ẢNH HƯỞNG CỦA VIỆC LUÂN CHUYỂN KIỂM TOÁN VIÊN ĐẾN CHẤT LƯỢNG HOẠT ĐỘNG KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH TẠI VIỆT NAM LUẬN VĂN THẠC SĨ.PDF

Audit tenure,audit rotation and audit quality:The case of Indonesia, Asia Journal of Business and Accounting,51,2012.[38]... Nguyên nhân khách.

L I CAM OAN

Tôi xin cam đoan đ tài này d a trên quá trình nghiên c u trung th c và nghiêm túc d i

s c v n c a ng i h ng d n khoa h c ây là đ tài lu n v n th c s kinh t , chuyên ngành K toán – Ki m toán Lu n v n này ch a đ c ai công b d i b t k hình th c nào và t t c các ngu n tài li u tham kh o đ u đ c trích d n đ y đ

TPHCM, ngày 19 tháng 6 n m 2013

Tác gi

Lâm Hu nh Ph ng

M C L C

- -

L I CAM OAN DANH M C CÁC B NG VÀ BI U M U 1

CH NG 1: GI I THI U V TÀI NGHIÊN C U 1.1 D n nh p 5

1.2 Gi i thi u đ tài nghiên c u 9

1.2.1 T ng quan th tr ng ki m toán Vi t Nam 9

1.2.2 Quy đ nh v luân chuy n ki m toán viên t i Vi t Nam 10

CH NG 2: T NG QUAN C S LÝ THUY T 2.1 T ng quan v ch t l ng ki m toán 14

2.1.1 M t s đ nh ngh a v ch t l ng ki m toán 14

2.1.2 Các y u t nh h ng đ n ch t l ng ki m toán 17

2.2 Ph ng pháp đ nh l ng ch t l ng ki m toán 19

2.2.1 Các kho n d n tích trong l i nhu n và th c đo ch t l ng ki m toán 19

2.2.2 S đi u ch nh l i nhu n c a nhà qu n lý và trách nhi m c a ki m toán viên 20

2.2.3 Mô hình đ nh l ng ch t l ng ki m toán 26

2.3 Các nghiên c u có liên quan đ n đ tài 33

2.3.1 Các nghiên c u ng h vi c luân chuy n ki m toán viên b t bu c 35

2.3.2 Các nghiên c u không ng h vi c luân chuy n ki m toán viên b t bu c 37

CH NG 3: MÔ HÌNH NGHIÊN C U TH C NGHI M 3.1 Mô hình nghiên c u và ph ng pháp nghiên c u 42

3.1.1 Mô hình nghiên c u 42

3.1.2 Ph ng pháp nghiên c u 43

3.2 Ph ng pháp ch n m u và mô t m u 45

CH NG 4: K T QU NGHIÊN C U 4.1 Phân tích s b k t qu nghiên c u thông qua b ng th ng kê mô t các bi n 47

4.2 K t qu p hân tích t ng quan và h i quy tuy n tính đ n bi n 50

4.3 Phân tích k t qu h i quy tuy n tính đa bi n 52

4.4 M t s nghiên c u b sung v ch t l ng ki m toán 55

4.4.1 Nghiên c u m i quan h gi a nhi m k ki m toán viên v i ch t l ng ki m toán khi phân bi t d u c a DA 55

4.4.2 Nghiên c u m i quan h gi a vi c luân chuy n công ty ki m toán và ch t l ng ki m toán 56

CH NG 5: K T LU N, KI N NGH VÀ NH NG H N CH C A TÀI 5.1 K t lu n và ki n ngh 57

5.2 Nh ng đóng góp và h n ch c a đ tài 59

TÀI LI U THAM KH O

PH L C

Ph l c 1: Danh sách 39 công ty trong m u nghiên c u

Ph l c 2: K t qu th ng kê mô t các bi n và b ng t n s hai bi n APT và AFT

Ph l c 3: K t qu ki m đ nh Lavene v s khác nhau c a các giá tr trung bình

Ph l c 4: K t qu phân tích t ng quan và h i quy tuy n tính gi a hai bi n APT và DA

Ph l c 5: K t qu h i quy tuy n tính đa bi n

Ph l c 6: K t qu h i quy tuy n tính đa bi n khi APT có giá tr nh h n hay b ng 3

Ph l c 7: K t qu h i quy tuy n tính đa bi n khi APT có giá tr nh h n hay b ng 5

Ph l c 8: K t qu h i quy tuy n tính đa bi n khi DA d ng

Ph l c 9: K t qu h i quy tuy n tính đa bi n khi DA âm

Ph l c 10: K t qu h i quy tuy n tính đa bi n khi thêm bi n AFT vào ph ng trình nghiên c u

B ng 4.1:B ng k t qu th ng kê mô t các bi n nghiên c u trong ph ng trình

B ng 4.2:Giá tr trung bình c a bi n APT ng v i t ng n m

B ng 4.3: B ng k t qu ki m đ nh Lavene v s khác bi t c a giá tr trung bình

B ng 4.4: B ng k t qu phân tích t ng quan gi a APT và DA

B ng 4.5: B ng k t qu h i quy tuy n tính đ n bi n gi a APT và DA

B ng 4.6: B ng k t qu h i quy tuy n tính đa bi n

B ng 4.7: B ng k t qu h i quy tuy n tính v i hai bi n APT3 và APT5

B ng 4.8: B ng k t qu h i quy tuy n tính đa bi n khi phân bi t d u c a DA

B ng 4.9: B ng k t qu h i quy tuy n tính đa bi n khi thêm bi n AFT

Bi u đ 4.1: Bi u đ th hi n s bi n thiên c a giá tr DA trung bình qua các n m

tr ng tài chính phát tri n m t cách lành m nh, đ c bi t trong b i c nh các th

tr ng ch ng khoán phát tri n m nh m trên th gi i nh hi n nay

T i Vi t Nam trong nh ng n m g n đây, th tr ng ch ng khoán c ng đã hình thành và phát tri n.Và m t trong nh ng đi u ki n đ m b o cho th tr ng này ho t

đ ng n đ nh và tr thành m t kênh cung c p v n h u ích cho doanh nghi p đó là các thông tin tài chính đ c công b ph i minh b ch Tuy nhiên, do có s xung đ t

l i ích gi a nhà qu n tr và ch s h u doanh nghi p c ng nh các bên th ba mà các thông tin này có th b bóp méo theo nh ng m c đích mà nhà qu n tr mong

mu n Do đó, ngành ki m toán báo cáo tài chính v i vai trò đ c bi t c a mình góp

ph n gi i quy t nh ng xung đ t l i ích trên và đ m b o các thông tin công b ph n ánh đúng th c ch t tình hình tài chính c a doanh nghi p

Ch t l ng d ch v ki m toán ph thu c vào nhi u y u t nh ng ph n l n tùy thu c vào trình đ chuyên môn và tính đ c l p c a ki m toán viên N u nh nh ng yêu c u v trình đ có th đ t đ c thông qua quá trình đào t o và tích l y kinh nghi m làm vi c thì tính đ c l p c a ki m toán viên là m t v n đ khá nh y c m

2

Nó tùy thu c vào tính cách c ng nh ý th c c a t ng ki m toán viên tr c yêu c u

v đ o đ c ngh nghi p và trách nhi m đ i v i toàn xã h i Và v n đ này đã tr nên nóng b ng h n do s phá s n m t trong các t p đoàn hàng đ u trên th gi i là ENRON, trong đó có liên quan đ n sai ph m nguyên t c đ c l p, khách quan c a công ty ki m toán Authur Andersen, m t trong s các BIG5 lúc b y gi

T đây, nhi u qu c gia trên th gi i trong đó có Vi t Nam đã đ a ra nhi u quy

đ nh nh m t ng c ng tính đ c l p c a ki m toán viên c ng nh công ty ki m toán, trong đó có quy đ nh v vi c luân chuy n b t bu c ki m toán viên sau m t kho ng

th i gian nh t đ nh Tuy nhiên, v n đ này v n còn gây ra nhi u tranh lu n gi a vi c nên hay không nên đ a ra quy đ nh này và th i h n luân chuy n là bao nhiêu n m là

h p lý Vì v y, nh m ki m đ nh tính h u hi u c a quy đ nh này có th c s làm gia

t ng ch t l ng ki m toán t i Vi t Nam hay không, tác gi đã ch n th c hi n đ tài:

“ nh h ng c a vi c luân chuy n ki m toán viên đ n ch t l ng báo cáo tài chính

t i Vi t Nam.”

2 M c tiêu nghiên c u c a đ tài

M c tiêu nghiên c u c a đ tài là xác đ nh m i quan h gi a vi c luân chuy n

ki m toán viên đ n ch t l ng ki m toán báo cáo tài chính Qua đó xem xét nh ng quy đ nh hi n hành v vi c luân chuy n này có th c s làm gia t ng ch t l ng

ki m toán hay không và đ a ra các khuy n ngh trong vi c xây d ng và s a đ i các

v n b n quy ph m pháp lu t v v n đ này trong t ng lai

3

3 i t ng và ph m vi nghiên c u

i t ng nghiên c u c a đ tài là ch t l ng ki m toán báo cáo tài chính và

nh h ng c a y u t nhi m k ki m toán viên đ n ch t l ng ki m toán Do h n

ch v kh n ng ti p c n ngu n tài li u c a các doanh nghi p nên ph m vi nghiên

c u ch bao g m các công ty c ph n niêm y t trên th tr ng ch ng khoán, b i vì báo cáo tài chính và báo cáo ki m toán c a các công ty này đ c công b đ nh k

và đ y đ theo lu t

4 Ph ng pháp nghiên c u

- Ph ng pháp k th a kinh nghi m đ c th c hi n theo ph ng th c tìm hi u và

h th ng hóa các k t qu nghiên c u tr c đây v v n đ này t i Vi t Nam c ng

- Gi i thi u ph ng pháp đ nh l ng ch t l ng ki m toán thông qua các kho n d n tích (accrual earnings management), m t trong nh ng ph ng pháp đã đ c s

d ng trên th gi i đ phát hi n hành vi đi u ch nh l i nhu n c a nhà qu n lý và đo

l ng gián ti p ch t l ng ki m toán

V m t th c ti n

Thông qua k t qu nghiên c u, tác gi đánh giá tính h u hi u c a quy đ nh hi n hành v vi c luân chuy n ki m toán viên trong vi c t ng c ng s đ c l p và nâng cao ch t l ng ki m toán báo cáo tài chính t i Vi t Nam T đó đ a các ki n ngh cho các nhà l p pháp v v n đ này trong t ng lai Bên c nh đó, m t ph n k t qu nghiên c u c ng cho th y nh ng r i ro ki m toán mà các công ty ki m toán ph i

g p trong vi c ki m toán cho khách hàng n m đ u tiên.Vì v y, tác gi c ng đ a ra

m t s ki n ngh v ki m soát ch t l ng d ch v đ i v i Hi p H i Ki m Toán Viên Hành Ngh Vi t Nam (VACPA) và các công ty ki m toán nh m gia t ng ch t l ng

ki m toán báo cáo tài chính t i Vi t Nam

th gi i Qua nh ng s ki n này, nhi u bài h c quý giá đã đ c rút ra liên quan đ n

l nh v c k toán, qu n tr công ty và đ c bi t là ki m toán Nhi u nhà phân tích cho

r ng nh ng s đ v b t ng này đã x y ra xu t phát t vi c các ki m toán viên đã không hoàn thành t t công vi c c a mình trong vi c phát hi n các gian l n sai sót

tr ng y u trên báo cáo tài chính c a công ty và báo cáo chúng v i c đông và các bên liên quan M t khác, h l i còn có quan h khá m t thi t v i khách hàng c a mình,v a cung c p d ch v t v n v a th c hi n d ch v ki m toán R t nhi u các bi n pháp đã

đ c đ a ra nh m kh c ph c, ng n ch n các sai ph m đó và đ m b o chúng s không

l p l i trong t ng lai Trong s đó có quy đ nh v b t bu c luân chuy n ki m toán viên đ nh k nh m t ng c ng tính đ c l p, khách quan trong d ch v ki m toán đ c

l p, qua đó nâng cao ch t l ng ki m toán

Xung quanh v n đ này đã có r t nhi u cu c tranh lu n đã di n ra gi a các nhà

l p pháp, các h c gi nghiên c u, nhà qu n lý c ng nh các ki m toán viên đang tr c

ti p hành ngh

Nhóm ng h (th ng là các nhà l p pháp) thì cho r ng quy đ nh này s đ m

b o s đ c l p c a ki m toán viên và m c tiêu ki m toán Theo h , khi m i quan h

gi a các ki m toán viên v i khách hàng tr nên g n bó lâu dài thì s khách quan trong các xét đoán c a ki m toán viên s gi m xu ng, m t ph n là do có s th a hi p v i khách hàng đ gi chân h trong th i gian lâu dài Ngoài ra, khi đ c giao ki m toán cho m t công ty trong m t th i gian dài, ki m toán viên th ng r i vào t t ng “l i mòn” do làm mãi các th t c quen thu c và d m c sai l m do s ch quan, không duy

6

trì đ c tính hoài nghi ngh nghi p B ng cách luân chuy n b t bu c, ki m toán viên

s có c h i đ i m t v i nh ng th thách m i Qua đó, h c ng có cái nhìn m i m

h n v khách hàng và s tìm th y nh ng gian l n sai sót mà có th nhóm ki m toán

tr c không phát hi n đ c Vì v y, các nhà l p pháp th ng cho r ng vi c luân chuy n ki m toán viên s làm t ng ch t l ng ki m toán

Tuy nhiên, các h c gi trong ngành l i cho th y m t s th t trái ng c B ng các nghiên c u lý thuy t c ng nh th c nghi m, h cho r ng vi c luân chuy n ki m toán c c p đ công ty và c p đ ki m toán viên s ch gây ra s t n kém không c n thi t khi các công ty ki m toán ph i th c hi n ki m toán n m đ u tiên cho khách hàng

M t khác, s ph thu c quá nhi u c a ki m toán viên vào báo cáo k tr c c ng nh

nh ng c tính ch quan c a ban giám đ c trong nh ng n m đ u s làm gia t ng r i ro

ki m toán ch không làm t ng ch t l ng ki m toán nh mong đ i Bên c nh đó, vi c thi u ki n th c chuyên bi t v ngành ngh , l nh v c kinh doanh c ng nh tình hình

ho t đ ng c a khách hàng trong n m đ u ki m toán s gây ra không ít khó kh n cho

ki m toán viên; và sau khi h đã n m b t rõ t t c các r i ro kinh doanh c a khách hàng thì h l i ph i b luân chuy n; và quy trình trên l i ti p t c Vì v y, khi nhi m k

ki m toán viên dài s t o ra thu n l i cho ki m toán viên do h đã hi u rõ v khách hàng c a mình qua đó giúp vi c ki m toán d dàng h n ch không nh h ng gì đ n tính đ c l p Nhóm ph n đ i còn cho r ng khi nhi m k ki m toán b c đ nh theo lu t,

ch t l ng ki m toán còn có th b gi m đi do các công ty ki m toán mu n gi chân khách hàng đ lâu đ h bù đ p các chi phí đã b ra trong n m đ u tiên vì v y s xu t

hi n nguy c thông đ ng v i khách hàng Các nhà qu n tr công ty c ng không ng h quy đ nh này khi cho r ng h ph i m t quá nhi u th i gian và chi phí trong vi c l a

ch n công ty ki m toán m i và giúp đ các ki m toán viên hi u rõ v đ c đi m ho t

đ ng c a h trong khi l i ích t ng thêm l i không có

7

M c dù các cu c tranh lu n v n còn đang ti p t c di n ra và ch a có h i k t, nhi u n c trên th gi i đã áp d ng quy đ nh luân chuy n ki m toán viên b t bu c Các quy đ nh ngh nghi p M khuy n ngh nhóm ki m toán viên cho m t công ty nên đ c thay th sau m i 7 n m Và sau đó đ o lu t Saxbanes-Oxley (2002) đã đ a ra quy đ nh b t bu c luân chuy n sau m i 5 n m Còn t i Anh, k t tháng 11 n m 2003 nhi m k t i đa c a các ki m toán viên đã b rút ng n t 7 n m xu ng còn 5 n m Các quy đ nh t ng t c ng đ c áp d ng t i Hà Lan và c Nh t, các ki m toán viên

b pháp lu t nghiêm c m th c hi n ki m toán cho cùng m t công ty niêm y t 7 n m liên ti p

Còn v v n đ luân chuy n c p đ công ty, m t s n c c ng đã có nh ng quy đ nh b t bu c Có th k đ n đó là Italia và Brazil, nh ng n c đã ban hành lu t

v luân chuy n công ty ki m toán đ i v i các công ty niêm y t M t s n c châu Á

c ng có nh ng đi u lu t t ng t nh : Hàn Qu c đ i v i các công ty trên sàn ch ng khoán (nhi m k t i đa là 6 n m); Singapore đ i v i các nhân hàng th ng m i (t i đa

5 n m); và n đ i v i ngân hàng, công ty b o hi m và t t c các t p đoàn nhà

n c (t i đa 4 n m) B ng (1.1) trình bày tóm t t quy đ nh v luân chuy n ki m toán

t i m t s qu c gia châu Á

công ty niêm y t

Sau m i 3 n m đ i v i các công ty niêm y t

Trung Qu c Sau m i 5 n m đ i v i các

công ty nhà n c Sau mniêm y t i 5 n m đ i v i các công ty

H ng Kông Không quy đ nh Sau m i 5 n m đ i v i các công ty

Phillipines Không quy đ nh Sau m i 5 n m đ i v i các công ty

niêm y t và ngân hàng

Singapore Sau m i 5 n m đ i v i các

ngân hàng

Sau m i 5 n m đ i v i các công ty niêm y t

Srilanka Không quy đ nh Sau m i 5 n m đ i v i các công ty

t

Sau m i 6 n m đ i v i các công ty niêm y t KSE ho c KOSDAQ ngo i

tr các công ty n c ngoài và các công ty niêm y t trên th tr ng qu c

B ng 1.1: Quy đ nh v luân chuy n ki m toán viên và luân chuy n công ty ki m toán t i m t

s qu c gia châu Á (Ngu n: Siregar S V và c ng s (2012) Audit tenure,audit rotation and audit quality:The case of Indonesia, Asia Journal of Business and Accounting,5(1),2012.)[38]

9

1.2 Gi i thi u đ tài nghiên c u

1.2.1 T ng quan th tr ng ki m toán Vi t Nam

L ch s hình thành và phát tri n c a ngh nghi p ki m toán Vi t Nam tr i qua nhi u giai đo n khác nhau Mãi cho đ n tr c th p niên 90 c a th k 20, ho t đ ng

ki m toán ch y u do nhà n c ti n hành thông qua công tác ki m tra k toán Tuy nhiên v i nhu c u phát tri n c a xã h i và quá trình h i nh p v i kinh t th gi i, ho t

đ ng ki m toán đ c l p t i Vi t Nam đ c tái l p v i s ra đ i c a công ty Ki m Toán

Vi t Nam (VACO) vào tháng 5/1991 Sau h n 20 n m hình thành và phát tri n, ngành

ki m toán Vi t Nam đã t ng b c đ c th ch hóa b ng các v n b n pháp lu t và có

nh ng b c ti n nh t đ nh c v l ng l n v ch t S l ng công ty ki m toán và s

ng i đ c c p ch ng ch hành ngh liên t c t ng qua các n m Theo báo cáo t ng

h p c a VACPA, tính đ n ngày 20/3/2012, Vi t Nam đã có 152 công ty ki m toán

đ ng ký hành ngh v i h n 2400 ng i đã đ c c p ch ng ch ki m toán viên V công tác ki m soát ch t l ng ho t đ ng, b tài chính c ng đã ban hành h th ng chu n m c ki m toán m i c p nh t theo chu n m c qu c t , qua đó t o ra c s đ đánh giá và nâng cao ch t l ng d ch v ki m toán nói chung và ho t đ ng ki m toán

đ c l p báo cáo tài chính nói riêng Lu t Ki m toán đ c l p (2011) đ c qu c h i thông qua và có hi u l c t ngày 1/1/2012 c ng t o ra m t n n t ng pháp lý v ng ch c giúp cho ngh nghi p ki m toán phát tri n

Tuy nhiên, bên c nh nh ng k t qu đ t đ c, ngành ki m toán n c ta v n t n

t i nhi u v n đ có nguy c đe d a ch t l ng ki m toán V s l ng ki m toán viên

dù có xu h ng t ng qua các n m nh ng ch có h n 50% trong s này hi n đang đ ng

ký hành ngh ki m toán (theo báo cáo t ng h p c a VACPA n m 2011) i u này d n

đ n s thi u h t ki m toán viên t i các công ty ki m toán quy mô trung bình và nh , t

l ki m toán viên trên nhân viên chuyên nghi p th p và có tình tr ng kiêm nhi m c a

10

ki m toán viên t i nhi u công ty ki m toán khác nhau S l ng công ty ki m toán thành l p tuy nhi u nh ng ph n l n trong s đó là các công ty có quy mô trung bình và

nh V i ngu n l c v tài chính c ng nh nhân s h n h p, vi c ki m soát ch t l ng

ki m toán t i các công ty này v n còn nhi u h n ch t vi c thi u h t nhân s có trình

đ cao cho đ n v n đ đào t o nhân viên c ng nh xây d ng và th c hi n các th t c

ki m soát ch t l ng Bên c nh đó, m t th c t hi n nay là có s c nh tranh v giá phí

ki m toán gi a các công ty, có th d n đ n vi c c nh tranh không lành m nh Do ph i

gi m m c phí ki m toán, các công ty này có th b b t các th t c ki m toán quan

tr ng nh m đ t m c tiêu l i nhu n và phát hành các báo cáo ki m toán khi ch a thu

th p đ b ng ch ng Các công ty càng nh thì càng có xu h ng h th p m c phí ki m toán Trong m t th tr ng c nh tranh nh v y, b n thân các công ty ki m toán luôn có

đ ng c gi chân khách hàng c thông qua vi c tr nên quá “thân thi t” v i doanh nghi p và nh ng yêu c u v tính đ c l p, khách quan có th b vi ph m Và đi u này

l i càng đáng lo ng i h n khi theo th ng kê c a VACPA, các công ty có quy mô nh này chi m t tr ng l n (2/3 t ng s công ty ki m toán) và cung c p d ch v cho g n 70% s l ng khách hàng V i t t c các v n đ nêu trên cho th y r ng ch t l ng

ki m toán hi n nay đang là m t v n đ th i s Ch t l ng ki m toán không cao s gây

nh h ng x u đ n n n kinh t , đ c bi t là s n đ nh c a th tr ng ch ng khoán Vi t Nam

1.2.2 Quy đ nh v vi c luân chuy n ki m toán viên t i Vi t Nam

C ng nh t i nhi u qu c gia trên th gi i, bên c nh các gi i pháp nâng cao ch t

l ng ki m toán thông qua vi c ban hành các c ch ki m soát ch t l ng, các nhà l p pháp n c ta c ng ban hành các quy đ nh nh m t ng c ng tính đ c l p c a ki m toán viên, trong s đó có quy đ nh v vi c luân chuy n ki m toán viên b t bu c V n b n

11

quy ph m pháp lu t đ u tiên có th k đ n là ngh đ nh 105/2004/N -CP c a chính

ph T i ch ng 1, đi u 6 quy đ nh v trách nhi m c a đ n v đ c ki m toán có ghi:

“Tr ng h p ký h p đ ng ki m toán v i m t doanh nghi p ki m toán t 3 n m liên t c

tr lên thì ph i yêu c u doanh nghi p ki m toán thay đ i ki m toán viên hành ngh và

ng i ch u trách nhi m ký tên trên báo cáo ki m toán” K đ n trong thông t

64/2004/TT-BTC do b tài chính ban hành nh m h ng d n th c hi n m t s đi u trong ngh đ nh 105/2004/N -CP trong ph n quy đ nh chung có nêu yêu c u thay đ i

ki m toán viên hành ngh và ng i ch u trách nhi m ký báo cáo ki m toán C th

ch ng 1 m c 2 c a thông t này có quy đ nh nh sau:

“ 2.1 Tr ng h p đ n v đ c ki m toán ký h p đ ng ki m toán v i m t doanh nghi p ki m toán t 3 n m liên t c tr lên, tính t ngày Ngh đ nh s 105/2004/N -CP

có hi u l c thì c sau 3 n m ph i yêu c u doanh nghi p ki m toán thay đ i:

a) Ki m toán viên hành ngh ch u trách nhi m ki m toán và ký tên trên báo cáo

ki m toán;

b) Ng i ch u trách nhi m ký báo cáo ki m toán là Giám đ c (ho c ng i đ c

u quy n) c a doanh nghi p (ho c chi nhánh doanh nghi p) ki m toán

2.2 Tr ng h p Ban Giám đ c doanh nghi p ki m toán ho c lãnh đ o chi nhánh doanh nghi p ki m toán ch có m t ng i là ki m toán viên hành ngh thì đ n

v đ c ki m toán ch đ c ký h p đ ng ki m toán v i doanh nghi p ki m toán ho c chi nhánh doanh nghi p ki m toán đó nhi u nh t là 3 n m liên t c tính t ngày Ngh

đ nh s 105/2004/N -CP có hi u l c và t n m th 4 tr đi ph i chuy n sang ký h p

đ ng ki m toán v i doanh nghi p ki m toán khác

Yêu c u doanh nghi p ki m toán thay đ i ki m toán viên hành ngh và ng i

ch u trách nhi m ký báo cáo ki m toán ph i đ c ghi rõ trong h p đ ng ki m toán.”

12

Ngoài ra nh m t ng c ng tính đ c l p khách quan c a ki m toán viên mà đ c

bi t là các ki m toán viên cho các công ty niêm y t, lu t ki m toán đ c l p (2011)

c ng có quy đ nh t i đi u 58 nh sau : “Doanh nghi p ki m toán, chi nhánh doanh

nghi p ki m toán n c ngoài t i Vi t Nam không đ c b trí ki m toán viên hành ngh th c hi n ki m toán cho m t đ n v có l i ích công chúng trong n m (05) n m tài chính liên t c.”

Và g n đây nh t trong ngh đ nh 17/2012/N -CP do chính ph ban hành ngày 13/3/2012 h ng d n vi c thi hành lu t ki m toán đ c l p c ng có quy đ nh t i m c 5

đi u 16 v báo cáo ki m toán: “Ki m toán viên hành ngh không đ c ký báo cáo ki m

toán cho m t đ n v ki m toán quá ba (03) n m liên t c.”

Qua các v n b n quy ph m pháp lu t trên có th th y r ng tuy ch a có quy đ nh

v luân chuy n ki m toán c p đ công ty nh ng v n đ luân chuy n ki m toán viên

b t bu c Vi t Nam đã đ c quy đ nh Tuy nhiên trên th c t , do nh ng nguyên nhân khách quan c ng nh ch quan t phía doanh nghi p ki m toán nên vi c th c hi n luân chuy n này đ c th c hi n ch a đ y đ Trong nghiên c u c a tác gi Tr n Khánh Lâm (2011) d a trên các biên b n v k t qu ki m tra ho t đ ng ki m soát ch t

l ng n m 2009 c a các công ty ki m toán đ c th c hi n b i B Tài Chính và VACPA cho th y các công ty ki m toán quy mô l n th c hi n vi c luân chuy n ki m toán viên khá ch t ch Trong khi đó, công ty có quy mô nh và trung bình chi m ph n

l n trong m u nghiên c u th c hi n vi c luân chuy n ki m toán viên không đ y đ và

có s chênh l ch l n gi a các công ty Nguyên nhân là do ngu n nhân l c c a h y u kém h n so v i các công ty quy mô l n Tóm l i, k t qu cho th y trên th c t các công ty ki m toán quy mô v a và nh th ng không có s luân chuy n ki m toán viên

ph trách th c hi n ki m toán Theo tác gi , nguyên nhân ch quan là do các công ty này mu n c t gi m chi phí ki m toán và đ ng th i c ng t o s “thân quen” v i khách hàng nh m duy trì h p đ ng ki m toán cho các n m ti p theo Nguyên nhân khách

13

quan th ng là do các công ty này không đ s l ng ki m toán viên đ luân phiên

th c hi n ki m toán ó c ng chính là m t trong nh ng lý do khi n ch t l ng ki m toán trong nhóm công ty này không cao Ngoài ra có th th y r ng m t nguyên nhân quan tr ng n a khi n vi c luân chuy n này không đ c th c hi n đ y đ là do ch a có

ch tài x ph t các công ty ki m toán vi ph m dù lu t ki m toán đ c l p đã ra đ i

Tóm l i, t i Vi t Nam, m t n c có n n tài chính khá non tr so v i các n c trong khu v c, vi c luân chuy n ki m toán viên ch u trách nhi m ký báo cáo ki m toán

đã đ c quy đ nh trong các v n b n lu t Tuy nhiên trên th c t , do ch a có ch tài x

ph t nên vi c luân chuy n này ch mang tính t giác t phía các công ty ki m toán và

đ n v đ c ki m toán T đó n y sinh nguy c đe d a đ n tính đ c l p c a ki m toán viên c ng nh ch t l ng ki m toán

T nh ng v n đ trên, đ tài này đ c th c hi n nh m nghiên c u m i quan h

gi a vi c luân chuy n ki m toán viên v i ch t l ng ki m toán báo cáo tài chính t i

Vi t Nam nh m xem xét tính h p lý c a các quy đ nh v luân chuy n ki m toán viên

hi n nay, đ ng th i gi i thích c s khoa h c c a nh ng quy đ nh này Qua đó, đ tài góp ph n hoàn thi n khung pháp lý v luân chuy n ki m toán viên t i Vi t Nam và là

m t tài li u tham kh o h u ích cho các công ty ki m toán, sinh viên chuyên ngành k toán ki m toán c ng nh các nhà l p pháp v v n đ này

14

2.1.T ng quan v Ch t l ng ki m toán và các y u t nh h ng

2.1.1 M t s đ nh ngh a v ch t l ng ki m toán

Ch t l ng ki m toán đ c đ nh ngh a theo nhi u cách khác nhau Theo đo n

09 chu n m c ki m toán Vi t Nam VSA 220 tr c đây ban hành kèm theo Quy t đ nh

s 28/2003/Q -BTC ngày 14/3/2003 thì “ch t l ng ki m toán là m c đ th a mãn

c a các đ i t ng s d ng k t qu ki m toán v tính khách quan và đ tin c y vào ý

ki n c a ki m toán viên, đ ng th i th a mãn mong mu n c a các đ i t ng đ c ki m toán v nh ng ý ki n đóng góp c a ki m toán viên nh m nâng cao hi u qu kinh doanh trong m t kho ng th i gian đ nh tr c v i giá phí h p lý.”

Trong khi đó, h th ng chu n m c ki m toán m i ban hành kèm theo thông t

s 214/2012/TT-BTC ngày 6/12/2012 thì không đ a ra đ nh ngh a c th v ch t l ng

ki m toán nh ng theo đo n 06 Chu n m c ki m soát ch t l ng s 220 v ki m soát

ch t l ng ho t đ ng ki m toán có xác đ nh “m c tiêu c a ki m toán viên và doanh

nghi p ki m toán là th c hi n các th t c ki m soát ch t l ng c p đ t ng cu c

ki m toán nh m cung c p cho ki m toán viên và doanh nghi p ki m toán s đ m b o

h p lý r ng: (a ) Cu c ki m toán đã tuân th các chu n m c ngh nghi p, pháp lu t

và các quy đ nh có liên quan; (b) Báo cáo đ c doanh nghi p ki m toán phát hành là phù h p v i hoàn c nh c th ”.[7]

Khác v i các s n ph m c a ngh nghi p khác, ch t l ng s n ph m ki m toán không d dàng quan sát hay ki m tra nh ng ng i s d ng d ch v l i c n bi t các y u

t t o nên ch t l ng ki m toán đ h có th l a ch n và tin t ng vào s n ph m d ch

v mà h đang s d ng Ng c l i, đ i v i ng i cung c p d ch v ki m toán (bao

g m các công ty ki m toán và các ki m toán viên) c ng r t c n bi t nh ng yêu c u v

15

ch t l ng t phía xã h i đ h có th cung c p d ch v phù h p và d n thu h p kho ng cách gi a s mong đ i c a công chúng v i kh n ng th c hi n c a ki m toán viên Do đó, nhu c u v đo l ng ch t l ng ki m toán c ng nh đo l ng s th a mãn c a ng i s d ng báo cáo ki m toán tr nên vô cùng c p thi t đ qua đó đánh giá ch t l ng báo cáo tài chính

Xu t phát t th c t trên, nh ng công trình nghiên c u trên th gi i c ng đã đ a

ra nhi u cách ti p c n v ch t l ng ki m toán c đ nh tính l n đ nh l ng Theo Krishman và Schauer (2001) ch t l ng ki m toán đ c hi u là m c đ công ty ki m toán tuân th các chu n m c ngh nghi p trong su t quá trình th c hi n ki m toán [35] Quan đi m này cho r ng các chu n m c ki m toán hi n hành là m t th c đo hoàn h o cho ch t l ng ki m toán Khi các ki m toán viên càng tuân th các chu n

m c thì ch t l ng ki m toán càng cao Tuy nhiên, các quan đi m ph n đ i cho r ng

đ nh ngh a này quá thiên v m t đ nh tính M t khác, ng i s d ng l n đ n v đ c

ki m toán khó có th giám sát vi c tuân th m c c a các ki m toán viên và n u nh các ki m toán viên th c s đã tuân th chu n m c thì b n thân chu n m c c ng ch a

th c s hoàn h o khi đu c áp d ng trong nhi u tình hu ng th c t

M t s nhà nghiên c u khác nh DeAngelo (1981) cho r ng ch t l ng ki m toán đ c xem xét d a trên hai khía c nh đó là : (a) kh n ng ki m toán viên phát hi n

ra các khi m khuy t trong h th ng k toán c a khách hàng và (b) báo cáo các khi m khuy t này [17] nh ngha này tuy khá rõ ràng v m t lý thuy t nh ng quá nh n

m nh đ n tính ki m tra trong công vi c ki m toán mà quên r ng m c tiêu c a ki m toán không ch d ng l i vi c ki m tra và phát hi n các sai sót mà còn ph i tr giúp doanh nghi p c i thi n h th ng ki m soát n i b (thông qua th qu n lý) và s a ch a

nh ng sai sót trên báo cáo tài chính c a khách hàng Và khi các gian l n sai sót này không đ c s a ch a thì các ki m toán viên m i có trách nhi m trình bày trên báo cáo

ki m toán

16

Còn Theo Jackson, Moldrich, & Roebuck (2008), ch t l ng ki m toán đ c

th hi n hai hình th c là “ch t l ng th c” (actual quality) và “ch t l ng v m t

c m nh n” (perceived quality) [27] Theo đó, ch t l ng th c th hi n m c đ tin c y

c a báo cáo tài chính khi ki m toán viên phát hi n đ c các sai sót tr ng y u trên báo cáo tài chính và r i ro ki m toán đ c gi m thi u t i đa (ch t l ng ki m toán đ c

đ m b o khi ki m toán viên có đ y đ trình đ nghi p v ) Còn “ch t l ng v m t

c m nh n” th hi n m c đ tin t ng c a các ng i s d ng báo cáo tài chính đ i v i

ch t l ng c a các báo cáo và hi u qu c a cu c ki m toán (ch y u v n đ ch t l ng đây liên quan đ n uy tín ngh nghi p c a các công ty ki m toán trên th tr ng c ng

nh s đ c l p c a ki m toán viên đ i v i khách hàng)

Và khi đ ng d i góc nhìn c a nhà đ u t , ng i ta đã đ a ra m t s quan đi m khác v ch t l ng ki m toán, theo đó ch t l ng ki m toán đ c th hi n qua s trung th c c a thông tin tài chính đ c trình bày trên báo cáo tài chính sau khi ki m toán Trách nhi m c a ki m toán viên là ph i làm gi m các sai sót và nâng cao đ trung th c c a d li u k toán (Beatty, 1989)[10] nh ngh a này quan tâm đ n k t

qu c a d ch v ki m toán đó là s trung th c c a báo cáo tài chính Theo đó, tác gi cho r ng báo cáo tài chính là m t k t qu t ng h p c a doanh nghi p báo cáo l n các

ki m toán viên Khi thông tin trên báo cáo tài chính không trung th c h p lý thì ch t

l ng ki m toán đã không đ c đ m b o cho dù ki m toán viên đã hoàn toàn tuân th chu n m c

Trong nghiên c u này, tác gi ch y u d a trên quan đi m c a De Angelo (1981) và Beatty (1989) v ch t l ng ki m toán do đ nh ngh a này h ng đ n k t qu

cu i cùng c a công vi c ki m toán mang đ n cho ng i s d ng đó chính là các thông tin trên báo cáo tài chính Qua đó, ng i đ c c ng nh các nhà nghiên c u có th đánh giá ch t l ng ki m toán d a trên ch t l ng c a thông tin trên báo cáo tài chính và xây d ng các mô hình đ nh l ng ch t l ng ki m toán m t cách gián ti p d a trên đ

17

tin c y c a thông tin tài chính Ngoài ra, ch t l ng ki m toán có th xem xét d a trên hai khía c nh là kh n ng phát hi n ra gian l n, sai sót c a ki m toán viên (th hi n trình đ nghi p v c a ki m toán viên) và kh n ng h trình bày các gian l n sai sót này (th hi n tính đ c l p khách quan c a ki m toán viên) Do đó, đ i v i nh ng quy

đ nh ch nh m t ng c ng tính đ c l p c a ki m toán viên (nh quy đ nh luân chuy n

ki m toán viên ch ng h n) thì ta c n ph i xem xét li u chúng có làm nh h ng đ n

kh n ng phát hi n ra các gian l n sai sót hay không N u các quy đ nh này khi n ki m toán viên g p khó kh n trong công vi c ki m toán c a mình, làm gia t ng r i ro ki m toán thì chúng c n đ c đi u ch nh sao cho v a t ng c ng tính đ c l p nh ng c ng không gây khó kh n cho ki m toán viên, qua đó v a đ m b o tính đ c l p nh ng không làm gi m ch t l ng ki m toán

2.1.2 Các y u t nh h ng đ n ch t l ng ki m toán

C ng nh bao ngành ngh d ch v khác, trong l nh v c ki m toán, đ đ t đ c

ch t l ng s n ph m c a ki m toán ph i th a mãn các đ i t ng s d ng Tuy nhiên,

đ i t ng s d ng báo cáo ki m toán khá r ng Kh i ngu n c b n và sâu xa c a ngh nghi p ki m toán là s xung đ t l i ích gi a ng i cung c p và ng i s d ng thông tin tài chính Trong nh ng th i k đ u, ki m toán ra đ i nh m th m tra v tính chính xác c a các thông tin tài chính, ch y u phát tri n ki m toán tuân th giúp b o v quy n l i c a ch s h u và nhà n c Nhi m v hàng đ u c a ki m toán viên là phát

hi n nh ng gian l n sai sót c a nhà qu n lý, đ i t ng s d ng k t qu ki m toán lúc này là ch s h u và các c quan nhà n c

n đ u th k 20, n n kinh t th gi i phát tri n m nh m v i s xu t hi n c a hàng tri u nhà đ u t ch ng khoán Vì th trong khi m c đích ki m toán nhà n c và

ki m toán n i b không có s thay đ i đáng k , ki m toán đ c l p báo cáo tài chính t

l n đ n nhóm ng i r ng rãi trong xã h i nh v y nên h u h t các qu c gia trên th

gi i đ u yêu c u các công ty này ph i đ c ki m toán hàng n m Do đó, khi nghiên

c u v ch t l ng ki m toán, các nhà nghiên c u phân tích và xem xét ch y u d i góc nhìn c a công chúng và xã h i

Do vi c đánh giá ch t l ng ki m toán đ i v i công chúng là r t khó kh n nên

ng i ta th ng đánh giá ch t l ng ki m toán thông qua các y u t có liên quan đ n

ch t l ng ki m toán Theo lu n án ti n s c a Tr n Khánh Lâm (2011) v “Xây d ng

c ch ki m soát ch t l ng cho ho t đ ng ki m toán Vi t Nam”[4], tác gi đã thu

th p và t ng h p k t qu t r t nhi u nghiên c u khác nhau trên th gi i qua đó đ a ra

7 y u t nh h ng đ n ch t l ng ki m toán bao g m:

1) Quy mô công ty ki m toán

2) M c đ chuyên sâu trong t ng l nh v c c a ki m toán viên

3) Nhi m k ki m toán viên

4) Giá phí ki m toán

5) Ph m vi d ch v phi ki m toán cung c p

19

6) Ph ng pháp lu n ki m toán và tính cách c a ki m toán viên

7) Ki m soát ch t l ng d ch c cung c p

Trong nghiên c u này c a mình, tôi ti p t c k th a và nghiên c u sâu h n v

m t đ nh l ng nh h ng c a nhi m k ki m toán viên đ n ch t l ng ki m toán Qua đó cung c p b ng ch ng cho th y y u t nhi m k ki m toán viên có nh h ng

đ n ch t l ng ho t đ ng ki m toán đ c l p báo cáo tài chính t i Vi t Nam

2.2 Ph ng pháp đ nh l ng ch t l ng ki m toán

2.2.1.Các kho n d n tích trong l i nhu n và th c đo ch t l ng ki m toán

Trong các nghiên c u tr c đây v ch t l ng ki m toán, các h c gi th gi i

đã đ a ra nhi u mô hình đ nh l ng khác nhau, có th k đ n nh : h s t ng quan

đ i v i l i nhu n (ERC_earnings response coefficients) (Ghost & Moon, 2005)[22] hay s vi ph m gi đ nh ho t đ ng liên t c (Knechel và Anne Vansraalen, 2007)[33]

và các kho n d n tích (Chen, 2004)[12] Trong nghiên c u này tôi s d ng các kho n

d n tích (accruals) đ đánh giá v m t đ nh l ng ch t l ng ki m toán báo cáo tài chính vì nh ng lý do sau đây:

Tr c h t, mô hình nghiên c u này đã đ c nhi u h c gi g n đây s d ng khi nghiên c u ch t l ng ki m toán Theo đó, các kho n d n tích đây mu n đ c p t i các kho n d n tích trong l i nhu n trên báo cáo k t qu kinh doanh c a doanh nghi p

V i gi đ nh là v n đ mà nhà đ u t c ng nh các c đông khi s d ng báo cáo tài chính quan tâm nh t đó là l i nhu n trong k c a doang nghi p Các c đông và h i

đ ng qu n tr trong b t k công ty nào c ng có k ho ch d toán v l i nhu n k v ng

mà nhà qu n tr ph i đ t đ c vào cu i k k toán, vì v y thông tin l i nhu n là m t trong nh ng th c đo trách nhi m qu n lý quan tr ng Còn đ i v i các nhà đ u t c phi u thì xem l i nhu n là m t thông tin tín hi u quan tr ng v tình hình kinh doanh

20

c a doanh nghi p hi n t i và là thông s quan tr ng trong vi c đánh giá kh n ng t o

ra l i nhu n trong t ng lai, h d a vào đó đ a ra quy t đ nh có đ u t vào c phi u

c a m t công ty hay không V i t t c nh ng nguyên nhân trên đã t o ra đ ng c đ nhà qu n tr công ty có nh ng kho n đi u ch nh mang tính ch quan đ n l i nhu n

nh m th a mãn nh ng yêu c u t phía c đông và nâng cao v th trên th tr ng

ch ng khoán Các nghiên c u tr c đây trên th gi i nh : Krishman (2002)[34], Lobo

& Zhou (2001)[36], Kashnik (1996)[30] c ng cho th y luôn luôn t n t i nguy c các nhà qu n tr công ty “đi u ch nh l i nhu n” (Earnings management) trong quá trình

đi u hành c a mình Khi công ty làm n phát đ t các nhà qu n tr có xu h ng gi u b t

l i nhu n khi ti n hành l p d phòng cho các lo i tài s n hay các kho n đ u t không phù h p v i chu n m c c ng nh nhu c u khách quan t th tr ng (đ c bi t trong l nh

v c ngân hàng và tài chính) Và sau đó khi công ty làm n thua l , các kho n d phòng này đ c hoàn nh p và do đó t o ra m t kho n lãi gi th hi n trên báo cáo tài chính

d n đ n ch t l ng thông tin v l i nhu n b bóp méo không còn h u ích trong vi c ra quy t đ nh Các nhà đ u t c ng nh c đông ch c ch n không th bi t đ c các nghi p v này vì nó thu c n i b doanh nghi p và thông tin trình bày trên báo cáo tài chính c ng không đ c đ c p đ n

2.2.2 S đi u ch nh l i nhu n c a nhà qu n tr và trách nhi m c a ki m toán viên

Theo ti n s ng Nguy n H ng (2012), “hành vi đi u ch nh l i nhu n là vi c

nhà qu n lý s d ng các đánh giá ch quan c a mình trong quá trình l p và công b báo cáo tài chính và quá trình th c hi n các nghi p v kinh t đ thay đ i báo cáo tài chính nh m đánh l a các bên có liên quan nh t đ nh, ho c nh m thay đ i các k t qu

c a các h p đ ng mà có đi u kho n ràng bu c d a trên s li u k toán.”[3]

21

Các đánh giá c a nhà qu n lý đ c th hi n c th trong vi c l a ch n các chính sách k toán và th c hi n các c tính k toán trong quá trình th c hi n công tác

k toán, l p và công b báo cáo tài chính c a doanh nghi p H th ng s d ng các đánh giá ch quan c a mình trong vi c th c hi n các c tính v các s ki n kinh t

t ng lai đ c ph n ánh trong báo cáo tài chính c a doanh nghi p, ch ng h n c tính

v th i gian s d ng kinh t c a tài s n c đ nh, t n th t có th c a các kho n ph i thu không thu h i đ c, ho c t n th t t vi c gi m giá c a hàng t n kho Cùng v i vi c

th c hi n nhi u c tính, nhà qu n lý c ng ph i s d ng đánh giá ch quan c a mình

đ quy t đ nh vi c l a ch n các chính sách k toán Cùng x lý m t v n đ c a m t

đ i t ng k toán, h có th nhi u l a ch n khác nhau, ch ng h n, vi c l a ch n gi a

ph ng pháp kh u hao bình quân hay kh u hao nhanh, gi a ph ng pháp nh p tr c -

xu t tr c hay ph ng pháp nh p sau - xu t tr c hay ph ng pháp bình quân gia quy n trong tính giá xu t kho hàng t n kho

M t trong nh ng ph ng pháp mà nhà qu n tr th ng s d ng đó là l i d ng nguyên t c c s k toán d n tích C s k toán d n tích là m t trong các nguyên t c

k toán c b n nh t chi ph i các ph ng pháp k toán c th trong k toán doanh nghi p Theo đó, m i giao d ch kinh t liên quan đ n tài s n, n ph i tr , ngu n v n

ch s h u, doanh thu và chi phí đ c ghi nh n t i th i đi m phát sinh giao d ch, không quan tâm đ n th i đi m th c t thu ho c chi ti n (Chu n m c k toán s 01, 2002) Vì vi c ghi nh n doanh thu và chi phí có nh h ng quy t đ nh đ n báo cáo l i nhu n c a doanh nghi p trong m t k , c s k toán d n tích đ c xem là m t nguyên

t c chính y u đ i v i vi c xác đ nh l i nhu n c a doanh nghi p T đó, báo cáo tài chính nói chung và báo cáo k t qu kinh doanh nói riêng đ c l p trên c s d n tích

ph n ánh đ y đ các giao d ch kinh t trong k và t đó, tình tr ng tài s n, ngu n v n

c a doanh nghi p đ c ph n ánh m t cách đ y đ , h p lý H n n a, do không có s trùng h p gi a l ng ti n thu vào và doanh thu trong k và t n t i chênh l ch gi a chi

L a ch n ph ng pháp k toán có nh h ng đ n th i đi m ghi nh n doanh thu

và chi phí (và k t qu là nh h ng đ n th i đi m ghi nh n l i nhu n) L a ch n m t (ho c m t s ) ph ng pháp k toán cho phép ghi nh n doanh thu s m h n và chuy n

dch ghi nh n chi phí v sau s làm t ng l i nhu n báo cáo trong k và ng c l i Trong ch đ k toán doanh nghi p, t n t i m t s ph ng pháp có th đ c v n d ng

đ ghi nh n doanh thu, chi phí Ch ng h n, doanh nghi p có th v n d ng ph ng pháp ph n tr m hoàn thành đ ghi nh n doanh thu và chi phí trong ho t đ ng cung c p

dch v và h p đ ng xây d ng Ph ng pháp này cho phép doanh nghi p ghi nh n

m c doanh thu l n h n ho c nh h n th c t theo t l c tính ti n đ th c hi n h p

đ ng; Ph ng pháp xác đ nh giá tr hàng t n kho (bình quân, nh p tr c - xu t tr c,

nh p sau - xu t tr c, đích danh) nh h ng đ n ghi nh n giá v n hàng bán trong k ,

và t đó, nh h ng đ n l i nhu n báo cáo trong k ; l a ch n ph ng pháp kh u hao tài s n c đ nh M i m t ph ng pháp kh u hao (đ ng th ng, t l s d ng, s d

gi m d n có đi u ch nh) cho chi phí kh u hao khác nhau C n l u ý r ng, ph m vi c a

l a ch n này khá h n ch

ph m Nh ng lo i chi phí này có th đ c ghi nh n vào niên đ phát sinh ho c phân

b cho m t s k (d a vào nguyên t c phù h p)

(3) L a ch n th i đi m v n d ng các ph ng pháp k toán và các c tính các kho n chi phí, doanh thu:

Nhà qu n tr doanh nghi p có th l a ch n th i đi m và cách th c ghi nh n các

s ki n có liên quan đ n ch tiêu l i nhu n trong k Ch ng h n, th i đi m và m c d phòng c n l p c a hàng t n kho, ch ng khoán và ph i thu khó đòi; th i đi m các kho n d phòng này đ c hoàn nh p hay xóa s và m c hoàn nh p Doanh nghi p

c ng có th c tính (trích tr c) m t s chi phí nh chi phí b o hành s n ph m, chi phí b o hành công trình xây l p, c tính t l hoàn thành h p đ ng xây l p và cung

c p d ch v đ ghi nh n doanh thu và chi phí c tính th i gian s d ng h u ích c a tài s n c đ nh c ng có th đ c th c hi n đ đi u ch nh chi phí kh u hao (m c dù

ph m vi không l n)

(4) L a ch n th i đi m đ u t hay thanh lý tài s n c đ nh:

L a ch n th i đi m mua hay thanh lý, nh ng bán tài s n c đ nh c ng có nh

h ng đ n l i nhu n k toán Nhà qu n tr có th quy t đ nh khi nào và m c đ các chi phí qu ng cáo, chi phí s a ch a, nâng c p c i t o tài s n c đ nh đ c chi ra Nhà

24

qu n tr c ng có th quy t đ nh th i đi m thanh lý, nh ng bán tài s n c đ nh đ đ y nhanh ho c làm ch m l i vi c ghi nh n l i nhu n hay thua l ho t đ ng khác y nhanh hay làm ch m l i vi c g i hàng cho khách hàng vào th i đi m g n cu i niên đ

c ng có nh h ng đ n ch tiêu l i nhu n báo cáo trong k

(5) T ng doanh thu thông qua các chính sách giá và tín d ng:

M t bi n pháp các doanh nghi p th ng s d ng đ t ng l i nhu n khi th y có nguy c không đ t k ho ch đ t ra là gi m giá bán ho c n i l ng các đi u ki n tín

d ng nh m t ng l ng hàng bán ra trong nh ng tháng cu i n m tài chính Và t ng giá bán s n ph m vào đ u n m sau

(6) C t gi m chi phí h u ích:

C t gi m chi phí h u ích nh chi phí nghiên c u và phát tri n (R&D), chi phí

qu ng cáo, chi phí duy tu, b o d ng thi t b c ng là c ng là m t cách có th làm t ng

l i nhu n Tuy nhiên, vì các chi phí này có vai trò c c k quan tr ng đ i v i s phát tri n c a công ty v lâu dài, nên s d ng gi i pháp này c ng đ ng ngh a v i vi c hy sinh các kho n l i nhu n ti m n ng trong t ng lai

25

earnings management) bao g m: Ghi nh n doanh thu khi ch a đ các đi u ki n ghi

nh n, ghi kh ng doanh thu, các bi n pháp nh m đi u ch nh các kho n kh u hao, các kho n d phòng gi m giá tài s n, hay v n hóa các kho n chi phí không đ đi u ki n, trích tr c các kho n chi phí không phù h p… Th hai là qu n tr l i nhu n d a trên các giao dch th c (real earnings management) bao g m các bi n pháp nh : T ng doanh thu thông qua chính sách giá và tín d ng, c t gi m các chi phí h u ích hay l a

ch n th i đi m đ u t ho c thanh lý tài s n c đ nh…C hai ph ng pháp này th ng

đ c các nhà qu n tr v n d ng t ng h p đ đi u ch nh l i nhu n m c tiêu c a m t

ho c m t vài k k toán M c bi n đ ng l i nhu n ph thu c vào gi i h n cho phép (hay m c linh ho t) c a các ph ng pháp k toán M t khác, h ng đi u ch nh (t ng,

gi m) l i nhu n không th không có gi i h n vì vi c đi u ch nh t ng doanh thu và

gi m chi phí trong m t (ho c m t s k ) k này s làm gi m doanh thu và t ng chi phí trong m t vài k k ti p sau đó (t đó, s trung bình c a toàn b s l i nhu n đi u

ch nh trong m t kho ng th i gian h u h n, th ng là vài ba n m, ph i b ng 0)

Vì v y nh m đ m b o thông tin v l i nhu n trong k đáng tin c y và có th s

d ng đ c, vai trò c a ki m toán viên đây là ph i phát hi n và đi u ch nh t i thi u hóa các kho n đi u ch nh này (bao g m các kho n doanh thu ch a đ đi u ki n ghi

nh n, các kho n d phòng không h p lý, các kho n chi phí không đ đi u ki n v n hóa….) trong quá trình ki m toán c a mình Khi các ki m toán viên đ cho các kho n

đi u ch nh mang n ng tính ch quan c a nhà qu n tr quá cao thì thông tin l i nhu n không còn giá tr s d ng, do đó ch t l ng ki m toán không đ c đ m b o

26

2.2.3 Mô hình đ nh l ng ch t l ng ki m toán

D a trên nguyên t c c s d n tích trong k toán, l i nhu n trong k c a doanh nghi p có th chia ra làm hai lo i là “l i nhu n b ng ti n” (cash earnings) và “l i nhu n d n tích” (accrual earnings) L i nhu n b ng ti n hình thành t các kho n doanh thu và chi phí b ng ti n m t mà doanh nghi p đã th c thu th c chi trong k Còn l i nhu n d n tích là l i nhu n hình thành t các kho n doanh thu ch a thu ti n

và các chi phí không ph i chi b ng ti n c a doanh nghi p đ c tính trong k đ c ghi

nh n theo nguyên t c c s d n tích, c th đó b ng các kho n doanh thu bán ch u cho khách hàng trong k tr các kho n chi phí không ph i chi tr b ng ti n nh chi phí

ph i tr , chi phí trích tr c, các kho n d phòng gi m giá tài s n c ng nh các kho n

kh u hao tài s n c đ nh trong k Gi đ nh đ u tiên trong mô hình đ nh l ng là các

ki m toán viên có th ki m tra tính có th c và đ tin c y c a các kho n l i nhu n b ng

ti n m t cách d dàng thông qua vi c ki m tra ch n m u các hóa đ n bán hàng, hóa

đ n giá tr gia t ng c a các kho n chi phí, các lo i ch ng t thanh toán c ng nh chi

tr cho các kho n chi phí phát sinh trong k V n đ c n đ c làm rõ đây là l i nhu n d n tích ây chính là các kho n l i nhu n mà các nhà qu n tr có th thay đ i khi s d ng nguyên t c c s d n tích trong k toán Trên lý thuy t, nguyên t c c s

d n tích nh m đ m b o doanh nghi p ghi nh n đ y đ các kho n doanh thu c ng nh chi phí phát sinh cho dù đã th c s chi tr b ng ti n hay ch a nh m b o đ m l i nhu n

đ c ph n ánh m t cách trung th c và h p lý Tuy nhiên, nh đã nói trên nguyên t c này có th b l i d ng đ thay đ i l i nhu n th c c a doanh nghi p khi nhà qu n tr ghi

nh n doanh thu khi nghi p v bán hàng ch a đ c th c hi n đ y đ và doanh thu ch a

đ đi u ki n ghi nh n theo chu n m c k toán VAS 14 quy đ nh Các kho n d phòng

và chi phí trích tr c c ng v y nhà qu n tr có th v n d ng nh ng s h trong các quy

đ nh liên quan v l p d phòng và trích tr c chi phí nh m gia t ng hay gi m b t chi phí trên k t qu kinh doanh

27

Vì v y, trong nghiên c u này tôi đo l ng ch t l ng ki m toán b ng ch t

l ng thông tin l i nhu n, mà c th đây là các kho n d n tích

T ng các kho n d n tích trong l i nhu n (total accrual earnings - TA) có th tính đ c b ng hai ph ng pháp

Theo ph ng pháp ti p c n d a trên b ng cân đ i k toán, TA đ c tính b ng thay đ i trong v n l u đ ng thu n gi a hai k k toán lo i tr thay đ i trong kho n

m c ti n và t ng đ ng ti n (net noncash working capital) tr cho chi phí kh u hao trong k Theo đó:

TA = (∆∑Tài s n ng n h n - ∆Ti n) - (∆∑N ng n h n - ∆Vay và N ng n h n ) - trong k (1)

Theo ph ng pháp ti p c n theo báo cáo k t qu ho t đ ng kinh doanh và báo cáo l u chuy n ti n t , TA đ c tính b ng cách l y l i nhu n thu n t ho t đ ng kinh doanh tr l u chuy n ti n thu n t ho t đ ng kinh doanh

TA = L i nhu n thu n t ho t đ ng kinh doanh – L u chuy n ti n thu n t ho t đ ng kinh doanh (2)

Ph ng pháp tính th nh t xu t phát t công th c tính trong mô hình nghiên

c u nguyên g c c a giáo s Jennifer Jones (1991) v vi c li u các nhà qu n lý có làm

gi m b t l i nhu n th c t đ nh n đ c các kho n tr c p c a chính ph nh m b o h ngành s n xu t trong n c, theo đó trong nghiên c u c a mình, bà quan tâm ch y u

đ n các kho n d n tích liên quan đ n v n l u đ ng (ph i thu khách hàng, chi phí ph i

tr )[29] ó là các kho n nhà qu n lý d dàng s d ng đ đi u ch nh thông tin l i nhu n Tuy nhiên, bà đã không tính chi phí d phòng gi m giá tài s n dài h n vào các kho n d n tích Vì v y, khi nghiên c u v ch t l ng ki m toán, h u h t các nhà nghiên c u đ u s d ng công th c tính th hai do nó tính luôn t t c các kho n d

28

phòng vào TA, do đó công th c (2) s đ c s d ng đ tính TA vì s phù h p c a nó

v i m c tiêu nghiên c u

V n đ k ti p là ta không th s d ng TA làm th c đo ch t l ng ki m toán

m t cách tr c ti p do trong đó có các kho n d n tích phù h p v i tình hình kinh doanh

th c t c a công ty nh các kho n bán ch u ch a thu ti n trong k , các kho n d phòng gi m giá hàng t n kho, chi phí lãi vay ph i trích tr c….Do đó, ta c n ph i có

m t mô hình đ tách TA ra làm hai ph n là: Non-discretionary accruals_NDA (các kho n d n tích không t đ nh) và Discretionay accruals_DA (các kho n d n tích t

đ nh) hay còn g i là các kho n d n tích b t th ng (abnormal accruals) Và DA m i chính là th c đo phù h p đ đánh giá các nhà qu n tr có đi u ch nh thông tin l i nhu n hay không và t đó đánh giá ch t l ng ki m toán Theo nguyên t c chung là khi DA mang giá tr d ng quá cao (nguy c nhà qu n tr th i ph ng l i nhu n) hay

âm quá th p (nguy c nhà qu n tr che gi u l i nhu n) đ u cho th y có s đi u ch nh

ch quan t nhà qu n lý và khi các ki m toán viên đ đi u này x y ra có ngh a là ch t

l ng ki m toán gi m xu ng

c tính giá tr c a DA trong TA, các nhà nghiên c u trên th gi i đã đ a ra nhi u mô hình khác nhau, trong đó sáu mô hình n i ti ng nh t là De Angelo model (1985), Healy model (1986), Jones model (1991), Modified Jones model (1995), Industry model (1995) và Cross-sectional Jones model (1994) Và c ng t đó nhi u nghiên c u đã đ c th c hi n nh m đo l ng tính h u hi u và đ tin c y trong vi c

c l ng c a t ng mô hình c ng nh đ tin c y c a chúng nh : Bartov và c ng s (2000) [9], Dechow và c ng s (2009) [18] Các k t lu n c a nh ng nghiên c u này cho th y mô hình Modified Jones (1995) mà Dechow, Sloan và Sweeney đ a ra sau khi đi u ch nh nh ng h n ch c a mô hình Jones (1991) có đ tin c y cao nh t trong

s các mô hình nói trên Vì v y, đ ti p n i các nghiên c u tr c tôi c ng s d ng mô

29

hình này đ c l ng DA Theo đó, DA đ c tính b ng cách l y TA tr cho NDA trong k

DA = TA – NDA Trong đó:

TA : T ng các kho n d n tích (total accrual)

NDA: Các kho n d n tích không t đ nh (non-discretionary accrual)

K đ n là c tính NDA, Jennifer Jones (1991) đã đ a ra m t mô hình đ c tính NDA d a trên TA [29] Theo đó, NDA đ c c tính qua ph ng trình nh sau:

NDA it/ A t-1 = (1/A t-1 ) + 1 ( REV it - AR it )/ A t-1 + 2 PPE it / A t-1 (2.1)

V i:

NDA it: T ng các kho n d n tích không t đ nh c a công ty i n m t

A t-1: T ng tài s n c a công ty i t i n m t-1

REV it : Chênh l ch trong doanh thu công ty i n m t so v i n m t-1

AR it:Chênh l ch trong kho n m c ph i thu khách hàng công ty i n m t so v i n m t-1

PPE it: T ng giá tr còn l i c a tài s n c đ nh c a công ty i t i n m t

Các h s , 1, 2 đ c c l ng b ng ph ng pháp bình ph ng bé nh t (OLS) t ph ng trình h i quy sau:

TA it/ A t-1 = (1/A t-1 ) + 1 REV it / A t-1 + 2 PPE it / A t-1 + (2.2)

30

Trong đó:

TA it : T ng các kho n d n tích trong l i nhu n c a công ty i t i n m t

* : Sai s trong ph ng trình h i quy (2.2) th hi n ph n d n tích trong TA mà các

bi n đ c l p là REVit/ At-1 và PPEit/ At-1 không gi i thích đ c (đó chính là t l

DAit/At-1 mà ta c n tìm đ đánh giá ch t l ng ki m toán)

Trong mô hình nguyên g c, Jones (1991) đ a vào ph ng trình h i quy (2.2) hai bi n là REV và PPE Theo di n gi i c a bà, giá tr REV th hi n s bi n đ ng doanh thu thu n c a doanh nghi p trong k k toán, nó ph n ánh tình hình và môi

tr ng ho t đ ng kinh doanh và là kho n m c mang tính khách quan không b nhà

qu n tr l i d ng đ đi u ch nh l i nhu n trong k Còn giá tr tài s n c đ nh th hi n ngu n l c n i t i c a đ n v trong vi c t o ra doanh thu, đ ng th i kho n m c chi phí

kh u hao là m t kho n chi phí d n tích không t đ nh l n nh h ng đ n t ng l i nhu n trong k Tuy nhiên, m c chú gi i s 31 t i trang 212 trong nghiên c u c a mình, tác gi c ng có đ c p t i nh ng h n ch trong di n gi i c a mình khi ch n REV làm bi n nghiên c u Bà cho r ng, doanh thu thu n c ng có th b tác đ ng thông qua các kho n doanh thu b ghi nh n không đúng niên đ và các kho n này có

th là doanh thu kh ng c a doanh nghi p Xu t phát t h n ch k trên c a mô hình

g c, các nhà nghiên c u sau này đ a thêm bi n AR vào ph ng trình (2.1) nh m

lo i b nh h ng c a các kho n doanh thu d n tích do s t ng lên c a kho n m c

ph i thu khách hàng trong k , qua đó giá tr doanh thu thu n t ng thêm ph n ánh chính xác h n môi tr ng kinh doanh c a doanh nghi p trong n m đó Các bi n s trong

ph ng trình h i quy s d đ u đ c chia cho At-1 là do các bi n trong mô hình bao

g m: TAit , REVit và PPEit đ u là các con s tuy t đ i do đó không phù h p đ ch y

ph ng trình h i quy nh m c tính DA vì m i công ty có quy mô v n và doanh thu khác nhau T đó, tác gi chia hai v c a ph ng trình cho t ng tài s n n m tr c c a

31

chính công ty đó đ có đ c các s li u d ng t l lo i b nh h ng c a s khác nhau

v quy mô tài s n c ng nh doanh thu làm mô hình không đáng tin c y n a Các con

s t l ph n ánh r ng trong m t n m tài chính, khi công ty có t l t ng doanh thu trên

t ng tài s n ( REVit/ TAit) và t l giá tr còn l i c a tài s n c đ nh trên t ng tài s n (PPEit/ TAit) nh th này thì s có m c NDA/ TAit t ng ng c ng là m t con s t l

M t v n đ khác bi t n a gi a mô hình g c c a Jones (1991) và mô hình Modified Jones (1995) mà các nhà nghiên c u đã và đang ti p t c phát tri n đ nghiên

c u vi c đi u ch nh l i nhu n là nghiên c u ban đ u c a bà, tác gi th c hi n ch y

ph ng trình h i quy cho t ng công ty đ có đ c các h s , 1, 2 (data-series analysis) Ph ng pháp này đ c các nhà nghiên c u sau này cho là có h n ch trong

vi c tính toán các kho n d n tích b t th ng mà t đó nghiên c u hành vi đi u ch nh

l i nhu n c a nhà qu n lý Và các nghiên c u c a Bartov và c ng s (2000), Dechow

và c ng s (2009) đã k t lu n mô hình Modified Cross-sectional Jones có đ tin c y cao nh t trong vi c c l ng DA, theo đó đ c tính các h s trên d li u c a các doanh nghi p s đ c ch y h i quy theo t ng n m theo d ng nghiên c u c t ngang (cross-sectional analysis) Qua đó, ta có th th y đ c tác đ ng c a tình hình th

tr ng lên doanh thu c ng nh l i nhu n c a đ n v , đ ng th i có th so sánh ch t

l ng thông tin l i nhu n c a các công ty cùng ngành trong n m đó

32

Tuy nhiên, trên th c t giá tr c a DA c a t ng công ty có th mang giá tr âm

ho c d ng tùy thu c vào đ ng c c a nhà qu n tr trong k mu n th i ph ng (DA>0) hay che gi u b t l i nhu n (DA<0) đã th c hi n th c t trong k Do đó, giá tr

DAit/At-1 c ng có th mang giá tr âm ho c d ng Vì v y, ta s ph i s d ng giá tr tuy t đ i c a giá tr DAit/At-1 làm bi n ph thu c trong ph ng trình h i quy đ đ i

di n cho ch t l ng ki m toán báo cáo tài chính c a công ty t i n m nghiên c u v i k

v ng r ng khi ch t l ng ki m toán báo cáo tài chính c a công ty càng t ng thì giá tr này s ti m c n v giá tr 0 (t c là càng gi m xu ng)

Ta ký hi u giá tr tuy t đ i c a giá tr DA it /A t-1 là |DA|

33

2.3 Các nghiên c u có liên quan đ n đ tài

Báo cáo tài chính c a m t doanh nghi p trong m t n n kinh t hi n nay có th

đ c r t nhi u đ i t ng s d ng, và l d nhiên ng i s d ng c n có nh ng thông tin đáng tin c y đ giúp h đánh giá v tình hình tài chính c a đ n v Qua đó, đ a ra các quy t đ nh kinh t Tuy nhiên do n n kinh t ngày càng phát tri n đã t o nên h qu là

kh n ng nh n đ c các thông tin tài chính kém tin c y s t ng cao

R i ro v thông tin xu t phát t nhi u nguyên nhân, ch ng h n nh ng i s

d ng khó kh n trong vi c ti p c n ngu n thông tin n i t i c a đ n v , đ ng c c a

ng i cung c p thông tin (c th là các nhà qu n lý) mu n che gi u thông tin b t l i cho h hay đ ph c t p c ng nh s l ng thông tin ph i x lý trong b i c nh ho t

đ ng kinh doanh ngày càng ph c t p nh hi n nay

Vì v y, các c đông c ng nh các bên th ba luôn mong mu n báo cáo tài chính ph i đ c ki m toán b i m t công ty ki m toán đ c l p V i nh ng k n ng và kinh nghi m ngh nghi p cùng v i s đ c l p c a mình, các ki m toán viên s cung

c p s đánh giá v đ tin c y c a báo cáo tài chính, đ ng th i giúp ti t ki m chi phí

ki m tra ki m soát cho s đông nh ng ng i s d ng

V m t xã h i nói chung thì ki m toán tr thành m t công c b o v s n đ nh

c a n n kinh t , đ c bi t là t i các qu c gia mà th tr ng ch ng khoán gi m t vai trò quan tr ng trong vi c huy đ ng v n

K t qu ki m toán th hi n thông qua báo cáo ki m toán đ c phát hành bên

c nh vi c ph c v cho khách hàng ( đây là chính b n thân đ n v đ c ki m toán và các c đông hi n h u) còn ph i ph c v cho đông đ o công chúng (các nhà đ u t

ti m n ng, các ch n , các đ i tác c a doanh nghi p…) Do v y, ki m toán là m t ngh nghi p đ c bi t, trong khi các ngành ngh d ch v khác l y khách hàng làm đ i