

Nói chung, t l ki m tra cao h n s khuy n khích tuân th thu Ngoài ra, n ng l c

c a cán b ki m tra thu c ng tác đ ng nh t đ nh đ n hành vi tuân th thu Tuân th thu xét trong m i t ng quan v i n ng l c phát hi n c a cán b ki m tra thu đã thu hút đ c s chú ý c a nhi u nhà nghiên c u Allingham và Sandmo (1972) cho r ng

ng i n p thu s luôn khai báo thu nh p c a h chính xác n u kh n ng b phát hi n cao Massimo (1993) ch ra r ng ng i n p thu th ng tr n hoàn toàn ngh a v thu

và lý do duy nh t đ h không th c hi n hành vi này là xác su t hành vi b phát hi n

r t cao S t ng lên trong xác su t phát hi n s gia t ng tính tuân th thu và n ng l c

c a cán b ki m tra thu đ phát hi n hành vi gian l n là m t trong nh ng bi n pháp phát hi n hi u qu đ c th c hi n b i CQT (Alm, 1991) Th c t , ki m tra thu đ c xem là bi n pháp v a có tác d ng ng n ch n tr c ti p đ i v i nh ng ng i n p thu

đã b ki m tra v a có tác d ng gián ti p đ i v i nh ng ng i n p thu ch a b ki m tra (Alm và c ng s , 2004) Xác su t c a s trót l t trong vi c không tuân th là y u

t quan tr ng nh t khi n cho tình tr ng không tuân th lu t ngày càng gia t ng Tuy nhiên, nghiên c u c a Beron và c ng s (1990) ti t l r ng ki m tra thu ch có hi u

ng khiêm t n đ i v i tuân th thu

N ng l c c a cán b ki m tra thu khác nhau s t o ra nh ng m c đ tuân th khác nhau Ví d , n ng l c phát hi n ra nh ng gian l n ho c nh ng hành vi không tuân th thu càng cao s giúp ng i n p thu tuân th t t h n (Bergman, 1998; Eisenhauer, 2008) Eisenhauer (2008) c ng cho th y ki m tra thu nói chung là cách th c ngày càng tr nên quan tr ng trong vi c t i thi u hóa các hành vi không tuân th thu T m quan tr ng c a các ch ng trình ki m tra không ch ch có ý ngh a đ i v i nh ng đ i

t ng n p thu b ki m tra thu mà còn tác đ ng đ n c các đ i t ng n p thu còn

l i

Ng c l i, Beron và c ng s (1988) tìm th y m t k t qu trái ng c H cho r ng

ki m tra thu không có t ng quan đáng k v i vi c tr n thu trong nh ng nhóm mà

h nghiên c u Ki m tra thu ch có hi u qu h n trong vi c làm cho ng i n p thu

kê khai nhi u các kho n kh u tr h n là khuy n khích h khai báo chính xác thu nh p

th c t (Beron và c ng s , 1988)

Tóm l i, nh ng nghiên c u tr c đây cho th y r ng ki m tra thu đóng vai trò quan

tr ng trong vi c gia t ng tuân th t nguy n T l ki m tra, tính tri t đ c a cu c

ki m tra, n ng l c c a cán b ki m tra thu có th khuy n khích ng i n p thu c n

th n h n khi hoàn thành t khai thu Vì v y, gi thuy t H0 đ c xây d ng nh sau :

 H 0 : Ki m tra thu có tác đ ng cùng chi u đ n tuân th thu