Những tác phẩm được đưa vào học ở phần này nói chung và văn bản “ Mẹ hiền dạy con ” nói riêng không phải là quá phức tạp , nhưng vấn đề đặt ra cần phải quan tâm ở đây là cách hướng dẫn,
Trang 1A ĐẶT VẤN ĐỀ
I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Ngữ văn là môn học có vị trí đặc biệt quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu chung của trường THCS Tuy nhiên trong đó lấy văn bản làm ngữ liệu chính để khai thác kiến thức về văn học, tiếng việt và tập làm văn, nhưng mỗi phân môn đều có nét đặc trưng riêng của nó Nói đến tác phẩm văn chương là nói đến cái đẹp, cái hay, nó mang đến cho mỗi chúng ta nhiều điều hiểu biết về con người,
về cuộc sống, cách sống, cách ứng xử , về những tâm tư, nguyện vọng Đúng vậy, phần văn bản truyện trung đại được đưa vào học ở lớp 6 nó mang ý nghĩa giáo huấn với con người về tình cảm, cách ứng xử
“ Mẹ hiền dạy con” là văn bản nói về bài học nói về bài học cách răn dạy con cái sao cho nên người Đây là phần văn bản mới được đưa vào học đầu cấp để phù hợp với chương trình mới theo quan theo quan điểm tích hợp, bởi chương trình bắt đầu từ văn bản tự sự, phương thức tự sự, ngữ liệu phải lấy từ văn bản
tự sự dân gian, tự sự trung đại Những tác phẩm được đưa vào học ở phần này nói chung và văn bản “ Mẹ hiền dạy con ” nói riêng không phải là quá phức tạp , nhưng vấn đề đặt ra cần phải quan tâm ở đây là cách hướng dẫn, tổ chức của giáo viên như thế nào cho phù hợp để từ đó mỗi học sinh tự khám phá, cảm thụ được cái hay, cái đẹp, ý nghĩa sâu sắc của các vấn đề, sự việc được đưa ra trong văn bản, bởi cách hướng dẫn tổ chức trọng tài, cố vấn cho học sinh là những yếu
tố rất quan trọng, nó ảnh hưởng tốt hoặc xấu đến chất lượng học tập của các em Chính vì vậy việc dạy học là cả một quá trình lâu dài và không đơn giản chút nào Hơn nữa bản thân tôi là một giáo viên số năm công tác chưa nhiều, song qua quá trình công tác, tìm tòi và học hỏi về đồng nghiệp, đúc rút từ thực tế tôi
có rút ra được một vài kinh nghiệm nhỏ nhưng rất thiết thực trong việc giảng dạy một tiết Ngữ văn 6, bài “ Mẹ hiền dạy con ”( được trích từ “ Liệt nữ truyện
” của Lưu Hướng ở đời Hán ở Trung Quốc cổ đại
II CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG
1 Cơ sở lý luận
Trang 2Trong chương trình Ngư Văn 6, phần văn bản truyện trung đại có nội dung phong phú và thường mang tính chất giáo huấn, có cách viết không giống hẳn với truyện hiện đại Ở đây vừa có loại truyện hư cấu (tưởng tượng nghệ thuật) vừa có loại truyện gần với ký (ghi chép sự việc) , với sử (ghi chép chuyện thật) Cốt truyện hầu hết đơn giản Nhân vật thường được miêu tả chủ yếu qua ngôn ngữ trực tiếp của người kể chuyện, qua hành động và ngôn ngữ đối thoại của nhân vật Riêng truyện Mẹ hiền dạy con (trích Liệt nữ truyện) của Trung Quốc tuy ra đời sớm hơn các truyện trung đại Việt Nam nhưng cũng tạm xếp vào cụm bài gọi là “truyện Trung đại” vì cách viết giống nhau Truyện ngắn gọn chỉ gồm hai nhân vật là thầy Mạnh Tử (lúc nhỏ) và bà mẹ của thầy Truyện diễn ra giữa
mẹ con thầy Mạnh Tử qua năm sự việc của thời thơ ấu Giáo viên cần giúp học sinh hiểu thái độ, tính cách và phương pháp dạy con trở thành bậc vĩ nhân của
bà mẹ thầy Mạnh Tử Hiểu cách viết truyện gần với cách viết kí, viết sử ở thời trung đại
2.Thực trạng giảng dạy
Sau đây là sự trình bày của tôi về việc nhận thức cùng các giải pháp đã thực hiện ở các lớp
Trước đây khi dạy bài này, giáo viên thường tổ chức theo trình tự như sau:
Sau khi hỏi bài cũ, giáo viên giới thiệu bài mới rồi đi vào khâu tiếp cân, tìm hiểu văn bản
Trước hết về khâu đọc, hiểu văn bản, giáo viên hướng dẫn cách đọc cho HS rồi gọi lần lượt 3 em đọc bài, cả lớp theo dõi Sau khi học sinh đọc bài xong, giáo viên chỉ nhận xét qua loa chưa cụ thể
Ở phần tìm hiểu nội dung văn bản: Tôi tiến hành khai thác dàn trải các sự việc, không đặt mục tiêu cho từng phần Việc liên hệ mở rộng kiến thức, vấn đề
có liên quan đến bài học giáo viên đã đưa ra nhưng còn hạn chế và đưa ra không đúng lúc, đúng chỗ, làm cho học sinh còn lúng túng, mà vấn đề này đối với học sinh khá trở lên lại rất cần thiết Hơn thế nữa giáo viên chưa chú trọng tới đối tượng học sinh để có câu hỏi phù hợp với từng đối tượng Trong tiết dạy, giáo
Trang 3viên cũng chưa kết hợp tốt các phương pháp để phát huy tính tích cực, sáng tạo
ở người học sinh, ở đây chủ yếu mới dùng phương pháp đàm thoại gợi mở bằng câu hỏi Cụ thể ở phần nội dung được khai thác như sau:
? Văn bản “ Mẹ hiền dạy con” có mấy sự việc? Em hãy nêu sự việc đầu tiên?
Sự việc thứ hai là gì ? Sự việc thứ ba là gì ? Vì sao cậu bé Mạnh Tử lại quyết tâm chuyển nhà đến hai lần ? qua sự việc đầu em thấy vai trò của môi trường sống có ảnh hưởng như thế nào đối với con người ?
Học sinh sẽ lần lượt nêu ba sự việc đầu và lí giải các vấn đề đưa ra, rồi giáo viên nhận xét, tổng hợp ý kiến, bổ sung cho học sinh hiểu được: Môi trường sống có tác động sâu sắc tới sự phát triển nhân cách con người( Đặc biệt là trẻ em)
Sau đó tôi hỏi tiếp học sinh:
? Sự việc thứ tư là gì? Bà mẹ Mạnh Tử đã có suy nghĩ gì và hành động như thế nào? Em có nhận xét gì về suy nghĩ và hành động đó ? ở sự việc này đã đề cập đến cách dạy con đối với các bà mẹ như thế nào ?
Sau khi học sinh nêu sự việc thứ tư và lí giải các vấn đề đã nêu trên, giáo viên nhận xét, bổ sung ý kiến và chốt lại: Nói năng với trẻ không được tùy tiện, không được nói dối, dạy chữ “Tín”, đức tính thật thà
Tiếp tục tôi đặt câu hỏi cho học sinh suy nghĩ và trả lời:
? Em hãy cho biết sự việc thứ năm ? Vì sao bà mẹ Mạnh Tử hành động như vậy? Hành động đó thể hiện thái độ tính cách của bà mẹ Mạnh Tử khi dạy con như thế nào ? Ý nghĩa của sự việc đó ?
Cho học sinh nêu sự việc và giải thích vấn đề đưa ra ở câu hỏi giáo viên nhận xét bổ sung ý kiến và chốt lại những ý sau:
- Động cơ: Muốn con nên người
- Thái độ: Kiên quyết, dứt khoát
- Tính cách: Quyết liệt
→ Hướng con vào việc học tập chuyên cần để về sau trở thành bậc đại hiền
Trang 4Sau khi phân tích xong văn bản, giáo viên cho một học sinh đọc ghi nhớ ở SGK rồi chuyển qua phần luyện tập: Trước hết giáo viên cho học sinh tìm những câu tục ngữ, thành ngữ nói về ảnh hưởng của môi trường sống đối với con người( Có thể tốt hoặc xấu)
Tiếp đó giáo viên cho học sinh làm các bài tập ở phần luyện tập trong SGK Học sinh trả lời câu hỏi, giáo viên và nhận xét bổ sung ý kiến
Với tiến trình tiết dạy ở lớp 6A như trên, tôi nhận thấy rằng” Tiết dạy đã phát huy được sự sáng tạo trong khả năng của học sinh nhưng chưa đồng bộ, chưa thực sự gây hứng thú ở người học Số học sinh xây dựng bài còn hạn chế, nhiều
em chưa hiểu sâu sắc về nội dung ý nghĩa văn bản điều đó được thể hiện ở kết quả bài trắc nghiệm sau tiết dạy:
Qua kết quả trắc nghiệm cho thấy tỉ lệ học sinh giỏi không có, tỉ lệ học sinh khá quá ít ỏi, mà học sinh yếu kém chiếm tỉ lệ cao Phải chăng tiến trình bài dạy theo phương pháp trên chưa phù hợp với các em, chất lượng còn thấp Chính khả năng lĩnh hội kiến thức của các em còn quá thấp làm cho tôi thật sự lo lắng, băn khoăn, trăn trở, tự dằn vặt lương tâm và đặt ra câu hỏi cho mình suy nghĩ: Bây giờ mình phải làm thế nào để gây hứng thú cho học sinh trong tiết dạy? Làm thế nào để nâng cao chất lượng ở người học? đó là những vấn đề đặt ra với bao nhiêu suy nghĩ về sự thiếu sót qua tiết dạy để tìm ra giải pháp khắc phục có hiệu quả hơn
B NỘI DUNG ĐỀ TÀI
I GIẢI PHÁP MỚI
Xuất phát từ nhận thức và htực trạng nói trên, là một giáo viên chưa có nhiều kinh nghiệm và cũng không thể tránh khỏi những thiếu sót, nhưng bản thân tôi cũng đã cố gắng học hỏi đồng nghiệp, tìm hiểu qua sách báo, đúc rút từ thực tế Sau đây tôi mạnh dạn đưa ra một vài kinh nghiệm của bản thân sau khi dạy bài “
Mẹ hiền dạy con”
Để tiết dạy văn bản “Mẹ hiền dạy con” có hiệu quả, học sinh hiểu bài ta cần đi trình tự những bước như sau:
Trang 5Trước hết về khâu chuẩn bị: Đối với giáo viên cần có thời gian tham khảo, học hỏi, nghiên cứu kỹ bài giảng, chuẩn bị hệ thống câu hỏi phù hợp với từng đối tượng học sinh, phóng to tranh trong sách giáo khoa.
Đối với học sinh: Giáo viên hướng dẫn kỹ cho các em đọc kỹ văn bản và trả lời câu hỏi ở phần Đọc- hiểu văn bản Trên cơ sở đó giáo viên sẽ khơi sâu phát triển việc cảm thụ đúng đắn và loại trừ đi những suy nghĩ ban đầu còn lệch lạc của học sinh về văn bản
Như vậy chúng ta đã biết, con đường khám phá văn bản, trước hết là khâu đọc Đọc diễn cảm, sáng tạo là khâu cần thiết không chỉ với tư cách một biện pháp khêu gợi tưởng tượng độc giả mà còn là một phương pháp phân tích Đọc
để năm bắt được giọng điệu,cảm xúc tác giả, để phát huy ý đồ nghệ thuật của tác giả ở đây trước khi cho học sinh đọc, giáo viên nêu yêu cầu đọc đối với văn bản này cần phân biệt giọng của bà mẹ khi nói với mình, khi nói với con Và gọi ba học sinh lần lượt đọc văn bản, sau đó cho học sinh khác nhận xét cách đọc của bạn rồi giáo viên nhận xét, đọc mẫu một đoạn
Để học sinh kể diễn cảm câu chuyện này, giáo viên hướng dẫn các em kể phải chú ý tới tâm trạng, giọng điệu của nhân vật chính – Người mẹ Mỗi sự việc xẩy
ra đều biểu hiện qua giọng điệu, thái độ và hành động khác nhau
Tiếp đó tôi cho học sinh tìm hiểu cấu trúc văn bản, trong phần này tôi sẽ tích hợp với phân môn Tiếng Việt ở việc giải nghĩa từ, khái niệm về tính từ qua việc xác định từ loại của từ
“ Chuyên cần” Tích hợp với phân môn Tập làm văn ở thứ tự kể và ngôi kể.Sang phần tìm hiểu nội dung văn bản, ở tiết này tôi không phân tích dàn trải như tiết trước mà tôi sẽ phân mục cụ thể: ở ba sự việc đầu sau khi phân tích giúp học sinh rút ra mục 1: Dạy con bằng cách chuyển nơi ở Sau khi tìm hiểu hai sự việc bốn và năm học sinh rút ra mục 2: Dạy con bằng cách ứng xử hàng ngày trong gia đình Để từ đó các em dễ dàng cảm thụ được sâu sắc ý nghĩa của văn bản và rèn được năng lực khái quát vấn đề cho các em
Trang 6Để học sinh nắm vững nội dung trên và hứng thú trong học tập, giáo viên phải sử dụng kết hợp tốt các phương pháp Trong đó phương pháp đàm thoại gợi tìm bằng một hệ thống câu hỏi phù hợp chiếm một vị trí xứng đáng trong một quá trình lên lớp Phương pháp này có những khả năng riêng biệt mà các phương pháp khác khó có được Bằng con đường giáo viên hướng dẫn, nêu lên những vấn đề, đặt ra những câu hỏi gợi mở, đàm thoại tạo cho lớp học một không khí tự do tư tưởng, tự do bộc lộ những nhận thức trực tiếp của mình trước tập thể: Mạch kín của giờ dạy được thực hiện dễ dàng phương pháp này phù hợp với nêu vấn đề phát triển tư duy của học sinh Bên cạnh đó, giáo viên cần sử dụng thêm phương pháp giảng bình(Ví dụ: bình về người mẹ Mạnh Tử qua ba
sự việc đầu) sẽ làm cho giờ học mang màu sức cảm xúc văn học rõ rệt: Giúp học sinh biết rung cảm trước cái đẹp, cái hay Hiểu biết đúng đắn , sâu sắc hơn
về văn bản Việc sử dụng tranh minh họa để tái hiện lại sự việc năm trong bài học cũng rất cần thiết gây được ấn tượng lạ cho học sinh
Cùng với việc kết hợp nhuần nhuyễn các phương pháp trên, giáo viên cần phải nắm vững các đối tượng học sinh( giỏi, khá, trung bình, yếu, kém) để có hệ thống câu hỏi phù hợp với từng đối tượng, đặc biệt giáo viên nên đưa ra một vài câu hỏi cho học sinh thảo luận, nhằm tạo điều kiện cho mỗi học sinh được hoạt động đều, được tự do bộc lộ suy nghĩ, nhận thức của mình về vấn đề giáo viên đưa ra, giờ học sôi nổi có chất lượng
Trong mỗi phần nội dung được khai thác, giáo viên cần cho học sinh tìm thêm một số câu tục ngữ, thành ngữ có ý nghĩa liên quan đến bài học hoặc giáo viên
kể câu chuyện có nội dung tương tự để mở rộng kiến thức giúp học sinh hiểu sâu hơn về văn bản
Sau khi phân tích toàn bộ sự việc, giáo viên phải đặt câu hỏi để học sinh khái quát lại ý nghĩa và đặc điểm nghệ thuật của văn bản
Cụ thể tôi tiến hành tiết dạy này ở lớp 6B như sau:
2.Giáo án minh họa
I Mục tiêu bài học
Trang 7Giúp học sinh:
- Hiểu thái độ, tính cách và phương pháp dạy con trở thành bậc vĩ nhân của bà
mẹ Mạnh Tử Đề cao tấm lòng về mẹ trong việc dạy con thành người: khẳng định sự thành đạt của con, không tách rời cách dạy dỗ đúng đắn của cha mẹ
- Hiểu cách viết truyện gần với cách viết ký, viết sử ở thời Trung đại: Dùng chuyện người thật, việc thật để giáo huấn (Truyền dạy điều tốt)
- Tích hợp với Tiếng Việt ở khái niệm tính từ, Với tập làm văn ở kỹ năng viết bài văn sáng tạo ngắn
II Tiến trình tổ chức các hoạt động dạy học
Hoạt động1: Kiểm tra bài cũ:
? Kể lại truyện” Con hổ có nghĩa” và nêu ý nghĩa của truyện ?
? Nêu đặc điểm của truyện Trung đại ?
Học sinh trả lời Học sinh khác nhận xét Giáo viên nhận xét bổ sung
Hoạt động 2: Giáo viên giới thiệu bài mới
Là người mẹ, ai chẳng nặng lòng thương yêu con, muốn con nên người, nhưng khó hơn nhiều là cần biết cách dạy con, giáo dục con sao cho có hiệu quả Mạnh
Tử sinh năm 372 và mất năm 289 TCN là một nhà hiền triết lỗi lạc của Trung Hoa thời chiến quốc - Người nối theo Khổng Tử phát triển và hoàn chỉnh Nho giáo Sở dĩ trở thành bậc đại hiền chính là nhờ công lao giáo dục, dạy dỗ của bà
mẹ Sách “Liệt nữ truyện” cổ xưa có nhắc tới bà qua bài “ Mẹ hiền dạy con” mà tiết học này cô trò chúng ta sẽ tìm hiểu
Giáo viên nêu yêu cầu đọc: Phân biệt
giọng của bà mẹ khi nói với con, khi
nói với mình
Khi kể cần chú ý giọng điệu tâm
trạng của người mẹ: ở hai đoạn đầu thể
- Đọc
- Kể
Trang 8hiện với giọng điệu băn khoăn, không
yên tâm của bà mẹ ở đoạn 3 giọng nhẹ
nhàng như trút được mối lo âu về con
ở đoạn thứ 4 thể hiện với giọng điệu ân
- Giáo viên: “Mẹ hiền dạy con” là một
truyện trong sách “ Liệt nữ truyện”
(Truyện về các bậc liệt nữ) : liệt nữ:
Người đàn bà có tiết nghĩa, có khí
phách anh hùng của Trung Quốc xưa
? Dựa vào chú thích ở sách giáo khoa
và sự hiểu biết của mình em hiểu gì về
Thầy: Mạnh Tử, Khổng Tử
Tử Con: Thiên tử
Chết: Sinh tử, bất tử
Trang 9? Từ “Tử” được hiếu với những nghĩa
nào ? Lấy ví dụ?
? Em hãy giải nghĩa từ” Chuyên cần”?
Nó thuộc từ loại gì ?
? Truyện này được kể theo ngôi thứ
mấy và kể theo trình tự nào ?
? Truyện có mấy sự việc?
Giáo viên: Nội dung và ý nghĩa của
các sự việc đó như thế nào ta chuyển
sang phần II
Hoạt động 4:
GV: Ở tiết học trước tôi tiến hành khai
thác dàn trải các sự việc không đặt
mục tiêu cho từng phần làm cho học
sinh còn lúng túng không phát huy
được tính tích cực sáng tạo trong tiết
học Còn ở tiết dạy thể nghiệm này tôi
không phân tích dàn trải như tiết trước
mà tôi sẽ phân mục cụ thể theo cách
quy nạp: ở ba sự việc đầu sau khi phân
tích giúp học sinh rút ra mục 1: Dạy
con bằng cách chuyển nơi ở Sau khi
tìm hiểu hai sự việc 4 và 5 học sinh rút
Trang 10hằng ngày trong gia đình Để từ đó các
em dễ dàng cảm thụ được sâu sắc ý
nghĩa của văn bản và rèn được năng
lực khái quát vấn đề cho các em
Sau đay là sự trình bày cụ thể của tôi
? Tại sao khi ở cả hai môi trường gần
nghĩa địa, gần chợ bà mẹ đều nói” Chỗ
này không phải chỗ con ta ở được”
? Khi dọn nhà đến gần trường, qua
hành động của người con, bà mẹ vui
lòng nói “ chỗ này là chỗ con ta ở được
đây” em có nhận xét gì về môi trường
- Mạnh Tử bắt chước học tập lễ pháp
Mẹ vui lòng
- Vì môi trường ở đây không phù hợp
Cuộc sống hai nơi này dễ ảnh hưởng xấu đến tính nết Mạnh
Tử Mạnh Tử còn nhỏ dễ bắt chước thói hư tật xấu ở hai nơi này
- Môi trường sống phù hợp: Sống gần
trường học đã ảnh hưởng tốt đến tính nết Mạnh Tử ( Bắt chước lễ phép, học hành)
- Tính bắt chước
- Vì trẻ em có tính hiếu động, bắt chước, tư duy độc lập chưa phát triển, còn làm theo vô ý thức
- Vì con( Mạnh Tử)
- Bà hiểu được tính tình của Mạnh