LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI: Hà nội là một trong những thủ đô cổ của vùng Đông Nam Á, hơn nữa là một thành phố duy nhất đã bầu như liên tục trong hơn 1000 năm qua vẫn giữ vững là vị trí đầu não c
Trang 1' LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC CHUYÊN NGANH VĂN HÓA ĐÔNG NAM A
DAI HOC MO-BAN CONG THANH PHO HO CHf MINH
KHOA BONG NAMA HOC
KOK
LÊ THỊ TÚ ANH
_ PHỐ CỔ HÀ NỘI MỘT DI TÍCH LỊCH SỬ-VĂN HÓA
KHÓA 1994 ~ 1998
- HƯỚNG DẪN KHOA HOC
Giáo sư: Nguyễn Tấn Đắc
-_ TP HỒ CHÍ MINH
Trang 2De cat: Phe 8 Wa Nec - Wt dé tich lech ode ua van bia
DANBAI
KOK
1 LY do chon 6 tain.c.ccccececccccccsescscscscscscscscscssscssesvsvsvssacesecsasassecsessssvsvatacscecees
2 Lich siv nghién cttu van G6 ceccccccccscsescscscssssscscecesescsvsvaseceseseevavacaeatenesvacaeans
3 Phuong pháp nghiên cứu và nguồn tài liệu sử dụng . -cssesesecez 4 Giới hạn nhiệm vụ của đề tài cceceecescceecseescesssecscsucseeaesecsesecseeseenes
CHƯƠNG I: QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH THỦ ĐÔ HÀ NỘI
1.1 Kinh thành Thăng Long Xưa - - c1 11 vn TH HH TH ng ng 1.2 Vi tri địa lý thủ đô Hà Nội ngày nay .-L- LG HT HH Hưng ray
1.2.2 Tổ chức hành chính ¿tt tk SE E1 EEEETETEEEEEETEEksrres
1.3.2 Hà Nội nghìn năm văn VẬT - - Sc S11 11211211 H HH TH HH ướt 1.3.3 Hà Nội khéo tay ẤN HT T0 kg KĐT à 1.3.4 Hà Nội truyền thống giữ nưỚc Sàn 15 1111111 xe
CHƯƠNG 2: HÀ NỘI VỚI NHỮNG KHU PHỐ CỔ
2.1 Lịch sử ra đời của khu phố oỔ ¿5+ cành HT nrrrersey
2.6.2 Văn MiếU - ch nh TH 111170111111 11 1101011111011 tx ưu
2.6.3 HO TAY cocsccsssssssssssssssssssssssesssssssssssssssssseseeeesssssssssastssussesssssssssssssssssveveeseee
2.6.4 HO Gum eeceeccscseeseeseesesssssessessessecsecsecsecsecsecsessesseesessssetsucsusssssecansassavenes 2.6.5 Thành Lily C6 .cccccscccscssssssscscsssesscscscsessestsvsecsssnesecassvssesesacatscavsusasseseas
Trang 3De _tac: Phi c6 Ha Nie — Mit dé tich lich sé va uăw đóa
CHUONG II: PHO CỔ HA NOI TREN CON DUONG DOI MOI
3.1 Quy hoach tht 46 na 42
3.3 Giá trị của Hà Nội cỔ sàn HH HH1 00a 44
3.3.1 Giá trỊ ÏỊC SƯ 3111111110 011111111111 1n Tre 44
3.3.2 Một trung tâm Kinh t6 oo cccccccscscscsesesescsceceseecscscscsseencsescstscsesesevensess 44
3.3.3 Giá trị về mặt kiến tTÚC - ¿- -k 12v E12 1H ng HH Hs re 44
3.3.4 Tính chất “thiêng liêng” +:c2222222tr 2 EEEEEtrrierkrrrrrrrrre 45
Trang 4
»-
VAN MIEU
Trang 5Dé tac: Phi c& Wa Nie — Mit dé tich lich wi ua udu haa
1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Hà nội là một trong những thủ đô cổ của vùng Đông Nam Á, hơn nữa là một thành phố duy nhất đã bầu như liên tục trong hơn 1000 năm qua vẫn giữ vững là vị trí đầu não chính trị, là trung tâm kinh tế và trung tâm văn hóa của một nước, ở vùng này của thế giới Nhìn chung thủ đô Hà nội đã trải qua những biến thiên quan trọng nhất của lịch sử đất nước, đã chứng kiến những sự kiện mà tầm cỡ và ý nghĩa không chỉ hạn chế ở phạm vi một địa phương Nhân dân thủ đô Hà nội, thế hệ sau kế tục thế hệ trước, không ngừng phấn đấu, nổ lực sáng tạo và đã giành được về mặt văn hóa những thành tựu là một số lượng không nhỏ, chẳng những tiêu biểu cho một vùng văn hóa lớn, mà còn tiêu biểu cho cả nước
Để trình bày đề tài này, em chỉ có một mục đích là sơ bộ giới thiệu lại lịch sử, quá trình hình thành của một vài con đường ở Hà Nội mà ngày nay, nó vẫn còn mang
- dấu vết cổ xưa, chủ yếu nêu lên những vấn đề cơ bản về gốc tích, quá khứ trong quá trình phát triển của cơ chế kinh tế thị trường hiện nay, những dãy nhà cổ sẽ có ảnh hưởng gì đến đời sống văn hóa của người dân thủ đô Trong thực trạng hiện nay, có một số nơi, những căn nhà cổ bị đập đi để xây dựng lên đó những ngôi nhà hiện đại
Đó cũng là điều dễ hiểu theo xu thế phát triển hiện nay kinh tế ngày càng phát triển, khoa học kỹ thuật ngày càng phát triển hiện đại Song song đó, trình độ hiểu biết ngày càng cao, đời sống vật chất của chúng ta ngày càng sung túc Chúng ta hưởng thụ những thành quả chúng ta làm được, với cái đà tiến lên như thế thì môi trường sống cũng đần thay đổi theo quy luật phát triển Những gì mang tính truyền thống văn hóa thì cần phải giữ lại, những ngôi nhà ngói đỏ cổ kính có giá trị trong đời sống tỉnh thần của người dân, khơi lại nền văn hóa tốt đẹp của dân tộc, bảo tồn những truyền thống cao quý của dân tộc Những di tích cổ tồn tại là để nhắc nhở thanh niên ngày nay về
Luin van tất ughttp - Llé “The “Ti Auk - fØ40/70£
Trang 6Dé tae: Phi cổ 7⁄2 Nie — Mit de tich lich sé va uău đóa
truyền thống của ông cha xưa, đã phải đấu tranh như thế nào mới gìn giữ được chúng,
thì không có lý do nào mà chúng ta đập phá nó đi Đồng thời chúng cũng là cái bia để
chúng ta tưởng niệm những người đã khuất, vì nó mà cha ông ta đã hy sinh để bảo vệ
từng góc phố, ngôi nhà thân thương Hiện nay, có rất nhiều lãnh vực cần được khôi
phục củng cố như: văn hóa, kinh tế, phong tục tập quán và các kiến trúc cổ Những
ngôi nhà cổ mang tính khiêm tốn, thân thương gần gũi, phù hợp với phong tục tập quán,
ý nghĩa đạo đức của người dân thủ đô nói riêng và của người Việt nam nói chung
Những dãy nhà cổ đã duy trì được nét đẹp truyền thống trong nếp sống hàng ngày, thủ
đô biết giữ gìn thuần phong mỹ tục và các thành tựu văn hóa nghệ thuật của cả dân tộc,
đồng thời Hà Nội cũng tiếp thu tỉnh hoa văn hóa của bốn phương, nhưng lại có sức đề
kháng những ngoại lai có thể làm mình tha hóa
Hà nội tổng hợp được cổ xưa và hiện đại, qua đó thủ đô cổ kính chung sống hài
hòa với thành phố trẻ ngày nay
Là một thủ đô với điện tích 922,8 km”, Hà Nội có di tích lịch sử chiếm tỷ lệ cao
và lâu đời, mà chưa ở đâu có chiều sâu lịch sử như ở Hà Nội và đối tượng nghiên cứu là
những dãy nhà cổ Bên cạnh đó không thể không nói đến những ngôi chùa cổ thể hiện
đời sống tinh thần của người dân thủ đô Điều đặc biệt là những cái hồ hiện hữu giữa
thủ đô
Từ trên máy bay ta có thể thấy Hà Nội như một bức tranh, những sóng nhà chen
chúc, những đường phố rờn bóng cây và thiên nhiên như đặt hững hờ giữa bao la mê
hồn trận Những hộp bê tông gọi là nhà ấy phản chiếu xuống một vài tấm gương thật
là mát mắt Phải rồi, những tấm gương ấy là những cái hồ Hồ Gươm tải cả lịch sử lẫn
huyền thoại của triều vua hiển hách nhất Hồ Ba mẫu Bảy mẫu chứa đầy ky niệm của
Hà Thành, hồ Thiên Quang trầm tĩnh giữa phồn hoa đô hội xá Hồ Tây
Ở Hà Nội hơn ở bất kỳ vùng nào khác, truyền thống văn hóa dân gian đã được
định hình với những nề nếp vững chắc, với những mô hình hoàn chỉnh và gắn với
những phương tiện vật chất và kỹ thuật đồi dào Thủ đô Hà Nội là nơi truyền thống thì
rất phong phú và có tính bền vững, vì vậy mà tính dị bản trong vãn hóa dân gian thể
hiện rất rõ trong các loại hình, các tác phẩm các công trình văn hóa dân gian Ở thủ đô,
những đặc điểm này thường nổi bật hơn ở các vùng khác Tuy vậy họ vẫn đón những
trào lưu mới về mọi mặt, gây ra mâu thuẫn giữa truyền thống và cách tân, được phan
ánh qua những hiện tượng trái ngược Bên cạnh những trào lưu thời thượng luôn luôn
thay đổi lại là những tập quán lâu đời rất bền vững Bên cạnh những hiện tượng mang
tính thời thượng, thể hiện qua kiến trúc, nhà cửa, ăn mặc, sinh hoạt lại là những tập
quán lâu đời, rất bền vững trong đời sống được minh chứng qua sự tồn tại của khu phố
cổ Có người cho rằng sự tồn tại của khu phố cổ là bảo thủ, nhất là thanh niên Họ thích
những gì mới lạ, trẻ trung, hiện đại Nhưng khu phố cổ đã đại điện cho nền tảng, là hệ
thống trong chiều sâu văn hóa dân gian Khi những thành tựu mới có khoa học, đáp ứng
2
“đuậu uăn tét ughtéf - Le “Whe “Ti Auk - 0040/7702
Trang 7De ¿àu: 7⁄6 cổ Thà MWse — Mit de tich lech wt ud van hoa
Văn hóa là một tiến trình, trong đó loài người phấn đấu để cải tạo và khai thác thiên nhiên ngày càng có hiệu quả hơn, và để xây dựng những mối quan hệ xã hội ngày càng tốt đẹp hơn Xét cho kỹ văn hóa chính là tiến trình loài người tạo ra cho bản thân mình Loài người vừa là kẻ tạo nên văn hóa, đồng thời cũng vừa là sản phẩm của văn hóa Để góp phần cải tạo môi trường văn hóa, góp phần tạo nên thế ứng xử có lợi nhất và do đó đưa tới lối ứng xử thích hợp nhất để làm cho cuộc sống ngày càng cao đẹp hơn Muốn thế, cần nhận thức đầy đủ các truyền thống tốt đẹp mà hàng mấy nghìn năm dựng nước và giữ nước đã tạo nên cho chúng ta, cũng như sự đổi mới đúng hướng, -
và không ngừng gìn giữ bản sắc dân tộc, gìn giữ truyền thống và môi trường cổ xưa thân thương để vững bước tiến vào tương lai
Hiện nay, thường có sự phàn nàn về tình trạng xuống cấp của các khu phố cổ, mà lên tiếng nhiều nhất là thanh niên Họ cho rằng nó không còn phù hợp với xu thế phát
triển khoa học kỹ thuật hiện nay Tuy nhiên chúng ta phải thừa nhận rằng một số nơi
đã xuống cấp trầm trọng, nhưng không có sự bảo trì, sữa chữa Chúng ta nên tạo cho nơi đây là nơi mà tất cả chúng ta có thể đến được, để chiêm ngưỡng, để tự hào những
gì mà cha ông chúng ta đã cố gắng xây dựng, giữ gìn Không chỉ chúng ta, mà ngay cả các du khách du lịch họ cũng muốn đến, vì có thể họ cũng sẽ tìm thấy ở đó “hình bóng” của cha ông họ (vì có một số khu phố cổ có từ thời Pháp, do Pháp xây dựng) Đây cũng là cách khiến cho thanh niên hiểu biết thêm về các truyền thống tốt đẹp có sức mạnh lôi cuốn đó Để giữ được nét đẹp truyền thống của dân tộc, thế hệ thanh niên không những phải xem xét đâu là sự đổi mới đúng hướng nhất, mà còn phải tìm cách gắn sự đổi mới ấy với việc kế thừa và phát huy những truyền thống tốt đẹp mà quá khứ
để lại Khu phố cổ cũng là một phần chất liệu quan trọng vào việc xây dựng nên môi
3
“đuậu uău tất ughtéip - đệ The Ti Auk -19401702
Trang 8De tac: Phi cé Ha Nie — West dé tich lich sé va van hia
trường văn hóa thủ đô Để không ngừng cải thiện môi trường văn hóa và gìn giữ những
di tích lịch sử thì việc tìm hiểu và nắm vững văn hóa thủ đô là việc làm rất cần thiết Tuy nhiên còn rất nhiều việc còn ở phía trước, vì thế thanh niên là nhân tố tích cực để giữ gìn bản sắc, truyền thống lịch sử mà cha ông ta đã vun đắp, để chúng ta có ngày hôm nay Viết về Hà Nội với mục đích giới thiệu với mọi người về vẻ đẹp riêng của
Hà Nội để mọi người thêm yêu mến Hà Nội hơn
2 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ:
Với phong cách là một thủ đô, không biết tự bao giờ đã trở thành đề tài nghiên cứu hấp dẫn và phong phú cho nhiều đối tượng, nhiều tác giả trong và ngoài nước Những công trình nghiên cứu này đã đóng góp không nhỏ vào việc giúp hiểu biết thêm
về phố cổ Hà Nội Đặc biệt cuốn sách “Đường phố Hà Nội” của tác giả Nguyễn Vĩnh Phúc và Trần Huy Bá đã giới thiệu được hơn 150 con đường của Hà Nội Cuốn sách này đã viết rất rõ về ý nghĩa và sự ra đời của từng con đường, và độc đáo hơn là hai tác giả trên đã kể lại được từng biến cố lịch sử đã xảy ra ở những con đường này Ngoài ra nhà xuất bản chính trị quốc gia đã cho xuất bản cuốn “Thăng Long Hà Nội”, cuốn sách này đã viết được những diễn tiến lịch sử của Hà Nội trong hơn 1000 năm qua
Ngoài ra cuốn “ Thăng Long Đông Đô Hà Nội” cũng là một bộ sưu tập có giá trị Trong cuốn sách này tác giả đã nghiên cứu về đất nước con người, kiến trúc điêu khắc, những nét độc đáo của con đường Ô Quan Chưởng, những ngành nghề thủ công cổ truyền ở 36 phố phường Nhờ vào sự giới thiệu của tác giả mà chúng ta biết được các hoạt động văn hóa, các ngành nghề của người dân thủ đô đang sống ở đây Và ngược lại, nhờ có những tập sách này mà thế giới hiểu biết Hà Nội hơn và có trách nhiệm giữ gìn và phát huy di sản văn hóa Việt Nam tại Nà Nội
3 PHUONG PHAP NGHIÊN CUU VA NGUON TAI LIEU SU DUNG:
Hầu hết các công trình nghiên cứu về thủ đô Hà Nội trước đây đều được thực hiện qua phương pháp quan sát thực tế và tham khảo nghiên cứu các nguồn sử liệu Cũng vậy, những vấn đề được trình bày sau đây là những thu thập được trong quá trình làm việc thực tế và một phần không ít đựa vào việc tham khảo các nguồn tài liệu được thực hiện bởi những người đi trước Dĩ nhiên đây là một vấn đề hạn hẹp, không lớn, chỉ nhấn mạnh nghiên cứu vào kiến trúc và ý nghĩa của nó như thế nào trong cuộc sống thực tiễn Vì thế việc quan sát thực tế và tham khảo không thôi thì chưa đủ, mà còn cần phải có cơ sở lý luận khoa học khách quan
4 GIỚI HAN NHIÊM VỤ ĐỀ TÀI:
Với xu hướng phát triển về kinh tế, khoa học kỹ thuật, văn hóa cũng không ngoại
lệ Vì thế cần sự tập trung hơn vấn đề nghiên cứu những ngôi nhà cổ mà ngày nay vẫn
4
Luin vin tét ughttp ~ Le The Ti Anh - 19401702
Trang 9Di tàu /ã cổ Wa Nit - Mat dé tich tech wt vd van hoa
còn hiện diện trên thủ đô nói riêng và Việt Nam nói chung Mong rằng vấn đề nghiên
cứu như thế này sẽ tác động một phần nhỏ vào đời sống văn hóa tinh thần của mỗi
người dân trong công cuộc “về nguồn” và cả cho khách du lịch trong việc tìm hiểu
kiến trúc cổ của Hà Nội, làm cho mọi người cảm nhận được cái hay, cái đẹp của văn
hóa Việt Nam Tuy vậy việc này thật không đơn giản, khó thực hiện được trong một
sớm một chiều, mà đây là quá trình đầu tư lâu dài Nó đòi hỏi nhiều cố gắng trong việc
đi ngược dòng lịch sử, tái hiện lại những hình ảnh văn hóa trong quá khứ, những hình
ảnh mà do sự tàn phá của thiên nhiên và của con người qua các cuộc chiến đai dẳng ở
Việt Nam Những di tích văn hóa đó hiện nay chỉ còn hiện hữu một phần rất khiêm tốn
Do tư liệu không nhiều và do thiếu kinh nghiệm trong việc diễn đạt đề tài, vì vậy
những giới hạn của đề tài là điều không thể tránh khỏi Mục đích của đề tài là mong
ước được tìm hiểu lịch sử, văn hóa của thủ đô Và đây cũng là nhiệm vụ của chúng ta -
những người Việt Nam, là phải góp phần khôi phục lại những gì đã mất của nền văn
hóa của dân tộc đến mức có thể được Với mục đích đó, hy vọng vấn đề này sẽ đóng
góp một phần nhỏ vào công cuộc làm giàu đẹp và phong phú hơn cho văn hóa Việt
Nam Đề tài này gồm có :
Phần mở đầu Chương I: Qua trình hình thành Thủ đô Hà Nội Chương II: Hà Nội với những khu phố cổ Chươnng II: Phố cổ Hà Nội trên con đường đổi mới Phần kết luận
Ludn van tét ughtép -Lé The “Ti Anh - (20407702
Trang 10Dé tae: Phas cổ 7à Tội — Wit de tich ch si va van đóa
CHUONG I
QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH THỦ ĐÔ HÀ NỘI
X<%
1.1 KINH THÀNH THĂNG LONG XƯA:
Dựa theo di tích khảo cổ và các sách vở, đất Hà Nội có từ hơn 2000 năm trước,
đây là trung tâm của của nước Việt Nam Thành Cổ Loa (nay nằm trong huyện Đông Anh) được xây khoảng năm 257 trước công nguyên Năm 40, Bà Trưng chọn thủ đô ở
Mê Linh (huyện Mê Linh) Năm 544, Lý Bí đóng đô ở Vạn Xuân (Thanh Trì) Năm
938, sau khi đánh tan quân Nam Hán, Ngô Quyền đóng quân ở Cổ Loa Đến năm
1010, vua Lý Thái Tổ đời kinh đô Hoa Lư và thành Đại La và lấy tên thủ Đô là Thăng
Long
Trong các kinh thành cổ của Việt Nam, kinh thành Thăng Long thời Lý là bề thế hơn cả Được xây dựng từ năm 1010, thành Thăng Long đã được liên tục phát triển trong suốt 500 năm tiếp theo Kiến trúc cơ bản của kinh thành Thăng Long thời Lý Trần gồm có ba phần Bên ngoài là kinh thành, nơi cư ngụ của các quan, quân sĩ và thị dân, kế đến là Hoàng Thành, nơi làm việc của triều đình Trong cung là Long Thành (hay Tử Cấm Thành) là nơi vua ở Mỗi thành đều có tường thành bao bọc Sau nhiều cuộc chiến tranh chống ngoại xâm và các cuộc nội chiến, kinh thành Thăng Long nhiều lần bị phá hủy rồi xây dựng lại
Năm 1010, khi bắt đầu xây kinh thành Thăng Long, vua Lý Thái Tổ đã cho xây - một loạt cung điện trong Hoàng Thành như điện Kiên Nguyên, Giang Vũ, làm nơi làm việc của vua, sân rồng (Long Tnì) là nơi chầu của các quan; các điện, các cung là nơi nghỉ ngơi, ở của các vua và cung tần như điện Long An, Long Thủy, Thủy Hòa Năm
1029, Lý Thái Tôn xây dựng lại toàn bộ khu cấm thành ở trong Hoàng Thành Điện
Thiên An (nơi vua thiết triều) được xây trên nền điện Kiều Nguyên
Các vua Lý xây trong Hoàng Thành nhiều miếu, đền, chùa, tháp để nhà vua sử dụng như chùa Hưng Thiên, Vạn Tuế, Quan Thánh Vua xây dựng nhiều lầu các, đài tạ
rất đẹp như đài Chung Tiên (các vị tiên) có mái trên lợp bằng vàng, mái dưới lợp bạc,
nhiều vườn ngự uyển như: Quỳnh Lâm, Xuân Quang, vườn thượng uyển lớn nối liền với hậu cung Ngoài cung điện, đền, miếu, đài các, hồ vườn, vua nhà Lý còn cho đắp nhiều ngọn núi đất như núi Nùng, núi Thái Hòa
Những công trình kiến trúc ở Hoàng Thành thế kỷ XI, XII đều được xây bằng gạch ngói chạm trổ rất nghệ thuật Hoàng Thành được bao xung quanh bằng bức tường
thành, có chu vi trên 10 km, có bốn cửa lớn thông ra kinh thành
“đuậu uăm tit ughttp - Li Whe Ti Auk - (0407702
Trang 11De_tat: Phé cd Wa Net - Mest di tich lich sử và săn đóa
Kinh thành là khu vực có quan lại, quân sĩ và nhân dân ở Thời Lý, các hoàng tử
và thái tử đến tuổi trưởng thành đều không ở trong hoàng thành Vì vậy, ở vùng kinh thành còn có nhiều cung, phủ doanh trại Tất cả các khu vực ở kinh thành đều được bao bọc xung quanh bằng một bức tường đất lớn rộng, gọi là Đại La Thành, khởi đắp năm
1014 Đến năm 1230, Đại La Thành được xây đắp thêm cho kiên cố hơn và làm thêm bốn cửa
Tại khu kinh thành có nhiều đền miếu, chùa, tháp, thuộc các đạo Phật, Khổng,
Lão như chùa Vạn Tuế, chùa Một Cột, chùa Ngọc Hồ, tháp Báo Thiên,-cung Chiêm
Nữ, ở khu trung tâm có hồ rộng gọi là Thái Bảo Tại đây, nhà Lý đã dựng văn miếu thờ
Khổng Tử và trường Quốc Tử Giám Cảnh trí thiên nhiên thời Lý- Trần rất đẹp Kinh
thành có sông Hồng, sông Nhuệ bao bọc và sông Tô Lich chay qua Trong kinh thành
có nhiều hồ ao như Dâm Đàm (hồ Tây), Thái Hồ Bên sông Hồng, các vua Lý-Trần xây dựng bốn cung điện để vua quan đến xem đua thuyền, xây trạm Hoài Viễn làm nơi đón tiếp các sứ giả nước ngoài và các tù trưởng các dân thiểu số
Khu vực Hoàng Thành đã bị các cuộc nội chiến giữa các tập đoàn phong kiến tàn phá, thiêu hủy gần hết vào đầu thế kỷ XIH Đến thời Trần, từ năm 1226, các cung điện, lâu đài được xây dựng lại, cơ bản trên nền cũ Nhưng rồi bị ba lần quân Nguyên xâm lược cướp phá, 20 năm giặc Minh chiếm đóng, Thăng Long lại trở thành những đống tro tàn gạch vụn Đến thời Lê, hoàng thành được xây dựng lại gấp đôi thời Lý Trần Núi Ning vẫn được giữ làm điểm trung tâm dựng điện Kinh Thiên Cuối thế kỷ XVIII,
cuộc tranh chấp quyền hành giữa vua Lê và chúa Trịnh lại dẫn đến cuộc tàn phá Thăng
Long một lần nữa
Thành cổ Thăng Long - Hà Nội thời Nguyễn chỉ còn là một phần của khu vực Hoàng thành thời Lê Hoàng thành thời Nguyễn có địa giới phía Bắc là đường Phan
Đình Phùng, phía Đông là đường Phùng Hưng, phía Nam là đường Trần Phú, phía Tây
là đường Hùng Vương bây giờ Thành được xây năm 1805 theo kiểu vô-băng của Pháp, hình vuông, chu vi 5.142m cao 4.4m, day 16m Mỗi phía có một cửa riêng, phía Nam
có hai cửa Cửa Bắc nay còn mang vết đạn đại bác của giặc Pháp bắn vào thành ngày
25 tháng 4 năm 1882, trong đợt đánh chiếm Hà Nội lần thứ hai Vị tướng yêu nước giữ thành là Hoàng Diệu đã tuẩn tiết ở cây đa Võ Miếu Trong thành trước đây có nhiều
công trình kiến trúc như: Đoan Môn, các điện Kính Thiên, Chí Kính, Vạn Thọ Thời
Nguyễn có thêm các đinh tổng trấn, tả, hữu, tiền, hậu đinh, các kho tàng, trạm voi, ngựa
1.2 VỊ TRÍ ĐỊA LÝ THỦ ĐÔ HÀ NỘI NGÀY NAY:
Hà nội ngày nay nằm trên vùng đất bồi tụ của ngã ba sông Hồng, sông Đuống, là trung tâm của đồng bằng Bắc bộ Bởi vậy, sự hình thành vùng đất Hà Nội cũng gắn
7
.“đuậu uăn tốt ughtit - Li Thi “Ta Auk -19401702
Trang 12Dé tac: Phe cb Ha Nee - Wat di tich lich wt va vdu hoa
liền với sự kiến tạo vùng châu thổ sông Hồng, vùng đồng bằng Bắc bộ Theo nhận xét
sơ bộ của các nhà địa lý và thổ nhưỡng học thì vùng đồng bằng Bắc bộ cách đây hàng triệu năm vốn là một vùng “biển xanh”, sau đó biển rút, rồi lại qua những thời kỳ
“biển tiến”, “biển lùi”, và biết bao lần “bãi biển nương dâu”, lâu đần sông núi bồi tích cùng với bàn tay khai phá của con người, cảnh quan thiên nhiên của đồng bằng Bắc bộ trong đó có miền đất Hà Nội, mới có được diện mạo địa lý như ngày nay
1.2.1 VỊ TRÍ ĐỊA LÝ:
Hà nội cổ có từ 4000 năm trước, ngay từ thời các vua Hùng dựng nước, là vùng đất của một bộ trong 15 bộ của nước Văn Lang Căn cứ vào các cứ liệu sử học và văn hóa dân gian thì đất Phong Châu nơi vua Hùng đóng đô, cũng là đất đai bộ Văn Lang- một trong số 15 bộ hợp thành nước Văn Lang Truyền thuyết dân gian về cuộc dựng nước thời các vua Hùng, được ghi lại trong Lĩnh Nam Chinh Quái còn kể rằng: “ Âu cơ
và 50 người con lên ở đất Phong Châu, suy phục lẫn nhau, cùng tôn người con cả lên
làm vua, hiệu là Hùng Vương, lấy tên nước là Văn Lang ” Chia nước làm 15 bộ là Việt Thường, Giao Chỉ, Chu Diên, Vũ Ninh, Phúc Lộc, Ninh Hải, Dương Tuyền, Lục Hải, Hoài Hoan, Cửu Chân, Nhật Nam, Chân Định, Văn Lang, Quế Lâm, Tượng Quận, rồi chia các em ra cai trị “Đại Việt sử ký toàn thư “ cho biết rõ hơn là 14 bộ kia là các
bộ thần.thuộc, còn bộ Văn Lang là nơi vua Hùng đóng đô “ Việt sử lược” - cuốn sử vào loại xưa nhất mà ta còn được biết cũng ghi rõ: “Hùng Vương đóng đô ở Văn Lang, hiệu
là nước Văn Lang” Như vậy tên nước Văn Lang chính là gọi theo tên một bộ sở tại —
bộ Văn Lang, nơi các vua Hùng đóng đô
So với khu vực hành chính hiện nay, địa bàn bộ Văn Lang thời các vua Hùng đại khái gồm đất đai các tỉnh Vĩnh Phú, Hà Bắc, Hà Nội phần Tuyên Quang của Hà Tuyên -
và một phần Hà Sơn Bình Còn tên Phong Châu đến đời Đường mới có, mà theo lời kể của truyền thuyết dân gian được ghi lại rằng ở đời Đường, địa bàn Phong Châu cũng trùng khớp với địa bàn bộ Văn Lang Dầu sao cũng có thể nghĩ rằng, Hà Nội thời mở nước —- không rõ lúc đó gọi tên là gì - là một địa điển nằm trong bộ Văn Lang mà bộ này chính là địa bàn ngự trị của Chàng Cả, tức Hùng Vương thứ nhất, theo lối gọi dân
gian Như vậy, Hà Nội thời các vua Hùng cũng đã thuộc một khu vực rất quan trọng
Theo kết quả nghiên cứu về thời đại vua Hùng dựng nước trên lưu vực sông Hồng, các nhà sử học và khảo cổ học đã có thể phác họa được một sự diễn biến văn hóa và lịch sử liên tục từ khoảng cuối thời đại đá mới qua thời đại đồng thau đến đầu thời đại sắt, tức là giai đoạn Phùng Nguyên, khoảng 4000 năm cách ngày nay Và miền
Hà Nội cổ thì cũng có đủ các di vật khảo cổ tiêu biểu cho dòng diễn biến liên tục về văn hóa và lịch sử đó trên chặng đường suốt hai nghìn năm trước công nguyên Những
di vật khảo cổ cùng với những cứ liệu văn hóa dân gian mách bảo chúng ta rằng người Việt thời dựng nước đã đến định cư ở vùng Hà Nội cổ Xóm làng quần tụ trên những gò đất cao ven sông Tô, sông Nhuệ, sông Đuống và ở ngay ven rừng
Ludn vdn tét ughtép - đê “7 “Ti Anh -19¢01702
Trang 13De tac: Phi cd Wa Nee — Wit dé tich lich sé va uăn đóa
Hà Nội ngày nay ở vào kinh độ 105° 20’-105° 99’ Dong Vi dé 20°56’~21°25"
Từ Đông sang Tây 75,8 km
Từ Bắc xuống Nam 57,5km
Phía Bắc giáp tỉnh Vĩnh phú và Bắc Thái
Phía Đông giáp tỉnh Hà Bắc và Hải Hưng
Phía Nam giáp tỉnh Hà Tây
Phía Tây giáp tỉnh Vĩnh Phú
Hà Nội gồm bốn quận nội thành: Ba Đình, Đống Đa, Hai Bà Trưng, Hoàn Kiếm
và 5 huyện ngoại thành: Đông Anh, Gia Lâm, Thanh Trì, Từ Liêm, Sóc Sơn
XQUẬN BA ĐÌNH
Quận Ba Đình rộng 10.75 km”, dân số khoảng 15 vạn người, Bắc giáp Hồ Tây (Từ Liêm) Đông giáp Sông Hồng (Hoàn Kiếm) Tây giáp Sông Tô Lịch (Từ Liêm), Nam giáp Đống Đa, gồm có 15 phường Trụ sở ủy ban nhân dân quận đặt ở nhà số 168 Nguyễn Thái Học Đây nguyên là phần đất thuộc tổng Hữu Nghiêm (sau đổi là Yên Hòa), huyện Thọ Xương cũ, và các tổng: tổng Yên Thành, tổng Nội, tổng Thượng, tổng Trung, huyện Vĩnh Thuận cũ Từ năm 1954 — 1961 là khu Ba Đình và khu Trúc Bạch -
Từ 1961 - 1981 là khu phố Ba Đình Đến tháng 6 năm 1981 đổi thành quận Ba Đình Đất quận Ba Đình thuộc trung tâm của thành Hà Nội thời Nguyễn và thành Thăng Long xưa Từ phố Phan Đình Phùng đi về hướng Đông, rẽ vào phố Lý Nam Đế, qua đầu phố Trần Phú, quay lại đường Hùng Vương là các cạnh của một hình vuông, tạo nên thành Hà Nội đời Nguyễn, xây năm 1805 Mỗi hướng có một cửa, riêng hướng Nam có hai cửa Thành cũ nay còn hai phố chính: Hoàng Diệu và Nguyễn Tri Phương Cột cờ được xây từ 1812, cao 60m nay vẫn còn Nơi đây tập trung nhiều cơ quan quan trọng của Đảng và nhà nước, nhiều sứ quán nước ngoài Tại đây có Lăng Chủ Tịch Hồ Chí Minh, ngôi nhà sàn của Người, Bảo Tàng Hồ Chí Minh, Quãng trường Ba Đình, Hội trường Ba Đình, làm nên một quần thể di tích lịch sử có giá trị về nhiều mặt Trên trục đường Bắc Sơn, đối diện Lăng Chủ Tịch Hồ Chí Minh vừa khánh thành Đài kỷ niệm các Anh Hùng Liệt S1
Phía Tây quảng trường Ba Đình là chùa Một Cột ( còn gọi là chùa Diên Hữu), được Vua Lý Thái Tông cho xây trên một cái ao mà Cao Biền đã yểm bùa Từ quảng trường Ba Đình, chạy dài ra phía Đông là đường Cố Ngự nhưng quen gọi là đường Cổ
9
“đuậu vin tốt ughitp -Le Th 24 Anh -19401708
Trang 14Dé tac: Phe cé Aa Nec — Wot de tich Uch si va udu hia
Ngư, đường Thanh Niên, nay gọi là công viên Thanh Niên, đường chạy hai làn giữa Hồ
Tây và Hồ Trúc Bạch Trên trục đường này có đền Quán Thánh, thờ Huyền Thiên Đại
Đế, một vị sao trấn phương bắc ( phía Nam có Cao Sơn, phía Tây có Linh Lang và phía Đông có Bạch Mã) Đền có tượng đồng đen cao, 3,96m nặng bốn tấn Cuối đường, phía
Tây Hồ có chùa Trấn Quốc, được xây từ đời Lý ( thế kỷ XI ) và đền Cau Nhi bên phía
gò nổi hồ Trúc Bạch, ngày nay quen gọi là Thủy Trung Tiên Từ, tức là đền thờ bà tiên trong nước nhưng thực ra là đền Cầu Nhi vốn dời từ núi Nùng xuống, có từ đời Lý Công Uẩn
Nơi đây phong cảnh thật hữu tình:
Phất phơ ngọn trúc trăng tà
Tiếng chuông Trấn Vũ, canh gà Thọ Xương
Mịt mù khói tỏa ngàn sương
Nhịp chày Yên Thái, mặt gương Tây Hồ
Ta cũng không thể bỏ qua vườn Bách Thảo, vốn là đất phường Khán Xuân, tổng
Yên Thành, huyện Vĩnh Thuận xưa Năm 1890, Pháp đã đồn dân phường này đi nơi
khác lấy đất xây phủ toàn quyền (nay là phủ chủ tịch) và xây công viên đặt tên là vườn
Mộc Thảo, sau này có nuôi thú vật, nên còn gọi là vườn Bách Thú Nay vườn Bách Thú
đã dời về Thủ Lệ Nơi đây là một vườn hoa yên tĩnh, có nhiều cây cổ thụ, có bãi cỏ rợp bóng mát, thích hợp cho các cuộc picnic của lớp trẻ thủ đô
% QUẬN ĐỐNG ĐA
Quận Đống Đa ở phía Tây Nam nội thành, rộng 14,95 km”, dân số khoảng 21 vạn người, Bắc giáp quận Ba Đình, Nam giáp huyện Thanh Trì, Tây giáp huyện Từ Liêm, Đông giáp quận Hai Bà Trưng, gồm có 26 phường Trụ sở ủy ban nhân dân quận đặt ở
nhà số 281 phố Tôn Đức Thắng
Đây nguyên là phần đất thuộc tổng Yên Thành, tổng Hạ, huyện Vĩnh Thuận và các tổng: Hữu Nghiêm (sau đổi là Yên Hòa), Tiên Nghiêm (sau đổi là Vĩnh Xương),
huyện Thọ Xương cũ Từ 1954 - 1962 là khu Văn Miếu và khu Ô Chợ Dừa Từ 1961-
1981 là khu phố Đống Đa Đến tháng 6 năm 1981 đổi thành quận Đống Đa
Quận Đống Đa là một trong những quận rộng nhất Hà Nội, phần lớn là đất nông
nghiệp Khu vực này có Văn Miếu - Quốc Tử Giám Đây là khu ngoài cửa Đại Hưng, rất phồn hoa, là cửa chính vào kinh đô cũ, dựng từ năm 1070 Văn Miếu có năm cửa
vào và năm sân lớn Ngoài cổng là cửa Đại Hưng, quay về hướng Nam, đến cửa Đại
Trung Sau Khuê Văn Các là sân thứ ba, giữa có giếng Thiên Quang, hai bên có nhà bia tiến sĩ Đến của Đại Thành vào sân thứ tư rộng lớn Điện Đại Thành, nơi làm lễ,
nguyên là một nhà to bằng gỗ, kiến trúc đẹp Cách một sân nhỏ đến nhà thờ Khổng Tử
và bốn học trò thân cận của ông Hai bên sân là hai dãy thờ 72 đồ đệ và mấy nhà nho
của Việt Nam như Chu Văn An Trước kia không có lầu khuê văn, kiến trúc sư đời
Nguyễn đã dựng lầu Khuê Văn, đóng vai trò gắn kết tất cả các phần của công trình Từ
10
“đuậu udu tét ughti~p - Le 74 Ti Aah - 2607702
Trang 15De tae: Phi cf Wa Mee - Met di tick lich et vd van đóa
Văn Miếu sang hướng Đông có chùa Ngọc Hồ (phố Nguyễn Khuyến) Phía Nam phố
Nguyễn Khuyến có Thái y viện đời Lê, nay là viện Đông y, phía Tây là phố Cát Linh,
nơi xảy ra câu chuyện tình giữa chàng học sinh nghèo Trần Tú Uyên với nàng tiên
Giáng Kiều (Đoàn Thị Điểm đã ghi lại trong truyện Bích Câu kỳ ngộ) Gần đây là khu
giảng võ trường, nơi luyện tập võ nghệ từ đời Lý, nay tại đây có Trung Tâm Hội Chợ
Thương Mại Trên trục đường Tây Sơn về phía Tây có gò Đống Đa, dấu tích chiến
công oanh liệt của quân Tây Sơn chống giặc Thanh
Hàng năm vào ngày mồng 5 tháng Giêng âm lịch người Hà Nội tưng bừng mở hội
Đống Đa Cũng trên trục đường này nối tiếp đường Nguyễn Trãi là khu-công nghiệp
Thượng Đình, ngày một mở rộng và phát triển
% QUẬN HAI BÀ TRƯNG
Quận Hai Bà Trưng rộng 11,62 km”, dân số khoảng 23 vạn người Bắc giáp phố Nguyễn Du, Lê Văn Hưu, Hàn Thuyên (quận Hoàn Kiếm); Đông giáp Sông Hồng; Tây
giáp đường 1A (đường Giải Phóng, Lê Duẩn - quận Đống Da) Nam giáp huyện Thanh
Trì, gồm 25 phường Trụ Sở Ủy ban quận đặt ở nhà số 30 phố Lê Đại Hành
Đây nguyên là phần đất các tổng Hậu Nghiêm (sau đổi là Thanh Nhàn), Tả Nghiêm (sau đổi là Kim Liên), Tiền Nghiêm (sau đổi là Vĩnh Xương), thuộc huyện
Thọ Xương và một số tổng của huyện Thanh Trì Sau 1945 là đất Liên khu II, đất huyén Thanh Tri Đến trước năm 1961 là đất khu Hai Bà Trưng, Bạch Mai va quận VII cùng một số xã Thanh Trì Từ 1961, là khu Hai Bà Trưng Và đến tháng 6 năm 1981
đổi thành quận Hai Bà Trưng
Hai đường chính trong quận là Trần Khát Chân — Đại Cồ Việt, trùng với thành đất vòng giữa La Thành và Minh Khai - Đại La trùng với thành đất vòng ngoài của khu thành xưa Từ phố Huế rẽ vào phố Nguyễn Công Trứ, qua phố 337 cắt phố Đồng
Nhân có đền thờ Hai Bà Trưng Đền làm kiểu chữ Công (“ I”) có tượng Hai Bà và
mười hai nữ tướng Đền có từ năm 1142 ở bãi Đồng Nhân, sau dời vào đây, chỗ Võ
Miếu đời Lê
Quận Hai Bà Trưng còn có một hồ lớn rộng tới bảy mẫu, nên còn gọi là hồ Bảy
Mẫu Năm 1958, tại đây đã khởi công xây dựng công viên Trước đây có tên là công
viên Thống Nhất, nay đổi là công viên Lê Nin, là công viên lớn nhất Hà Nội ngày nay,
đủ mọi chỗ vui chơi cho tuổi trẻ thủ đô Tại đây còn có một câu lạc bộ ngoài trời dành
cho các cụ già về hưu tập dưỡng sinh Phía Bắc công viên có hồ Thiền Quang Trước đây, hồ này còn rộng lấn sang cả phố Trần Quốc Toản và phố Quang Trung ngày nay Thời Pháp thuộc, để mở rộng phố phường, hồ được lấp dần Phố Thiền Quang mới mở (1920 — 1925) Doan chạy men hồ của phố Nguyễn Du trước đây có tên là Halais Bởi vậy hồ này còn có tên là hồ Ha — Le
1]
“đuậu uăw tất unghie - Li The “Ti Auk - 19401702
Trang 16Ds tac: Phi e& Wa Nat — Wie de tich lich wt ud van héa
Phía Nam công viên Lê Nin, qua đường Đại Cồ Việt là khu trường Đại học Bách
Khoa rộng lớn Đặc biệt, từ những năm 70 trở lại đây khu Đông Nam của quận được
mở mang thêm Nhiều phố mới xuất hiện như Kim Ngưu, Thanh Nhàn, Lạc Trung v.v Khu công nghiệp dệt Minh Khai cũng mới được xây dựng sau này Gần đây có thêm nhà máy bia Halida, Cardsberg Ở quận này còn có hai chợ lớn: Chợ Hôm (ở phố Huế), chợ Mơ (cuối phố Bạch Mai) Cuối những năm 80, chợ hàng quần áo may sẵn đã xuất hiện trên các trục phố Trần Nhân Tông, Mai Hắc Đế, Triệu Việt Vương Phố Phùng Khắc Khoan và phố Hoà Mã nay là hai chợ bán vải, đủ các loại nội, ngoại Mấy năm gần đây nhiều nhà cao tầng, nhiều khách sạn mới xuất hiện Riêng phường Bùi Thị Xuân (gồm các phố Bà Triệu, (đoạn cuối) Bùi Thị Xuân, Triệu Việt Vương, Mai Hắc
Đế và nửa phố Huế), đã xuất hiện gần năm mươi khách sạn lớn nhỏ và nhà khách cho người nước ngoài thuê Lưu lượng khách nước ngoài trú ngụ có khi lên tới 200 lượt người / tối
* QUAN HOAN KIEM
Quận Hoàn Kiếm rộng 4,25 km”, dân số khoảng 17 vạn người Bắc giáp Sông Hồng, quận Ba Đình Nam giáp quận Hai Bà Trưng, Đông giáp sông Hồng, Tây giáp quận Ba Đình, quận Đống Đa, gồm có 18 phường Trụ sở Ủy ban nhân dân quận đặt tại nhà số 127 phố Hàng Trống
Đây nguyên là phần đất các tổng: Hậu Nghiêm (sau đổi là Thanh Nhàn), Tả Nghiêm (sau đổi là Kim Liên), Hậu Túc (sau đổi là Đông Thọ), Tả Túc (sau đổi là Phúc Lâm), Tiền Túc (sau đổi là Thuận Mỹ), thuộc huyện Thọ Xương cũ Hoàn Kiếm
là một trong 17 khu phố Hà Nội vào năm 1946 Đến tháng 1 năm 1957 là khu I Tháng
5 năm 1961 là khu Hoàn Kiếm, và từ tháng 6 năm 1981 đến nay là Quận Hoàn Kiếm Hầu hết phố phường của quận này nằm trong khu tam giác phố cổ Phần lớn nhà thuộc ~
loại một, loại hai
Trước kia, bờ sông ăn sâu về phía tả ngạn sông Hồng, sông Tô Lịch chưa lấp, nên cửa sông là nơi trên bến dưới thuyền tấp nập, buôn bán tập trung Phường Giang Khẩu (sau đổi là Hà - Khẩu) là phố Hàng Buồm, phố Chợ Gạo ngày nay Ở trung tâm quận
có hồ Hoàn Kiếm Trước đây có tên là Hồ Lục Thủy (nước xanh quanh năm) Thời Trịnh có tên Tả Vọng Hồ có chiều Nam - Bắc dài 700m và Đông - Tây rộng 200m Giữa hồ có Tháp Rùa, một trong những biểu tượng của Hà Nội Rùa ở đây là loại có mai rộng từ 1 — 2 m, mùa lạnh thường lên phơi nắng trên chân Tháp Rùa Thời Trịnh,
đã xây cung Thụy Khánh trên đảo Ngọc, dựng đình Tả Vọng trên đảo Rùa Đình không
có tường Đến thời Lê Chiêu Thống, tất cả đã bị đốt Đầu thế kỷ XIX, có một ngôi chùa được xây dựng trên nền cung Thụy Khánh cũ, có tên Ngọc Sơn Tại đây có thờ Trần Hưng Đạo Năm 1864, Nguyễn Văn Siêu đã đứng ra sửa sang toàn cảnh Trên núi Ngọc Bội, ông xây một ngọn tháp hình bút Đó là Tháp Bút Đi qua tháp Bút tới Đài Nghiên Qua Đài Nghiên đến cầu Thê Húc dẫn vào đền Ngọc Sơn
12
“đuậu uău tất ughitfe - Le Tht Ti Auk - f9407702
Trang 17Dé tac: Phi cé Fa Net - West dé tech lich wh va van hea
Lịch sử quận Hoàn Kiếm gắn liền với lịch sử các phố phường cũ của thành Thăng Long xưa Đến nay quận vẫn là trung tâm văn hóa, chính trị, kinh tế của Hà Nội Tòa thị chính trước đây tọa lạc trên đường Đinh Tiên Hoàng, đất của chùa Liên Trì (Báo An), nay là trụ sở của Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội, Trung Tâm bưu điện, các khách sạn lớn, ngân hàng quốc gia, các cửa hàng sách, các thư viện, trường học, bệnh viện lớn đều được đặt tại đây Ở đây còn có chợ Đồng Xuân, đầu mối của mọi quan hệ buôn bán từ các tỉnh về Hà Nội và Hà Nội đi các tỉnh Quận Hoàn Kiếm là khu vực trung tâm của thành phố
*% HUYỆN ĐÔNG ANH
Đông Anh là huyện ngoại thành của Hà Nội rộng 175,27 km”, dân số khoảng 154.693 người, có 23 xã Huyện nằm phía Tây Bắc Gia Lâm Huyện Đông Anh nguyên
là đất Phong Khuê từ đầu công nguyên, sau đó là đất Tây Vu, Bình Đạo Tới thế kỷ IX
là Châu Cổ Lâm Thời Tiền Lê là Châu Cổ Pháp Thời Lý là Phủ Thiên Đức Đến thế k
ÿ XV là huyện Đông Ngàn Khi hai huyện Đông Ngàn nhập với Kim Anh (1876) thì huyện có tên là Đông Anh, thuộc tỉnh Bắc Ninh Đến 1903 Đông Anh thuộc tỉnh Phúc
Yên Năm 1961, huyện Đông Anh được mở thêm ra một số xã Yên Lãng, Kim Anh, Từ
Sơn và được sáp nhập vào Hà Nội
Đây là vùng đất cổ có nhiều di tích và di chỉ khảo cổ văn hóa, khoảng 3000-
4000 năm về trước như Thành Cổ Loa, cách Hà Nội 15km nằm trên đường số 3 Hà Nội
đi Thái Nguyên Tại đây, An Dương Vương (257 — 208 trước công nguyên) đã xây một tòa thành kiểu xoắn ốc gồm ba vòng thành thu nhỏ đần gọi là Loa Thành Cao Lỗ đã giúp vua đắp thành và chiếc nỏ thần Trong thành giữa, có đền thờ An Dương Vương, trước có giếng ngọc, đền nhỏ thờ My Châu Ở đây còn có đền thờ Ngô Quyền Cho đến nay Đông Anh vẫn là vùng đất nông nghiệp, chuyên lúa màu và rau quả
Đông Anh có đường sắt đi lên các vùng: Thái Nguyên (51km) và lên Phúc Yên (18km), Vĩnh Yên ( 32km), tới Việt Trì ( 51km), Phú Thọ ( 78km), Yên Bái (137km)
và tới Lào Cai (277km)
% HUYỆN GIA LÂM
Huyện Gia Lâm rộng 178,25km”, dân số khoảng 213.204 người, có 31 xã và hai thị trấn: Gia Lâm, Yên Viên Huyện nằm phía Bắc thành Hà Nội Tên gọi Gia Lâm có
từ lâu Thời Lý là huyện Gia Lâm thuộc phủ Thiên Đức Đầu thế kỷ thứ XV là huyện Gia Lâm, phủ Bắc Giang Cuối thế kỷ XV là huyện Gia Lâm, phủ Thuận An, trấn Kinh Bắc Từ 1891, là huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh Trước năm 1945, huyện Gia Lâm có
55 xã, khi sát nhập vào Hà Nội (1961) chỉ còn mười lăm xã
Huyện có hai đường lớn: đường 1A đi lên phía Bắc; tới biên giới Trung Quốc, đường số 5 đi về phía Đông tới thành phố Hải Phòng Bên cầu sông Đuống còn có vết tích thời Văn Lang, nơi Thánh Gióng (Phù Đổng Thiên Vương) sinh ra và vươn vai cưỡi
13
Luda van tét nghttp - độ The “Ti Anh -19¢01702
Trang 18De tac: Pai cé Aa Nie — Wit dé tich lich sé va van hea
ngựa sắt đánh tan giặc An Hàng năm, ngày 8 tháng 4 âm lịch là ngày hội Gióng Cả
nước kéo nhau về đây mở hội tưng bừng Đối với khách thích sưu tập đồ gốm hãy qua
cầu Chương Dương rẽ tay phải đi ven tả ngạn sông Hồng, đến với làng gốm Bát Tràng
Trên trục đường 5, cách Hà Nội chừng 8 km, rẽ tay phải là sân bay Gia Lâm Nơi đây
đã nhiều năm là sân bay chính của Hà Nội đi các thành phố trong nước và đi nước
ngoài Gia Lâm xưa là vùng đất nông nghiệp Nay ngoài nông nghiệp đã ra đời nhiều
khu công nghiệp lớn
* HUYEN SOC SON Huyện Sóc Sơn rộng 301,43km”, dân số khoảng 160.000 người, có 23 xã, cách
Hà Nội 28km Phía Bắc giáp Bắc Thái, phía Tây giáp Vĩnh Phú, phía Đông giáp Hà
Bắc, phía Nam giáp Đông Anh Đất Sóc Sơn chủ yếu thuộc vùng trung du, nhiều đồi
núi Đường số 3, bắt đầu từ cầu Đuống đến sông Cà Lồ đi tiếp lên Thái Nguyên, Bắc
Cạn, Cao Bằng Đường số 2, tính từ ngã ba Phù Lỗ theo hướng Tây đi Vĩnh Phú, Tuyên
Quang, Lào Cai, Hà Giang
Tại đây có núi Sóc nên huyện mang tên Sóc Sơn Theo truyền thuyết Thánh Gióng sau khi đánh tan giặc An đã về đây để bay lên trời
Sân bay quốc tế Nội Bài nằm trên đất Sóc Sơn, cách Hà Nội khoảng 47km Sân bay này đã và đang tiếp tục được mở rộng, nâng cấp để đáp ứng nhu cầu giao lưu trong
và ngoài nước trong thời kỳ mới Cho đến nay Sóc Sơn vẫn là một vùng nông nghiệp
% HUYỆN THANH TRÌ
Huyện Thanh Trì rộng 103,19 km’, dân số khoảng 160.000 người, có 23 xã và một thị trấn Văn Điển, nằm về phía Nam quận Hai Bà Trưng và quận Đống Đa Tên `
huyện Thanh Trì có từ năm 1573, trước là huyện Thanh Đàm Từ đời Lê và đầu
Nguyễn, Thanh Trì thuộc phủ Thường Tín, trấn Sơn Nam Từ 1831 - 1893 thuộc tỉnh
Hà Nội, sau đó lại thuộc tỉnh Hà Đông Năm 1961, Thanh Trì được sáp nhập vào Hà
Nội Năm 1979 huyện Thanh Trì được mở rộng do nhập thêm một số xã của huyện
Thường Tín và huyện Thanh OaI
Thanh Trì là vùng đồng bằng Phía Đông có vùng Đầm Sét Phía Nam có Ngọc Hồi, một địa danh lịch sử nổi tiếng, nơi quân Tây Sơn chiến thắng oanh liệt quân
Thanh Trồng lúa và nuôi cá chiếm vị trí chủ yếu trong nền kinh tế của huyện
Trên mảnh đất này đã sinh ra biết bao nhân tài của đất nước: làng Mộc có Đặng Trần Côn, (thế kỷ XVHD, nay còn mộ ở Thượng Đình; Định Công có Bùi Huy Bich
(1744 - 1819); Kim Lũ có Nguyễn Công Thể, Nguyễn Văn Siêu (1799 — 1872);Thanh
Liệt có Chu Văn An (1292 — 1370); Làng Tó có Ngô Thì Si (1726 - 1780) và Ngô Thì
Nhiệm (1744 —1803); Nhị Khê có Nguyễn Trãi và Lương Văn Can (1854 -—1927)
14
.“đuậu vin tét ughtép -Lé The “Téa Auk - 094077022
Trang 19De tac: Phi cổ 7à Nit - Mit de tich lich vd vd van đóa
Thanh Trì có cá rô Đầm Sét nổi tiếng khắp vùng, có vải ngọt hạng nhất ở Bằng
Liệt, có rượu ngon ở Tựu Liệt và Ngâu Làng Kim Lũ thì có nghề làm bánh kẹo Và khi
đến Hà Nội ít ai quên món bánh cuốn Thanh Trì nổi tiếng
X HUYỆN TỪ LIÊM
Huyện Từ Liêm rộng 144,72km? dân số khoảng 18.000 người, có 25 xã và 3 thị
trấn: Cầu Giấy, Cầu Diễn, Nghĩa Đô Bắc giáp Sông Hồng, Đông giáp Hồ Tây, Tây
giáp Đan Phượng, Hoài Đức, Nam giáp Thanh Trì
Tên gọi Từ Liêm có từ năm 621 Từ Liêm xưa thuộc phủ Tứ Châu Đầu thế kỷ
XV, nhà Trần đặt Từ Liêm là một huyện thuộc phủ Đông Đô, lộ Đông Đô Đến đời Lê,
Từ Liêm lệ vào phủ Quốc Oai, trấn Sơn Tây Năm 1831 lại đem thuộc vào phủ Hoài
Đức tỉnh Hà Nội Từ 1888, huyện Từ Liêm thuộc phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Đông và tên
Từ Liêm bị bỏ Năm 1961, tên Từ Liêm được đặt lại trên cơ sở đất trung tâm của huyện
thuộc về Hà Nội
Ở huyện Từ Liêm nghề nông và nuôi cá phát triển từ lâu Nơi đây có gạo Mễ Trì
đẻo thơm đến mực Nguyên xưa Mễ Trì có tên là Anh Sơn Vì có loại gạo tám tiến vua,
nên được vua ban cho cái tên Mễ Trì (ao gạo), hay còn gọi là Mễ Sơn (núi gạo) Ngoài
ra, đây còn có cốm Vòng nổi tiếng xưa và nay Chỉ có gạo nếp vàng của làng Vòng
(tên Nôm của xã Dịch Vọng) mới có được loại cốm này
Từ Liêm có cá đầm Đăm (Tây Lựu), cá chép Hồ Tây, rau húng làng Láng, cam
làng Canh, hoa đào Nhật Tân, quất Tây Hồ, đến nức danh khắp thiên hạ
Nghề làm giấy thủ công cũng khá phát triển ở làng Cót, cũng vì vậy mà có tên
Cầu Giấy, cầu đi qua làng Cót Làng Cót làm giấy bổi, làng Đông làm giấy bản, làng
Thọ làm giấy sắt nhuộm vàng bằng hoa hòe và làng Hồ làm giấy moi Ngoài làm giấy,
khu Bưởi còn có nghề dệt lĩnh, dệt lụa nhuộm màu Nhà cửa ở đây san sát nhau Đường
ven hồ Tây có làng làm võng, làm lưới Ở làng Sài (Trích Sài) có nghề dệt gấm từ đời
Lý Đến Xuân Đỉnh ta còn được thưởng thức loại hồng xiêm ngọt nổi tiếng
Đường 11A đi qua huyện Trên trục đường này ở km 7 dịch về phía tây hơn 200m
có ngã ba rẽ vào đường cao tốc Thăng Long - Nội Bài Quãng cây số 10 có đường sắt
cắt qua tới cầu Thăng Long chạy lên phía Tây Tại Mai Dịch có nghĩa trang lớn, nơi
yên nghỉ của các nhà lãnh đạo cao cấp và những người có công lớn với đất nước Gần
đây có trường đào tạo các nghệ sĩ múa, kịch, trường Đại học sư phạm Trong trường đại
hoc này có chùa Thánh Chúa, nơi Lê Thánh Tôn đã từng ở ẩn Phía Chèm có đền thờ
Lý Ông Trọng, một dũng sĩ thời xưa
Trang 20#ỳ tàu Phi cổ Wa Nit - Wat de tich lich si vd van hea
Tân mua hoa, mua đào, quất cảnh; người Nhật Tân, Nghi Tàm về chợ (Hàng Lược) bán
quất cảnh, bán hoa đào nhộn nhịp Rồi những ngày đầu năm, các thiện nam, tín nữ, các chàng trai cô gái rủ nhau về lễ phủ Tây Hồ Nơi đây còn có chùa Thiên Niên và Tào Sách Từ chùa Thiên Niên có đường lớn sang phía Tây, làng Quản La có đền Sóc và phía sau có chùa Hang Đây là một bộ bảy gò, gò to nhất có hang, đã xây gạch Trên
có miếu thần Đời xưa, đây là quán Khai Nguyên Về mùa hè oi bức, bể bơi Quảng Bá,
bể bơi Nghi Tàm là nơi đón các bạn trẻ ưa bơi lội Quanh đó cũng có nhiều nhà nghỉ mát lộng gió Hồ Tây Rồi đây khu du lịch Tây Hồ được xây dựng sẽ thu hút đông đảo
du khách khắp mọi miền Mấy năm nay ở vùng đất này đã mọc lên không ít khách sạn loại nhỏ Thả bộ dọc đường Thanh Niên ven Hồ Tây vào những buổi chiều đông hay sáng sớm cảnh Hồ Tây mờ ảo trong làn hơi nước thật ngoạn mục
Trải mấy ngàn năm lịch sử, cảnh vật và con người Hà Nội đã có biết bao thay
đối, nhưng truyền thống Hà Nội thì vẫn cứ được bồi đắp, đồi mài và đổi mới thêm mãi
qua từng thời đại Bởi mỗi thời đại hầu như Hà Nội lại tiếp nhận một lớp dân cư mới, cùng với những truyền thống mới
Người xưa bảo các danh sơn đều châu tuần về Hà Nội, “Tản Viên tễ sắc chiếu
Thăng Long - mây quang non Tản chiếu ngời Thăng Long” Lại bảo các dòng sông cũng đều quy tụ về Hà Nội, để rồi lại từ đây, tỏa nhánh xuôi dòng ra biển Đông Thế là
Hà Nội trở thành đầu mối, trở thành trung tâm của mạch máu giao thông thủy bộ Với
vị trí quốc đô - trái tim của cả nước, lại có mạng lưới giao thông thuận tiện như vậy,
Hà Nội tất yếu đã trở thành nơi giao thoa văn hóa, nơi kết tụ và phóng tỏa về mọi mặt của đời sống con người
Hà Nội hiện nay bao gồm một phạm vi đất đai và dân cư như vậy thật là rộng lớn
và trù mật Tuy nhiên, những vùng mới sát nhập không phải là những miền đất xa lạ,
mà phần lớn đều là những vùng đất văn vật của các xứ Đông, xứ Đoài, xứ Nam, xứ Bắc
cũ, vốn có quan hệ mật thiết với cố đô Thăng Long từ ngàn xưa, nên càng làm cho
những trang sử Hà Nội thêm rạng rỡ, cảnh vật Hà Nội thêm phong phú đa dạng và tươi
Trang 21De tac: Phi cé Ha Nt — Mit dé tech lich wt va tăm đóa
Cảnh Hà Nội đẹp! Nhưng đẹp hơn nữa vì nơi cảnh ấy đã sinh ra những con người lỗi lạc, những nhân vật tài hoa Non sông linh tú của Hà Nội đã sản sinh ra biết bao anh hùng, liệt nữ, biết bao tài tử, văn nhân Những con người ấy đã làm rạng rỡ cho non sông đất nước Hà Nội Hà Nội tự hào là quê hương của cậu bé thần kỳ làng Gióng, của
hai nữ kiệt đất Mê Linh, của Bố Cái Đại Vương, Ngô Quyền, Lý Thường Kiệt Hà Nội
có vinh dự là nơi sinh trưởng của Trần Quốc Tuấn, Trần Quốc Toản, Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương Hà Nội còn là nơi chung đúc tỉnh hoa của mọi miền đất
nước
Bao nhiêu anh hùng địa phương đã trở thành anh hùng dân tộc, bởi sự nghiệp và công trạng của người ấy đã làm chói lọi những trang sử vàng Hà Nội Bao nhiêu danh nhân địa phương đã trở thành danh nhân đất nước, bởi tài năng và trí tuệ của người ấy
đã được hun đúc từ kho tàng văn hóa Thăng Long
1.3 VAI NET VE CON NGUOI HA NOI:
Trong bảy, tám thập kỷ của thế kỷ XIX, Hà Nội tuy không còn là quốc đô, nhưng đời sống xã hội, cùng những hoạt động kinh tế, văn hóa của nhân dân thủ đô vẫn phát triển không ngừng, khiến cho Hà Nội vẫn giữ được địa vị trung tâm của đất nước về các mặt này Vào năm 1877, một người Pháp là DeLaLiraye đã ghi nhận về Hà Nội như sau:
“ Dù không phải là kinh thành nữa, kẻ chợ vẫn là một thành phố đứng đầu trong
cả nước về nghệ thuật, về công nghiệp, về thương nghiệp, về sự phong phú, về dân số,
về sự lịch thiệp và về văn hóa Phải nói rằng trong khắp cả nước không đâu có công nghiệp bằng kẻ chợ, và các đại thương đều tới đây Các đồ cần dùng hằng ngày và các
đồ mỹ nghệ xa hoa cũng đều từ đây mà ra Tóm lại, đây chính là trái tim của dân tộc”
Trong vài thập kỷ đầu của thế kỷ XX, thực dân Pháp tiến hành xây dựng thành phố Hà Nội, biến nơi đây thành một trung tâm chính trị, văn hóa, quân sự của chúng ở Bắc Kỳ Các phố người Âu như Tràng Tiền, Hàng Trống, Đinh Tiên Hoàng đã bắt đầu được xây dựng từ năm 1886 Từ năm 1900 trở đi, chúng lần lượt xây dựng Phủ Thống
Sứ, nhà Bưu Điện, Kho bạc, Tòa Đốc Lý, một số vườn hoa, trường đua ngựa, nhà máy điện, nhà máy nước, nhà hát Thành Phố, chợ Đồng Xuân, cầu Long Biên, Phủ Toàn quyền, nhà pha Hỏa Lò, một số nhà thương, một số trường học, trường Viễn Đông Bác
Cổ, bảo tàng Lu-I Phi-nô (Louis Finot), Thư Viện Trung ương, nhà thờ cửa Bắc Từ năm 1930, xây dựng tiếp nhà băng Đông Dương, nhà máy điện Yên Phụ, bảo tàng
Viễn Đông Bác Cổ, nhà thương Bạch Mai
Với công trình xây dựng kể trên, Hà Nội từ một cố đô phong kiến đã biến đần thành một thành phố thuộc địa Hà Nội cũng theo đó mà có những thay đổi, đoạn sông
Tô Lịch chảy qua nội thành cùng với nhiều hồ ao đã bị lấp đi để xây nhà, mở đường
17
“uậu uăn tất ughtip, - Li The Ti Auk -19¢01702
Trang 22Di tac: Phi cd Wa Mat — Wit di tich lich ai ud van hea
Rồi trong quá trình xây dựng, thực dân Pháp đã phá hoại không thương tiếc nhiều di tích lịch sử, văn hóa của Hà Nội Như khi xây dựng Nhà Thờ Lớn, chúng đã phá bỏ tháp Báo Thiên nổi tiếng vốn có từ thời Lý, khi xây dựng nhà Bưu Điện, phủ Thống sứ, chúng đã phá bỏ chùa Báo An là một công trình được kiến trúc rất công phu Cũng trong dịp này, nhiều làng xóm đã bị triệt phá để xây dựng các đường phố, như các làng Giáo Phường, Đức Viên, Đồng Nhân, Vân Hồ
Nói là xây dựng thành phố Hà Nội, song thực chất bọn thực dân chỉ chú trọng xây dựng các khu phố Tây Ở khu vực này, đường phố rộng rãi, nhà cửa đều là các biệt thự khang trang, mỹ lệ ẩn trong các vườn cây râm mát, với đầy đủ tiện nghỉ vật chất văn minh Còn khu bản xứ trái lại, nhà cửa chen chúc, chật hẹp, lụp xụp, nhiều nơi lầy lội, bẩn thỉu, điện nước không có Đó là những xóm lao động Lương Sử, Cầu Dền, Chợ Dừa, ngõ Hàng Đũa, sau ga Hàng Cỏ v.v với những túp, những lều bằng cót cũ, phên
cũ, nong rách, sắt tây cổ, ván hòm, khố tải, hoặc bất kỳ thứ gì có thể che đậy được, mà xung quanh thì đầy những rác, những ao tù, miệng cống sặc mùi bùn tanh hôi và xác chuột thối Đó là tất cả những gì mà thực dân Pháp đã xây dựng ở Hà Nội trong khoảng trên dưới nửa thế kỷ, kể từ khi chúng bắt tay xây dựng thành phố này cho đến năm
1945
Hà Nội tuy bị đặt dưới ách thống trị của đế quốc Pháp, nhưng từ những ngày đầu,
nhân dân Hà Nội cùng với đồng bào cả nước vẫn đấu tranh bền bỉ bất khuất để giải phóng thành phố Nhiều cuộc khởi nghĩa nhân dân ở Bắc Kỳ đã nổ ra, nhằm mục tiêu
giải phóng Hà Nội, lật đổ ách đô hộ của thực dân Pháp trên toàn cõi Cuộc khởi nghĩa
Bãi Sậy năm 1888 đã nhiều lần tấn công vào các đồn tiền tiêu của Pháp ở Hà Nội Tiếp đó, trong hơn nửa thế kỷ, các phong trào và tổ chức chống Pháp của nhân dân Hà Nội hầu như diễn ra không ngừng và bằng mọi hình thức, công khai và bí mật, bạo - động và bất bạo động, chính trị, kinh tế và văn hóa Đặc biệt từ khi có sự lãnh đạo của Đảng Cộng Sản Đông Dương, thì cuộc đấu tranh chống Pháp của nhân dân Hà Nội càng sâu rộng và vững vàng hơn bao giờ hết Nhờ được rèn luyện qua quá trình đấu tranh lịch sử lâu dài, lại được sự lãnh đạo tài tình sáng suốt của Đảng Cộng Sản, mà cùng một lúc nhân dân Hà Nội đã có thể đương đầu với hai kẻ thù nguy hiểm là phát xít Nhật và đế quốc Pháp, trong khoảng thời gian từ 1940 đến 1945, đưa tới cao trào tổng khởi nghĩa vũ trang lật đổ ách thống trị của bè lũ đế quốc
Ngày 19-8-1945, Hà Nội đã giành lại được chính quyền từ tay phát xít Nhật, mở
ra một trang mới trong lịch sử dân tộc Từ đây Hà Nội đã trở thành thủ đô của cả nước
Ngày 2-9-1945, khoảng một triệu người ở Hà nội và các vùng lân cận nô nức kéo
về vườn hoa Ba Đình, nghe Bác Hồ đọc bản tuyên ngôn độc lập, khai sinh ra nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, một nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á Trên lễ đài, giọng Bác ấm áp vang to, nửa chừng, Bác ngừng lại hỏi: “Tôi nói, đồng bào nghe
rõ không?” Tức thì hàng triệu miệng người từ dưới quảng trường đồng thanh thưa lại:
18
Ludn van tét ughtéfe -Lé “The “li Auk -19401702
Trang 23De tac: Pha c8 Ha Net - Mit de tich lich sd ua van đóa
“Có!” Không khí buổi lễ thật trang nghiêm mà cũng vô cùng hồ hỡi, thân mật, gây
một ấn tượng khó quên trong lòng người Hà Nội bấy giờ
Ngày 10-10-1954, đại quân ta chính thức kéo vào Hà Nội Mấy chục vạn đồng
bào đổ xô ra đứng chật các đường phố có bộ đội đi qua, phất cờ, tung hoa, thả bồ câu
trắng, đánh trống, thổi kèn, đàn hát, múa sư tử, đốt pháo, hò reo vui sướng đến chảy nước mắt để chào mừng ngày lịch sử vẻ vang của thủ đô và của cả dân tộc
Rồi tiếp đó, ngày 1-1-1955 nhân dân thủ đô lại tưng bừng phấn khởi được đón mừng Trung Ương Đảng, Chính Phủ và Hồ Chủ Tịch trở về thủ đô Từ đây Hà Nội bước vào một kỷ nguyên mới, kết thúc vĩnh viễn ách thống trị của ngoại bang, bắt đầu
công cuộc lao động hòa bình, từng bước tiến lên xây dựng Hà Nội thành một thủ đô xã hội chủ nghĩa
Khoảng thế kỷ XV, thời Lê, đài Khâm Thiên Giám, tức đài thiên văn khí tượng
chuyên theo dõi thời tiết và làm lịch của nước ta lúc bấy giờ, cũng được xây dựng tại khu phố này Và cái tên phố Khâm Thiên chính là bắt nguồn từ tên gọi của đài thiên
văn ấy Tại đây, nhân dân thủ đô Hà Nội, cũng như đồng bào cả nước và nhân dân toàn
thế giới, sẽ còn mãi mãi ghi nhớ tội ác man rợ của đế quốc Mỹ: vào hồi 22 giờ 45 phút ngày 26-12-1972 chúng thả cho máy bay B.52 ném bom rải thẩm suốt dọc phố đài hơn
một km, làm chết và bị thương hàng trăm người, phá hủy và làm hư hỏng hàng ngàn ngôi nhà
Từ sau khi thủ đô được giải phóng, nhiều công trình được tạo dựng ở góc Tây
Nam quận Đống Đa, nối dài mãi từ Ngã Tư Sở vào phía thị xã Hà Đông, như một số trường đại học, các nhà máy chế tạo máy công cụ, cao su, xà bông, thuốc lá, bóng đèn `
Đó chính là khu công nghiệp Thượng Đình, một trung tâm kinh tế quan trọng của Hà
Nội, đứa con đầu lòng của nền công nghiệp xã hội chủ nghĩa Cấu trúc của khu công
nghiệp đã góp phần thay đổi cảnh quan thiên nhiên ở vùng này, tạo cho thủ đô có thêm một vẻ đẹp mới, hùng vĩ, hiện đại Ở Gia Lâm còn là quê hương của một số danh nhân
văn hóa mà tư tưởng chính trị gắn liền với xu thế tiến bộ của thời đại
Ở Hà Nội còn có một số ngành nghề nổi tiếng gia truyền đã gắn với người dân thủ đô từ hơn 1000 năm qua như đồ gốm Bát Tràng, Đào Nhật Tân, quất Nghi Tàm đều
là những đặc sản nổi tiếng đã tạo dựng nên cái chất riêng vốn có của Hà Nội trong các chợ hoa Tết Con gái ở đây giỏi trồng dâu, nuôi tầm, đệt lụa, giỏi cả nghề trồng hoa, vừa đẹp người vừa đẹp lời ăn tiếng nói, đã góp phan hun đúc nên cái chất duyên dáng thanh lịch trong truyền thống ngàn đời của con gái thủ đô Hà Nội Dân gian địa phương cũng còn truyền tụng nhiều giai thoại về cô Nguyễn Thị Hinh khá tỉnh nghịch va di dém ma khách văn chương kim cổ vẫn quen gọi với cái tên rất chung và rất bệ vệ là
Bà Huyện Thanh Quan Bà để lại cho đời chẳng nhiều thơ, nhưng người đời thật khó quên Bà Những bài thơ nôm tả cảnh thiên nhiên của Bà tuy buồn man mác mà mỗi
19
“đuậu văn tốt ughtip - Le Thi Ti Auk -19¢01702
Trang 24Dée_tac: Phe cé Wa Use — Wat dé tich lich wd va vin hoa
vần mỗi chữ đều mang một vẻ đẹp sâu lắng hồn non nước Và nhân dân thì ngàn lời tự hào vì cô Hinh xinh đẹp, thơ hay Bà Huyện này cũng chính là con gái của làng hoa Nghi Tàm Không kể Bà Chúa thơ nôm họ Hồ mà nhân dân cả nước đều biết tiếng, truyền thuyết dân gian quanh Hồ Tây còn kể đến nhiều nhân vật Bà Chúa là tổ sư các nghề: nào là Bà Chúa đệt lĩnh, Bà Chúa dâu tằm, Bà Chúa đệt vải Đó cũng thật là điều hiếm lạ và đặc sắc trong kho tàng văn hóa dân gian thủ đô Hà Nội Cảnh đẹp một phần do thiên nhiên, nhưng chính con người và lịch sử đã làm cho cảnh quan thêm đẹp
Những nét phác họa trên đây là tất cả những gì chúng ta còn có thể biết được về đất nước và con người Hà Nội thời kỳ Tiền Thăng Long Tóm lại, đó là một vùng có ruộng đồng, vườn tược tươi tốt, núi sông hùng vĩ Núi Tân, sông Hồng, núi Nùng — sông
Tô, vừa là biểu tượng của xứ sở Hà Nội gốc, vừa là biểu tượng hòa hợp của con Rồng cháu Tiên Đó là những con người cần cù làm ăn và đũng cảm đánh giặc để bảo vệ thành quả lao động của mình Đó là những con người thông minh và tài hoa mà công sức của họ đã góp phần không nhỏ để tạo dựng nên nền văn minh sông Hồng chói lọi,
cơ sở và tiền đề quan trọng của nền văn minh Đại Việt huy hoàng trong nhiều thời đại sau
Tuỳ theo cuộc chuyển vần lịch sử của mỗi thời đại, cư dân Hà Nội lại được thêm thắt vào thành phần cơ cấu của mình, theo những mức độ gia tăng khác nhau, những tầng lớp này hay những tầng lớp khác, ở địa phương này hay ở địa phương khác Từ Cách Mạng Tháng tám năm 1945 đến nay, đặc biệt là từ sau ngày giải phóng Thủ đô
1954 đến nay, cư dân Hà Nội cũng từng bước biến đổi và phát triển mạnh mẽ theo với
đà xây dựng chủ nghĩa xã hội
Do vậy, cư dân Hà Nội là một cộng đồng người vừa ổn định vừa biến động, vừa thống nhất vừa đa dạng, vừa mang những tính chất chung của địa bàn sinh tụ, vừa mang những đặc điểm riêng của vùng đất quê hương Trong sự đan xen và đụng độ giữa các mặt đối lập ấy, các cặn bã sẽ bị sàng lọc, các tinh hoa sẽ được lắng đọng, tạo thành một quá trình mài giữa và kết tụ về các mặt ngôn ngữ, phong tục, tập quán, cùng
các sinh hoạt văn hóa khác, để từ đó, nhào nặn nên tính cách Hà Nội, bản sắc Hà Nội
Có thể nói, kết quả của sự giao hòa dân cư ấy đã tạo thành con người Thăng Long — Đông Đô - Hà Nội vừa có tính cách đặc thù, vừa có tính cách phổ quát Con người ấy luôn luôn là con người thời đại, nó kết hợp hài hòa những phẩm chất mới cùng với
những phẩm chất tốt đẹp cổ truyền của dân tộc, để trở thành con người tiêu biểu cho cả
nước về nhiều mặt mà trong đó tính cách anh hùng và thanh lịch nổi bật lên như hai
Trang 25De tae: Phi c& Ha Nie — Mie de tich lich wi va van ha
Hà Nội nổi bật lên trong lịch sử thủ đô các nước trên thế giới về bề dày lịch sử
với vai trò kinh đô khá sớm và gần như liên tục trong lịch sử quá nhiều thời đại Không
kể những trang tiểu sử của mảnh đất Hà Nội, từ cuối thế kỷ thứ HII trước công nguyên,
Hà Nội đã vươn lên giữ vị trí kinh đô của cả nước với thành Cổ Loa của nước Au Lac
đời An Dương Vương Gần 22 thế kỷ đã trôi qua, dấu tích Cổ Loa vẫn còn đó như một
cột mốc lớn mở đầu lịch sử Hà Nội với tư cách trung tâm chính trị của đất nước
Trong hơn nghìn năm Bắc thuộc va chống Bắc thuộc, vùng Hà Nội đần dan tré
thành một trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa trọng yếu và nhiều lần là đô thành của
chính quyền độc lập do nhân dân ta đấu tranh dành lại được Thành Mê Linh của chính
quyền Trưng Vương, thành Vạn Xuân của nhà nước Lý Nam Đế đều trên đất Hà Nội
Thời Tùy, Đường, thành Tống Bình, Đại La trên đất Hà Nội là sào huyệt của giặc,
nhưng cũng là mục tiêu tiến công của các phong trào yêu nước và nhiều cuộc khởi
nghĩa thắng lợi đã biến phủ thành của chính quyền đô hộ thành kinh thành của nhà
nước độc lập Chính quyền độc lập ngắn ngày của Bố Cái Đại Vương, chính quyền tự
chủ của Khúc Thừa Du, Dương Viên Nghệ đều đóng đô trên đất Hà Nội
Đại thắng Bạch Đằng năm 938 đã rửa sạch nhục mất nước hơn nghìn năm, giành
lại giang sơn, chủ quyền và mở ra một kỷ nguyên độc lập lâu dài - một kỷ nguyên phục
hưng toàn diện của dân tộc và văn hóa dân tộc Triều Ngô do người anh hùng phục
hưng Ngô Quyền sáng lập đã định đô tại Cổ Loa, cố đô của Au Lạc thời dựng nước
Cùng với sự hồi sinh của dân tộc, Hà Nội lại được vinh dự phục hồi vị trí trung tâm của
đất nước
Sau đó, dưới triều Dinh va Tiền Lê, do yêu cầu bức thiết của cuộc đấu tranh
chống thù trong giặc ngoài, khi lực lượng độc lập và thống nhất còn non trẻ, kinh đô
một thời đời về Hoa Lư hẻo lánh và hiểm trở Nhưng rồi năm 1010, trước yêu cầu phát
triển và trưởng thành của nước Đại Việt, Lý Công Uẩn lại quyết định dời đô từ Hoa Lư
về Đại la và đặt tên Thăng Long Đây là cột mốc lớn thứ hai trong lịch sử Hà Nội, phân
định thời Tiền Thăng Long cổ xưa trước đó và thời Thăng Long phục hưng kể từ đó
Thăng Long Đông Đô - Đông Kinh - Kẻ chợ, tên có đổi thay, nhưng từ năm
1010 đến năm 1786, trong 776 năm, Hà Nội là kinh đô của nước Đại Việt, là trung tâm
chính trị, kinh tế, văn hóa lớn nhất và tiêu biểu cho cả nước
Trong suốt thời kỳ độc lập lâu dài (trừ 20 năm chống quân Minh ngắn ngủi đầu
thế kỷXV), từ năm 939 với triều Ngô cho đến năm 1858 với cuộc kháng chiến chống
Pháp, trên trục thời gian 919 năm, chỉ có 113 năm Hà Nội không giữ vai trò kinh đô
Đó là bốn mươi mốt năm thời Đinh, Tiền Lê với đô thành Hoa Lư và bẩy mươi hai
năm thời Tây Sơn, Nguyễn Huệ với việc chuyển đô vào Phú Xuân — Huế
21
Luin vin tit nghtip - độ Tht Ti Auk - 09400702
Trang 26Dé tac: Phi cé Aa Nie — Mit dé tich lich sé va van hoa
Sau gần một thế kỷ chống Pháp, với thắng lợi của Cách mạng tháng Tám 1945,
Hà Nội lại được khẳng định vị trí thủ đô của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, rồi với
kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ thắng lợi vẻ vang, trở thành thủ đô của nước Cộng
hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Cách mạng tháng Tám và ngày giải phóng thủ đô
mồng 10 tháng mười năm 1954 là những cột mốc mới trong lịch sử Hà Nội, mở ra kỷ nguyên Hà Nội cùng cả nước tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội Đó là kỷ nguyên Hà Nội
Cách Mạng
Một tiền Thăng Long cổ xưa
Một Thăng Long phục hưng
Một Hà Nội cách mạng
Có thể coi đấy là ba chặng đường lớn của lịch sử Hà Nội với vai trò thủ đô của
đất nước Trong gần 2.200 năm, Hà nội gần như liên tục giữ vị trí trung tâm của tổ
quốc, trừ những thời gian mất nước của Bắc thuộc, Minh thuộc, Pháp thuộc, và những gián đoạn ngắn của Hoa Lư, Phú Xuân - Huế
Bề dày lịch sử hiếm có đó của Hà Nội cùng với công cuộc xây dựng và bảo vệ thủ đô gắn liền với sự nghiệp dựng nước và giữ nước của dân tộc, tạo nên dòng lịch sử
Hà Nội anh hùng và văn hiến, tạo nên bản lĩnh, phong cách và truyền thống Hà Nội,
để lại một di sản lớn cho hiện tại và tương lai
1.3.2 HÀ NỘI NGHÌN NĂM VĂN VẬT:
Hà Nội là đất nghìn năm văn vật, là một trung tâm lâu đời về chính trị, kinh tế,
văn hóa, tiêu biểu cho tâm hồn và trí tuệ của dân tộc
Trong buổi đầu dựng nước, vùng đất Hà Nội đã là một trung tâm của nền văn
minh sông Hồng Các di tích văn hóa từ Phùng Nguyên đến Đông Sơn, phản ánh quá
trình hình thành và phát triển của nền văn minh sông Hồng đã tìm thấy trong lòng đất
Hà Nội Trống đồng Đông Sơn cũng đã được phát triển ở Ngọc Hà và Cổ Loa Cư dân
Hà Nội thời dựng nước đã góp phần tạo tác nên kỷ nguyên văn minh sông Hồng rạng
rỡ Cổ Loa của Hà Nội đã sớm trở thành kinh đô của nước Âu Lạc
Trong kỷ nguyên văn minh Đại Việt thời Lý, Trần, Lê, Hà Nội với kinh thành Thăng Long, là một trung tâm văn hóa tiêu biểu của cả nước Thăng Long quy tụ tỉnh
hoa văn hóa cả nước, vừa tỏa chiếu vừa ảnh hưởng văn hóa ra khắp cả nước Nền văn
hóa của thời kỳ đó vì thế được mang tên Văn hóa Thăng Long Nền văn minh Đại Việt
vừa kế thừa đi sản văn minh sông Hồng, vừa hấp thụ nhiều yếu tố tích cực của các nền
văn minh láng giềng, vừa vươn lên mạnh mẽ trong lao động sáng tạo như biểu tượng Rồng bay của kinh thành Thăng Long Có thể coi đó là sản phẩm của một công cuộc
phục hưng văn hóa lớn lao sau hơn nghìn năm mất nước, khi mà độc lập dân tộc và
thống nhất quốc gia được củng cố vững vàng và chế độ xã hội đang phát triển
22
Luin van tit ughtip - đó Thi Ti Auk - (0407702
Trang 27
De tac: Pui cd Wa Wee - Wat dé tich tech sé vd udu hia
Vào thời cuối Lê, đầu Nguyễn chế độ phong kiến suy thoái, thành phần chính trị
của Thăng Long -Hà Nội bộc lộ nhiều mặt sa đọa, nhưng trong thành thị dân cư đời
sống kinh tế văn hóa của đất kinh kỳ vẫn tiếp tục phát triển Về phương diện kinh tế
thành thị từ thế kỷ XVII - XVII được coi là giai đoạn phồn vinh nhất của Thăng Long
thời trung đại
Trong lịch sử Việt Nam Hà Nội là trung tâm trí tuệ của đất nước Đây là nơi sinh
ra và lớn lên, nơi đã góp phần hun đúc nên biết bao nhiêu anh hùng dân tộc tên tuổi
sáng chói trong lịch sử, biết bao nhiêu danh nhân văn hóa với những trước tác đã làm
phong phú kho tàng văn hóa dân tộc Trong số những danh nhân ấy có những người
quê gốc ở Hà Nội, mà xét trên địa bàn Hà Nội hiện nay có thể kể: Phùng Hưng ở
Đường lâm (Ba Vì), Lý Thường Kiệt ở phường Thái Hòa (Ba Đình), thái hậu Ỷ Lan ở
làng Sui (Gia Lam), Chu Van An 6 lang Quang (Thanh Tri), Phan Phù Tiên ở làng Vẽ
(Từ Liêm), Ngô Thì Sĩ , Ngô Thì Nhậm ở làng Tó (Thanh Trì), Đặng Trần Côn ở làng
Mọc (Từ Liêm), Nguyễn Huy Lượng , Cao Bá Quát ở Phủ Thị (Gia Lâm) , Bà Huyện
Thanh Quan ở Nghi Tàm (Từ Liêm), Nguyễn Văn Siêu ở Kim Lũ (Thanh Trì), Lý Văn
Phức ở Hồ Khẩu (Ba Đình) Nhưng khi tính đến danh nhân cũng như cư dân của một
đô thành, không chỉ tính những người quê gốc lâu đời ở đó trên thực tế số người này
không nhiều - mà phải tính tất cả những người đã từng sống và gắn bó với cuộc đời
mình với mảnh đất tụ hội cư dân và anh tài bốn phương Với quan niệm như vậy thì có
thể nói, phần lớn danh nhân đất nước đều ít nhiều đã từng sống và gắn bó cuộc đời, sự
nghiệp của mình với đất kinh kỳ văn vật Trí tuệ của Hà Nội là sự chung đúc và kết
tinh trí tuệ của cả dân tộc, rồi từ trung tâm văn hóa này phát huy ảnh hưởng ra cả nước
Hà Nội xưa có hai trung tâm đào tạo nhân tài cho đất nước đó là lò văn Quốc Tử
Giám với những kỳ thi hội tuyển lựa tiến sĩ và lò võ Giảng Võ là nơi rèn luyện võ “
nghệ, đào tạo võ quan với võ vị tạo sĩ được đánh giá ngang như học vị tiến sĩ
Riêng lò văn không tính thời Lý ,Trần số liệu chưa đủ chỉ tính từ đời Lê, từ năm
1442 đến năm 1778, tại Thăng Long đã mở 124 khoa thi Hội, lấy đỗ 2248 tiến sĩ Dĩ
nhiên trong số những ông nghè đó, số đông đi vào con đường quan liêu hành chính,
thậm chí có kẻ trở thành mọt nước, hại dân, nhưng cũng không ít người với tâm hồn
dân tộc và tài năng sáng tạo của mình, đã trở thành những nhà văn hóa xuất sắc
1.3.3 HÀ NỘI KHÉO TAY:
Hà Nội còn là đất “khéo tay hay làm” tiêu biểu cho truyền thống lao động cần
cù, sáng tạo của nhân dân ta
Nghề nông của Hà Nội thường sản xuất những loại đặc sản nổi tiếng như nghề
trồng hoa của Ngọc Hà, Hữu Tiệp, Nghi Tàm , nghề trồng dâu, nuôi tầm ven hồ Tây ,
nghề trồng cây thuốc Đại Yên, nghề trồng cây ăn quả với “ổi Quảng Bá”, “nhãn lồng
23
.“đvậu uău tét ughtifp - đê The Tt Anh -19401702
Trang 28Dé tat: Phi cổ 74 2đậc — Mit dé tich lich wi va vdu hia
đã góp những tỉnh hoa của mình để tạo nền văn hóa Hà Nội và truyền thống lao động sáng tạo của Hà Nội
Trong đời sống văn hóa, Hà Nội xưa cũng là nơi tập trung nhiều lễ hội truyền thống bao gồm hội đền, hội chùa, làng vào mùa xuân và mùa thu Trong các lễ hội truyền thống đó trình diễn nhiều hình thức văn hóa mang đậm tính dân gian và tính dân tộc như: đánh vật, đấu võ, đá cầu, đánh phết, chọi gà, thả chim, đấu voi, đấu hổ, đua thuyền, hát tuồng, hát chèo, múa rối nước
1.3.4 HÀ NỘI TRUYỀN THỐNG GIỮ NƯỚC:
Nhưng trong cuộc sống của Hà Nội cũng như cuộc sống của cả dân tộc ta, dựng
nước luôn luôn đi đôi với giữ nước Hà Nội với vai trò kinh đô, không những là đầu não của nhiều cuộc chiến tranh giữ nước mà còn nhiều phen đứng dậy trực tiếp đánh giặc và đã đánh giặc rất giỏi
Trong những trang sử đánh giặc thời Hùng Vương còn đượm màu sắc huyền thoại, Hà Nội với truyền thuyết Gióng là nơi sinh ra Phù Đổng Thiên Vương và với núi
Sóc là nơi tiễn biệt người anh hùng vào cõi bất tử
Trong hơn hai nghìn năm chống họa xâm lược của các đế chế Đại Hán phương Bắc, Hà Nội cũng chung vận mạng với cả nước Hà Nội cũng chứng kiến thất bại của
An Dương Vương dẫn đến hơn nghìn năm Bắc thuộc và thất bại của triều Hồ dẫn đến
20 năm Minh thuộc Nhưng ngay sau đó, Hà Nội đã cùng với cả nước anh dũng đứng lên trong khởi nghĩa và chiến tranh giải phóng dân tộc nhằm giải phóng kinh thành, giải phóng cả nước
Trong đấu tranh chống Minh thuộc, Hà Nội là nơi diễn ra chiến dịch giải phóng Đông quan kết thúc bằng hội thề Đông quan, và cuộc rút lui thẩm hại của mười vạn bại binh “thiên triều Đại Minh”
24
.“đuậw uău tốt s¿(d@, - đề The Ti Anh -194¢01702
Trang 29De tac: Phi cé Ha Use —- Wit dé tich lich wh va van hea
HA NOI VOI NHUNG KHU PHO CO
KOK
2.1 LICH SU RA DOI CUA KHU PHO CO:
Trước đây, khu phố cổ được hình thành từ một mạng lưới giao thông đường sông với hệ thống kênh rạch được tạo ra bởi các nhánh của sông Hồng và sông Tô Lịch Lần đầu tiên những thương nhân và những nhà thám hiểm từ Âu châu thấy những con kênh trong khu phố này, họ đã gọi Hà Nội là thành Venice của vùng Viễn Đông Do mực nước sông có thể dâng cao tới tám mét trong mùa mưa, nên người xưa đã cho đắp đê bao quanh thành phố nhằm tránh lũ lụt Con đê ngày ấy, nay đã gần ngàn tuổi, vẫn nằm đó, dọc theo đường Trần Quang Khải hôm nay
Vào thế kỷ XVII, một hệ thống thành lũy với mười sáu cửa ô đã được dựng lên đề phòng giặc ngoại xâm Ô Quan Chưởng ở cuối phố Hàng Chiếu này được xây dựng từ năm 1749 và là cửa ô duy nhất còn sót lại trong số mười sáu cửa ô xưa Theo truyền thuyết, vua Lý cho quân xây dựng tường thành bằng đất, nhưng thành cứ xây xong lại
đổ Một lần, trong lúc nhà vua xin thổ thần độ trì cho việc xây thành, vị thần Bạch Mã
đã hiện lên từ trong ngôi đền và chỉ cho nhà vua nơi thích hợp để xây tường thành Nhà vua cứ theo vết chân ngựa để lại mà xây thành và cuối cùng thành đã xây xong Để tưởng nhớ công lao của thần Bạch Mã, vua Lý đã cho xây đền thờ gọi là đền Bạch Mã Ngày nay, đền thờ thần Bạch Mã ở phố Hàng Buồm là một trong những di tích vẫn đang được sử dụng làm nơi hành lễ
Hà Nội xưa phân chia thành hai khu rõ rệt: Khu thành cấm, dành cho vua chúa
quan lại và khu buôn bán dành cho dân chúng - chính là khu phố cổ ngày nay Khu cấm thành chỉ có bốn cổng vào và tại mỗi cổng thành đều có đền thờ thần trấn giữ thành Ví dụ như, đền Quán Thánh là nhằm để trừ tà ma từ phía Hồ Tây tới, còn đền Bạch Mã trấn giữ khu vực phía Đông
Những thợ thủ công lành nghề, được triều đình tuyển chọn, đã lập ra những làng nghề thủ công ngay gần khu vực cổng thành Vào khoảng thế kỷ thứ XVIII, nai day da trở thành một khu phố buôn bán sầm uất với những phường thợ tách biệt Thợ thủ công đến từ cùng một làng nghề chỉ chuyên làm một loại mặt hàng Khu vực này vẫn được gọi là ba mươi sáu phố phường theo tên gọi của ba mươi sáu phường thợ xưa kia
Tên phố trong khu phố cổ thường bắt đầu từ chữ “Hàng” và tiếp theo sau là tên mặt hàng chuyên sản xuất của phố đó Chẳng hạn, những thợ kim hoàn lành nghề từ
25
““uậu uău tất ughtéifp - đồ “7 "24 Anh - 2407702
Trang 30Dé tae: Phas cb Ha Nie — Mit di tich lich sé ud udu đóa
Hải Hưng tới hiện vẫn kinh doanh vàng bạc trên phố Hàng Bạc Còn phố Hàng Đào, phố lụa, vẫn còn mang dáng dấp của con đường xưa chạy thẳng ra hồ Hoàn Kiếm, một thời là nơi nhuộm hấp và tẩy trắng lụa Tiếng gõ thiếc vẫn như bản giao hưởng không dứt trên phố Hàng Thiếc và những đồ bằng giấy nhiều màu còn tràn ngập trên phố Hàng Mã vào những ngày lễ hội
Các phố nằm trong khu phố cổ thường có nhiều đền thờ và các công trình kiến trúc tôn giáo khác bởi người dân mỗi phố đều tôn thờ những người đã tạo dựng nên phường thợ của mình Chỉ trong một diện tích 2 km”, mà đã có tới năm mươi đền miếu
và các kiến trúc tôn giáo khác nhau Tuy nhiên, chúng có thể đã được trùng tu sửa chữa
trong suốt những thế kỷ qua, có thể đã bị lấn chiếm hay bị che khuất bởi các kiến trúc
ngoai lai
Cần quan tâm đến các thành phần chính sau đây của di sản thành phố cổ Hà Nội Khu “thị” gồm hệ thống đường phố kiểu đô thị đã hình thành khá hoàn chỉnh của đô thị
cổ, của những người thợ thủ công vừa sản xuất vừa bán hàng và một mạng lưới chợ,
phố chợ dịch vụ thương nghiệp, trao đổi Trong quá trình hình thành phát triển khu thị
này, nhiều làng ven đã được đô thị hóa và sát nhập vào đô thị Một số làng ven khác đang đô thị hóa nhưng vẫn tồn tại xen kế với đô thị, với cấu trúc và lối sống kiểu nông
thôn
Khu “đô” gồm hệ thống bộ máy quân sự, bộ máy cai trị trong phạm vi thành cổ
và xung quanh thành Khu “đô” có mối quan hệ khắn khít với khu “thị”, với hệ thống phòng thủ trong vùng, cho nên qua nhiều thời kỳ phát triển từ thời trung cổ đến nay, khu “đô” đều được sử dụng, khai thác, phát triển bổ sung Khu “đô” và khu “thị” phát
triển thành một cấu trúc thống nhất
Khu “đô” và khu “thị” đã phát triển xen với mạng lưới các di tích kiến trúc nổi tiếng đã có, đồng thời một số đình và chùa được phát triển thêm trong các khu phố cổ, trong đó tập trung các di tích có giá trị là khu hồ Hoàn Kiếm và một số làng cổ ven đô
Cấu trúc đồng nhất của các thành phần cấu thành di sản Hà Nội cổ nêu trên đang đòi hỏi các nhà quản lý tiếp cận phương pháp tổng quan, phân tích hệ thống để định
hướng đúng đắn mục tiêu, nội dung bảo vệ cho từng khu vực di tích Trên cơ sở đó để
đề ra một số dự án cụ thể để đầu tư, một số nguyên tắc cấp thiết cần quy định ngay
trong điều lệ bảo vệ, tôn tạo các khu di tích có hiệu quả, ngăn chặn sự suy thoái và
những vi phạm đáng tiếc có thể xảy ra
Vấn đề đang đòi hỏi có một hệ quan điểm thống nhất liên ngành dưới sự chỉ đạo trực tiếp của cơ quan hoặc hội đồng nhà nước ủy quyền và có những biện pháp tài chính thiết thực cần thiết
26
.“đvậw văw tốt so(dậ@ - độ The Td Anh -19¢01702
Trang 31Dé tai: Phe ce Ha Use — Mit dé tich lich wi va van hea
2.2 NHAN DANG VE MOT KHU PHO CO HA NOL
" Khu phố cổ Thăng Long Hà Nội " là một thực thể mà tùy theo từng góc độ và
quan niệm mà người ta đã có thể đặt cho nó những tên gọi khác nhau: Khu Thăng Long
ba mươi sáu phố phường, Hà Nội ba mươi sáu phố phường, khu Hà Nội cổ Nhiều
người còn muốn phân biệt một "khu phố cổ" với một" khu phố cũ"của Hà Nội Khái
niệm sau dùng để chỉ một Hà Nội thời thuộc địa trước 1945, đó là một khu phố mới so
với khu,phố cổ truyền thống, nhưng rõ ràng là đã có lý do để trở thành một khu phố cũ
trong toàn cảnh của Hà Nội ngày hôm nay `
Việc xác định địa giới không gian của khu phố cổ Hà Nội cũng không phải là
một điều đơn giản Theo truyền thống và quy ước, chúng ta thường định nghĩa khu phố
cổ là một hình tam giác, có đỉnh là cửa Nam, đáy là đoạn đê sông Hồng, hai cạnh bên nằm ở phía Đông thành Hà Nội và phía Bắc hồ Hoàn Kiếm Có lẽ việc định giới này đầu tiên được nêu lên bởi các quan chức người Pháp đến Hà Nội vào những thập kỷ
cuối thế kỷ XIX, có nhiều nhà sử học đã nói: "Khu buôn bán thủ công Hà Nội nằm giữa tỉnh thành và bờ sông Hồng Đó là một hình tam giác có đỉnh là góc thành Đông
Nam và đáy là bờ sông Hồng, dài độ 3km Hai cạnh bên, mỗi cạnh dài khoảng 2,5km, một cạnh là chính bức tường phía Đông của thành, còn cạnh kia đi sát qua phía Bắc Hồ
Gươm ra đến sông Hồng" Ngày nay, các cơ quan có trách nhiệm như Ủy Ban nhân
dân thành phố Hà Nội cũng định giới: "Khu phố cổ được xác định phía Bắc hồ Hoàn Kiếm, giới hạn bởi các phố Hàng Bông, Phùng Hưng, Hàng Đậu, Trần Nhật Duật , Cầu Gỗ" Tuy nhiên, nếu đặt lại vấn đề một cách nghiêm túc và chính xác, chúng ta vẫn có
lý do để mở rộng không gian của khu phố cổ Thăng Long - Hà Nội Mọi người đều biết rằng từ một khu thủ công, buôn bán, các phố phường Hà Nội trong thế kỷ XIX đã phát ~- triển đần xuống phía Nam quanh hồ Hoàn Kiếm, người ta có thể thấy một số tên của
những phố thủ công - buôn bán ở phía Nam khu phố cổ cũ như Hàng Trà (Đinh Tiên
Hoàng), Báo Thiên (Lý Quốc Sư), Hàng Thêu (Hàng Trống), phố Thợ Khẩm (Tràng
Thi - Hang Khay) Va nếu kể đến một số di tích lịch sử - văn hóa như Hồ Hoàn Kiếm với những công trình còn lại như đền Ngọc Sơn, đền Bà Kiệu, Tháp Rùa, tháp Hòa Phong, phải chăng đã đến lúc chúng ta nên mở rộng địa giới khu phố cổ, một tam giác
mới (có các cạnh là : a)Trục hàng Bông - hang Gai -Cầu Gỗ; b) Trục Đinh Tiên Hoang;
c) Trục Tràng Thi - Hàng Khay) như một khu bổ xung của phố phường đời Nguyễn vào khu phố phường đời Lê Và như vậy, ngoài việc tôn trọng thực tế khách quan lịch sử, chúng ta còn tránh được một thiệt thòi là khu Hồ Hoàn Kiếm với bao nhiêu ký ức lịch
sử và văn hóa là một biểu tượng trân trọng của Thủ Đô lại bị nằm ngoài địa giới khu
phố cổ
Chúng ta không có đủ tư liệu để phục dựng được bộ mặt đích thực của khu phố
cổ dưới hai triều đại Lý - Trần Nhưng qua một vài nét chấm phá, một vài chỉ tiết còn
27
Luin uăw tất ughtip - Li The Ti Auk - 19801708
Trang 32Dé tac: Phi cé Wa Nie — Wit dé tich lich st va vdu đóa
lưu dong lại trong sử sách và ký ức, các nhà nghiên cứu hy vọng cố gắng phác hoa ra
một bóng dáng khu phố cổ trong những thế kỷ đầu thời dựng đô
2.3 HÀ NỘI VỚI 36 PHỐ PHƯỜNG:
Khu Hoàn Kiếm ở giữa thành phố, bắc là Hàng Đậu, Tây là Lý Nam Đế, Nam
đến Nguyễn Du, Hàn Thuyên, đóng đến sông Hồng Bắc và Tây Hồ Gươm là các phố
cũ, có từ đời Lê Nguyễn Đông và Nam là các phố mới Mỗi phố cũ trước đây bán một
thứ hàng, hay tụ tập những thợ cùng một nghề, phần lớn làm việc cho quan lại, các nhà
có của, những người từ các trấn về Kẻ Chợ mua sắm Bấy giờ việc kinh tế đã tổ chức
lại, những thứ cần dùng cho người ta đã thay đổi, hàng hóa đã đem bán khắp thành
phố, đến tận nông thôn, rừng núi, nên bộ mặt phố xá đã khác
Các đường phố mặt Bắc Hồ Gươm vẫn như đời Lê, Nguyễn, co nắn lại chút ít,
nhưng các nhà mới là số nhiều Muốn xem cảnh phố thời xưa thì đến dọc Đông Bắc Hồ
Gươm, xem hàng Đậu, Hàng Bè, ngõ Phất Lộc, phố Hàng Bạc, phố Mã Mây Các phố
này còn nhiều nhà lối "chồng diêm", tầng dưới thò ra, gác trên thụt vào Tầng dưới cửa
lùa Tầng trên có cái cửa sổ nhỏ tí Chỉ khác xưa ở chỗ có hai bên hè thôi
Phía Nam bờ Hồ Hoàn Kiếm là phố Hàng Khay, nơi làm nghề khẩm xà cừ không
đâu khéo bằng Đi tiếp sang phía Đông, phố Tràng Tiền; giữa phố, phía Nam là chỗ
xưởng đúc tiền cũ của nhà Nguyễn
Phía Tây Hàng Khay, là đường Trường Thi Chỗ thư viện trung ương là trường thi
quan trọng nhất ở miền Bắc xưa Sau đường Trường Thi, là phố Hàng Bông Thợ
Nhuộm Đây là phố các nhà nhuộm thẩm trước kia Phố Quán Sứ gần ga, có chùa Quán
Sứ, trước đây là sứ quán các nước Chiêm thành, Vạn Tượng, Nam Chưởng Vì các sứ
thần đều theo đạo Phật, nên làm chùa này cho tiên lễ bái Hiện nay, chùa làm trụ sở
của hội Phật giáo Việt nam
Bờ Tây Hồ Gươm, sau đường Lê Thái Tổ, là phố Hàng Trống, trước đây bán các
thứ trống, các tranh dân gian, nhất là có những thợ thêu nổi tiếng ra tận nước ngoài
Hàng Trống là thôn Tự Tháp trước kia, có các trường học của ông nghè Tự Tháp, ông
Phạm Dưỡng Am Dãy phía Tây có đền Đông Dương Đây là khu vực phường Báo
Thiên Phía sau là Nhà Thờ Lớn Nhà Thờ Lớn xây trong khu đất chùa và tháp Báo
Thiên Nguyễn Hữu Độ lúc làm tổng đốc Hà nội năm 1884, đã nhượng đất này cho nhà
thờ Tháp Báo Thiên, mười hai tầng, xây từ thời Lý, là một trong bốn của quý của ta
Quân Minh phá để lấy đồng đúc súng Có chuông 12.000 cân và nhiều tượng đá Phố
nhà thờ có chùa Bà Đá Phố nhà Chung cạnh đó có đền Lý Quốc Sư
Con đường từ bờ sông đến Cửa Nam, đoạn Bắc Hồ Gươm, có phố cầu Gỗ, trước
đây có chiếc cầu gỗ bắc trên con ngòi hồ Hàng Đào thông với hồ Gươm Đoạn từ cuối
28
Luan van tét ughttp -Lée The Ti Anh - f940f7022
Trang 33Dé tac: Phe c& Ha Nee - Mit de tich lich wd vd udu hea
Hàng Đào đến Hàng Trống, gọi là Hàng Gai, những khúc gần bờ hồ, vẫn giữ tên Hàng
Tiện, vì trước đây các thợ tiện đồ gỗ vẫn ở đó Hàng Gai, xưa kia bán dây gai, thừng và
võng, sau là phố bán sách Có nhiều thầy đồ và thợ in Phố có nếp sống văn nhã Phố
còn nhiều nhà sắp xếp theo lối cổ: ngoài, bán hàng có cửa lùa; đến nhà khách, giữa có
sân cảnh; đến phòng ngoài, nhà trong và các nhà phụ Hàng Gai cũng bán giấy, sơn,
son, vàng quý Từ Hàng Gai đến cửa Nam, tên chung là Hàng Bông, những đoạn từ
Hàng Hòm đến Hàng Mành, gọi là Hàng Hài, làm nón và hài giấy để thờ Phố này có
thợ làm vàng quì, đê thếp vàng Góc Hàng Hài và Hàng Hòm có cái miếu nhỏ, thờ ông
phúc hậu là người suốt đời đi tìm hộ các trẻ lạc trong thành phố Đoạn tiếp là Hàng
Bông đệm; rồi đoạn cuối giáp cửa Nam là Hàng Lờ bán lờ đơm cá
Phố chính của khu “ba mươi sáu phố phường” là Hàng Đào, vì có nghề nhuộm
sắc đỏ đào, điếu, chuyên bán the, lượt, vóc, nhiều lụa là v.v Phố này trước đây có nếp
sống kiểu cách, hào hoa Nhà số 10 là trụ sở và trường học của Hội Đông Kinh Nghĩa
Thục (đi cổng sau ra Hàng Quạt), ông Cử Can ở nhà số 4; trên là Hàng Ngang, trước
đây đông Hoa Kiều gốc Quảng Đông bán tạp hóa Rồi đến phố Hàng Đường dưới,
Hàng Đường trên, có chùa Cầu Đông, rồi đến chợ Đồng Xuân, to nhất thành; xóm
Huyền Thiên, rồi Hàng Giấy là nơi độc nhất ở Hà Nội cũ có cô đào ở
Đầu Hàng Đào, phía Đông là Hàng Bạc, nơi đổi vàng bạc ra tiền, rồi bán các đồ
trang sức bằng vàng bạc Nhà hát Hàng Bạc, nơi đây năm 1946 đã thành lập trung
đoàn Quyết Tử Thủ Đô Phía Tây là Hàng Dép, rồi đến Hằng Bồ, rồi đến Hàng Bát
Đàn, Hàng Bát sứ Dọc xuống là phố Hàng Quạt có đền thờ ông tiên sư nghề giầy dép
Đầu Hàng Ngang, Đông là Hàng Buồm bán buồm cho thuyền mành Đây là
phường Đông Hà cũ, có nhà của ông Phạm Đình Hổ Hết Hàng Đường dưới là phố
Nguyễn Siêu, còn trường Phương Đình (hiệu của ông Siêu) và đình Cổ Lương Sông Tô
Lịch, trước từ sông Hồng chảy qua đây Phía Tây, vào Hàng Cá, có món chả cá -món
đồ nhắm có tiếng Đầu Hàng Đường trên, bên Đông là phố Mới, cũng gọi là Hàng
Chiếu, có cửa Ô Quan Chưởng, xây gạch từ 1749; Tây là phố Hàng Mã đi thẳng đến
Hàng Đồng, rể tay phải là hàng Lược, là nơi gần Tết mở chợ Hàng Hoa, cảnh Tết rực
rỡ nhất của thủ đô
Trở lại cuối Hàng Ngang, thẳng lối là Hàng Trống, là phố Hàng Hòm Phố này có
nhiều thợ sơn khéo sơn câu đối, quả, cháp, hòm, long đình, kiệu Đi lên phố Hàng Đàn
làm đồ gỗ mộc, chạm trổ, phố Mã Vĩ, phố Hàng Nón Đi vòng xuống đến chợ Hàng
Da rồi đến phố Hà Trung, cũng gọi là Ngõ Trạm Cái trạm trung ương công văn của
vua chúa là ở chỗ này
Hiện nay, việc phân phối hàng hóa đã làm khác trước, thợ thuyền cũng sắp xếp
theo lối mới, ba mươi sáu phố phường chỉ còn phẩng phat phong vị cũ thôi Nhưng
Hoàn Kiếm vẫn là khu phố nề nếp đông vui