Luận văn Thạc sĩ Đánh giá nghèo đa chiều của các hộ gia đình Việt Nam

tr ng s cho các ch báo và các chi u.

Tôi xin hoàn toàn ch u trách nhi m tr c pháp lu t n u có s tranh ch p hay

b phát hi n có hành vi không trung th c liên quan đ n n i dung đ tài nghiên c u này

H c viên th c hi n

Tr n Th Thái Minh

M C L C

Trang ph bìa

L i cam đoan

M c l c

Danh m c các t vi t t t

Danh m c các b ng bi u

Danh m c các hình v

M U 1

1 t v n đ 1

2 M c tiêu nghiên c u 2

3 Câu h i nghiên c u 3

4 i t ng và ph m vi nghiên c u 3

5 Ph ng pháp nghiên c u 4

6 C u trúc đ tài 4

CH NG 1: T NG QUAN LÝ THUY T V O L NG NGHÈO 6

1.1 Chu n nghèo 6

1.1.1 M t s quan đi m v nghèo 6

1.1.2 Chu n nghèo theo thu nh p/chi tiêu 7

1.2 Ph ng pháp ti p c n nghèo đa chi u 11

1.3 Các ph ng pháp đo l ng nghèo 12

1.3.1 Ph ng pháp nghèo đ m đ u 12

1.3.2 Ph ng pháp tính HPI 14

1.3.3 Ph ng pháp tính MPI 15

1.4 Các k t qu nghiên c u liên quan đ n các chi u và ch s nghèo 18

CH NG 2: PH NG PHÁP TH C HI N NGHIÊN C U 25

2.1 nh ngh a các chi u & ch tiêu 25

2.1.1 Giáo d c 25

2.1.2 S c kh e 26

2.1.3 i u ki n s ng 27

2.1.4 i u ki n kinh t 29

2.1.5 Vi c làm 30

2.2 Trích l c các ch tiêu 32

2.2.1 B d li u 32

2.2.2 Phân b d li u 34

2.3 Tình tr ng nghèo theo chu n nghèo 35

2.3.1 Dân t c 35

2.3.2 Gi a các vùng 38

2.3.3 Gi a các khu v c 42

CH NG 3: K T QU NGHIÊN C U NGHÈO A CHI U VI T NAM 47

3.1 Nghèo đa chi u theo t ng ch tiêu 47

3.1.1 Ch tiêu 1: Tu i t 18 ch a h c h t THCS 47

3.1.2 Ch tiêu 2: tu i t 6 đ n 18 tu i ch a t ng đi h c 48

3.1.3 Ch tiêu 3: không có b o hi m y t 49

3.1.4 Ch tiêu 4: không có đ ti n chi tr vi n phí 49

3.1.5 Ch tiêu 5: có b nh mãn tính 50

3.1.6 Ch tiêu 6: không có đi n sinh ho t 51

3.1.7 Ch tiêu 7: không có h xí h p v sinh 51

3.1.8 Ch tiêu 8: không có n c u ng s ch 52

3.1.9 Ch tiêu 9 & ch tiêu 10: không có đi n tho i c đ nh và thi t b gi i trí c b n 52 3.1.10 Ch tiêu 3.11: di n tích nh h n 7m2/ng i 53

3.1.11 Ch tiêu 12: Ti p c n tín d ng u đãi ng i nghèo 53

3.1.12 Ch tiêu 13: thu nh p d i chu n nghèo 54

3.1.13 Ch tiêu 14, ch tiêu 15: ch h th t nghi p ho c không có l ng h u 54

3.2 Nghèo đa chi u theo t ng chi u 57

3.3 Nghèo đa chi u t ng th MPI 63

3.3.1 Ch s nghèo đ m đ u (H) 63

3.3.2 C ng đ thi u h t trung bình (A) 67

3.3.3 Ch s nghèo t ng th MPI 68

CH NG 4: CH NG 4: K T LU N VÀ KI N NGH 73

4.1 Các k t qu chính 73

4.2 Ki n ngh 75

4.3 Nh n xét và h ng nghiên c u m i c a đ tài 76

4.3.1 i m m i và h n ch c a đ tài 76

4.3.2 H ng nghiên c u m i c a đ tài 77

TÀI LI U THAM KH O 78

PH L C

PH N PH L C

Ph l c 3.1: K t qu phân tích ph ng sai v thu nh p bình quân đ u ng i gi a

các vùng trên c n c

Ph l c 3.2: S h nghèo theo các ch tiêu khi thi u h t 20% t ng s các ch tiêu

Ph l c 3.3: K t qu phân tích giá tr trung bình c a quy mô h theo hai nhóm s c

t c

Ph l c 3.4: S chênh l ch v t l h nghèo đ m đ u theo ph ng pháp ti n t và

ch tiêu thu nh p trong ph ng pháp nghèo đa chi u

Ph l c 3.5: K t qu phân tích giá tr trung bình c a thu nh p bình quân theo hai

TD&MN Trung du và mi n núi

BTB&DH B c Trung B và duyên h i

y ban Kinh t và Xã h i châu Á-Thái Bình D ng

ASEAN Association of Southeast Asian

Nations

Hi p h i các Qu c gia ông Nam Á

HDR Human Development Report Báo cáo phát tri n con ng i

Development Initiative

Vi n nghiên c u v n đ nghèo đói và sáng ki n phát tri n con ng i c a đ i h c Oxford

UNDP United Nations Development

UNICEF United Nations Children's Fund Qu nhi đ ng liên h p qu c UNPFA United Nations Fund for

Population Activities Qu Dân s Liên H p Qu c

DANH M C CÁC B NG BI U

B ng 1.1: Chu n nghèo phân theo l ng calo tiêu dùng hàng ngày t i thi u 10

B ng 1.2: Chu n nghèo c a Chính ph qua các giai đo n 11

B ng 1.3: T ng h p các nghiên c u v nghèo đa chi u 22

B ng 2.1: B ng t ng h p các chi u, ch s , cutoff và tr ng s c a MPI 31

B ng 2.2: B ng t ng h p quá trình trích l c bi n t b d li u VHLSS 2010 33

B ng 2.3: B ng phân b m u theo khu v c và 6 vùng đ a lý 34

B ng 2.4: T ng h p các m c thi u h t theo các ch tiêu 45

B ng 3.1: T l nghèo theo các ch tiêu khi thi u h t 20% t ng s các ch tiêu 56

B ng 3.2: T ng h p nghèo theo các chi u các m c thi u h t 20% và 33,3% 61

B ng 3.3: T ng h p nghèo đa chi u các m c thi u h t 20% và 33,3% 66

B ng 3.4: S thay đ i c a ch s nghèo t ng th và c ng đ thi u h t trung bình các nhóm đ i t ng theo s gia t ng gi i h n thi u h t 70

DANH M C CÁC HÌNH V

Hình 1.1: T l nghèo tính theo chu n nghèo c a TCTK-NHTG và B L TBXH 9

Hình 1.2: Bi u đ các chi u c a nghèo theoAlkire and Santos 17

Hình 3.1: Thi u h t 20% các ch tiêu 58

Hình 3.2: Thi u h t 33,3% các ch tiêu 58

Hình 3.3: T l h nghèo thi u h t các ch tiêu m c gi i h n 20% 62

Hình 3.4: T l h nghèo theo chu n nghèo và nghèo MPI khu v c nông thôn – thành th (m c gi i h n 20%) 63

Hình 3.5: T l h nghèo theo chu n nghèo và nghèo MPI nhóm dân t c Kinh/Hoa – dân t c khác (m c gi i h n 20%) 64

Hình 3.6: T l h nghèo theo chu n nghèo và nghèo MPI 6 vùng (m c gi i h n 20%) 65

PH N M U

1 t v n đ

Nghèo đói đ c xem là v n n n không ch ph m vi m t qu c gia mà còn là

v n n n c a c ng đ ng qu c t Nghèo đói không ch là s thi u th n v ti n b c, các d ch v y t , giáo d c, s c kh e, nhà , n c/ v sinh môi tr ng, b o tr xã

h i,… Nghèo còn ám ch đ n s nghèo nàn v tinh th n, làm cho con ng i m t d n

ni m tin cu c s ng, th hi n thái đ buông xuôi, th , tuy t v ng Do đó, trong nhi u n m qua xóa đói và gi m nghèo đói là m t trong nh ng m c tiêu quan tr ng

c a ng và Nhà n c song song v i công cu c phát tri n kinh t

Trong nh ng n m qua, Vi t Nam đã đ t đ c nh ng thành t u rõ r t trong công tác xóa đói gi m nghèo, xóa đói giáp h t T l đói nghèo trên t ng s dân

gi m liên t c trên c n c và t ng đ a bàn, c th nh ch tính riêng t n m 2008

đ n n m 2012 t l bình quân c n c v gi m nghèo đ t m c 2%/n m và Vi t Nam đ c công nh n là hoàn thành m c tiêu thiên niên k v xóa nghèo cùng c c -

s m 2 n m so v i d ki n T l h nghèo theo chu n nghèo qu c gia đã gi m t

g n 60% xu ng còn 10% Tuy đ t đ c nh ng thách tích đáng k nh ng Vi t Nam

v n đang đ i m t nhi u thách th c đ duy trì và c i thi n k t qu gi m nghèo đã đ t

đ c, đ m b o tính b n v ng c a gi m nghèo (Ngu n: B Lao đ ng và Th ng Binh Xã h i, 2013)

Khi đánh giá hi u qu th c hi n c a Vi t Nam trong nh ng n m g n đây,

th c t cho th y c chu n nghèo chính th c c a Vi t Nam và chu n nghèo ban đ u

c a TCTK-NHTG đ u th p so v i chu n m c qu c t , do xu t phát t đo l ng nghèo đói ch y u d a vào thu nh p mà ch a tính đ n các đ i t ng khác tuy thu

nh p trên chu n nghèo nh ng v n không ti p c n đ c m t s nhu c u thi t y u v

y t , giáo d c, n c s ch ; M c đ nghèo ph n ánh ch a chính xác n u ch d a vào đo l ng nghèo đói d a vào thu nh p; Thi u công b ng trong th c hi n các chính sách gi m nghèo và an sinh xã h i, còn m t b ph n ng i dân ch a đ c

h ng các chính sách tr giúp c a Nhà n c do không ph i là "h nghèo"; Thách

th c v tính b n v ng trong th c hi n m c tiêu gi m nghèo, tình tr ng tái nghèo còn cao; m t b ph n nghèo kinh niên v n t n t i; m c đ tr m tr ng v t l nghèo dân

t c thi u s

đánh giá đúng tình hình nghèo c a ng i dân c n ph i d a trên m t

ph ng pháp đo l ng thích h p Có hai ph ng pháp đo l ng nghèo, đó là

ph ng pháp đ n chi u (ti p c n ti n t ) và ph ng pháp đa chi u Ph ng pháp

đ n chi u đ c xem là ph ng pháp truy n th ng trong đánh giá tình hình nghèo

d a trên c s m c thu nh p ho c chi tiêu c a h gia đình Ph ng pháp này đã cho

th y nhi u b t c p trong vi c đánh giá tình hình nghèo c a ng i dân Ví d nh

nh ng ng i trên ng ng nghèo nh ng v n thi u h t nh ng chi u khác nh s ti p

c n các d ch v v nhà , y t , môi tr ng s ng…

Ph ng pháp ti p c n đa chi u trình bày trong báo cáo này đ c xây d ng trên c s nhìn nh n t m quan tr ng c a vi c c n có m t ph ng pháp đa chi u riêng cho Vi t Nam đ đo l ng nghèo c a ng i dân Vi t Nam

Vì v y, vi c nghiên c u, chuy n đ i ph ng pháp ti p c n đo l ng nghèo đói t đ n chi u d a vào thu nh p sang đa chi u đ đáp ng các nhu c u c b n t i thi u c a ng i dân là m t đòi h i mang tính khách quan đ th c hi n m c tiêu

gi m nghèo b n v ng trong giai đo n t i

V i ý ngh a đó, đ tài “ ánh giá nghèo đa chi u c a các h gia đình Vi t

t ng th v tình hình nghèo c a các h gia đình Vi t Nam t i th i đi m n m 2010,

t đó đ xu t m t s ki n ngh

2 M c tiêu nghiên c u

N i dung c a đ tài t p trung vào b n m c tiêu c th sau đây:

 Nghiên c u nghèo theo hai ph ng pháp ti p c n: ti n t và đa chi u

 Xác đ nh đ c nhóm các ch tiêu, các chi u mà các h nghèo trên c

n c (khu v c, vùng, các nhóm dân t c) thi u h t nhi u nh t

 Xác đ nh s b nh h ng c a m c gi i h n thi u h t lên đ i t ng nghèo trong ph ng pháp nghèo đa chi u

 Xác đ nh đ c nhóm đ i t ng h nghèo c n đ c s quan tâm, h tr

c a Nhà n c

3 Câu h i nghiên c u

hoàn thành m c tiêu đ ra, đ tài s t p trung làm sáng t các câu h i nghiên c u sau:

 Ng i nghèo (c n c, theo khu v c, các vùng và nhóm dân t c) thi u

h t ch tiêu và chi u nào nhi u nh t?

 i t ng h nghèo nào (khu v c, vùng, nhóm dân t c) là đ i t ng c n

t p trung quan tâm xóa đói gi m nghèo?

 S thay đ i c a t l nghèo đa chi u (MPI) và c ng đ thi u h t trung bình theo các m c gi i h n thi u h t nh th nào?

4 i t ng và ph m vi nghiên c u

i t ng nghiên c u c a đ tài: là m c chi tiêu và s ti p c n các nhu c u xã h i

c b n c a các h gia đình Vi t Nam

Ph m vi nghiên c u: tài đ c th c hi n trong ph m vi th i gian, không gian, và

n i dung nh sau: (i) V th i gian: nghiên c u m c chi tiêu và s ti p c n các nhu

c u xã h i c b n c a các h gia đình Vi t Nam trong n m 2009 theo b d li u

kh o sát m c s ng dân c n m 2010 (ii) V không gian: th c hi n nghiên c u kh o sát trên ph m vi c n c, t khu v c nông thôn đ n thành th , 6 vùng đ a lý t đ ng

b ng sông H ng đ n đ ng b ng sông C u Long (iii) V n i dung: nghiên c u t p trung vào vi c đo l ng m c đ nghèo theo các y u t v chi tiêu và s ti p c n các nhu c u xã h i c b n c a h gia đình trong đi u ki n các y u t khác không thay

đ i

5 Ph ng pháp nghiên c u

C s d li u: đ tài s d ng hai ngu n d li u chính là (i) d li u th c p t cu c

kh o sát m c s ng dân c Vi t Nam n m 2010 c a T ng c c Th ng kê và (ii) ngu n d li u th c p đ c thu th p t T ng c c Th ng kê, B Lao đ ng – Th ng binh Xã h i

Ph ng pháp phân tích: đ tài s d ng ph ng pháp chính là ph ng pháp tính toán th ng kê nh m tính toán các ch tiêu v nghèo và đánh giá m i quan h gi a

ch s đo l ng nghèo theo các y u t v đ c đi m c a h K t qu tính toán ch s

đo l ng nghèo đ c so sánh gi a hai ph ng pháp ti p c n ti n t và đa chi u

Ph n m đ u: Gi i thi u các n i dung t ng quát c a đ tài, đ t v n đ

nghiên c u, m c tiêu và câu h i nghiên c u c ng nh gi i thi u s l c v ph ng pháp, và ph m vi nghiên c u c a đ tài

Ch ng 1: T ng quan lý thuy t đo l ng nghèo a ra các đ nh ngh a v

nghèo, t đó h th ng hóa khung lý thuy t phân tích nghèo làm c s n n t ng lý thuy t cho nghiên c u

Ch ng 2: Ph ng pháp th c hi n nghiên c u N i dung c a ch ng này nêu ra các khái ni m, ph ng pháp tính toán các ch s đo l ng nghèo đa chi u theo các nhóm ch tiêu ng th i, trình bày quy trình x lý, tinh l c d li u t b

d li u kh o sát m c m c s ng dân c Vi t Nam n m 2010 và đ a ra quy trình phân tích c a đ tài

Ch ng 3: Th c tr ng nghèo c a h gia đình Vi t Nam Ch ng này s

t p trung vào mô t t ng quát th c tr ng nghèo c a h gia đình Vi t Nam N i dung bao g m: (i) Th c tr ng nghèo c a h gia đình Vi t Nam tính theo hai ph ng pháp

ti p c n (ii) H n ch ti p c n các nhu c u xã h i c b n c a h gia đình Vi t Nam theo các nhóm ch tiêu trong ph ng pháp ti p c n nghèo đa chi u (iii) S chênh

l ch nghèo theo ph ng pháp đa chi u c a h gia đình Vi t Nam 2 khu v c và 6 vùng đ a lý

CH NG 1: T NG QUAN V LÝ THUY T O L NG NGHÈO

M c đích c a ch ng này nh m trình bày h th ng các khái ni m, lý thuy t

v nghèo, các ph ng pháp ti p c n nghèo Theo đó, n i dung c a ph ng pháp

ti p c n nghèo ti n t và nghèo đa chi u đ c trình bày m t cách h th ng Ngoài

ra, ch ng 1 s kh o l c m t s các nghiên c u th c nghi m g n đây trong vi c đánh giá nghèo đa chi u t i Vi t Nam và m t s n c trên th gi i nh m làm n n

t ng cho vi c phân tích trong các ch ng ti p theo

1.1 Chu n nghèo

1.1.1 M t s quan đi m v nghèo

Vào th p niên 1970 và nh ng n m 1980: nghèo kh đ c hi u là s “thi u

h t” so v i m t m c s ng nh t đ nh Nghèo kh ch đ c ti p c n theo nhu c u c

b n g m: tiêu dùng, d ch v xã h i và ngu n l c

“Nghèo là tình tr ng b thi u th n nhi u ph ng di n nh : thu nh p h n

ch ho c thi u c h i t o thu nh p, thi u tài s n đ đ m b o tiêu dùng nh ng lúc khó kh n và d b t n th ng tr c nh ng đ t bi n, ít đ c tham gia vào quá trình

ra quy t đ nh.” (V Th Ng c Phùng, 2005 trang 152) Theo khái ni m này, nghèo còn đ c chia thành hai nhóm, bao g m: nghèo tuy t đ i và nghèo t ng đ i

 Nghèo tuy t đ i: M t ng i ho c m t h gia đình đ c xem là nghèo tuy t

đ i khi m c thu nh p c a h ho c h gia đình th p h n tiêu chu n t i thi u (m c thu nh p t i thi u) đ c quy đ nh b i m t qu c gia ho c m t t ch c

b n c a con ng i đã đ c xã h i th a nh n tu theo trình đ phát tri n kinh t xã

h i và phong t c t p quán c a các đ a ph ng” Theo đ nh ngh a này thì m c đ nghèo đói các n c khác nhau là khác nhau Hi n nay, đ nh ngh a này đ c Vi t Nam cùng nhi u qu c gia khác s d ng

T l nghèo (hay ch s đ m đ u ng i) đ c xác đ nh b ng t l dân s có

m c sinh ho t (m c tiêu dùng bình quân đ u ng i) n m d i chu n nghèo trong

m t giai đo n c th

1.1.2 Chu n nghèo theo thu nh p/chi tiêu

Nhìn chung m i qu c gia đ u s d ng m t khái ni m đ xác đ nh m c đ nghèo kh và đ a ra các ch s nghèo kh đ xác đ nh gi i h n nghèo kh Gi i h n nghèo kh c a các qu c gia hay còn g i là chu n nghèo

Theo cách ti p c n nghèo theo thu nh p/chi tiêu (ph ng pháp ti p c n nghèo đ n chi u) thì chu n nghèo đ c xác đ nh b ng m c thu nh p t i thi u đ

ng i dân có th t n t i đ c, đó là m c thu nh p mà m t h gia đình có th mua

s m đ c nh ng v t d ng c b n ph c v cho vi c n, m c, và các nhu c u thi t

y u khác theo m c giá hi n hành

T tr c đ n nay Vi t Nam v n s d ng hai ph ng pháp ti p c n khác nhau

đ đo l ng nghèo đói và theo dõi ti n đ gi m nghèo C hai ph ng pháp này đ u

đ c kh i x ng t đ u th p k 90 và đã thay đ i qua th i gian Ph ng pháp ti p

c n th nh t đ c xây d ng d i s ch trì c a B Lao đ ng, Th ng binh và Xã

h i (B L TBXH), v i t cách là c quan đ u m i c a Chính ph ch u trách nhi m

v các ch ng trình và chính sách gi m nghèo B L TBXH đ c giao nhi m v

đ xu t chu n nghèo đô th và chu n nghèo nông thôn chính th c vào đ u m i k

K ho ch Phát tri n Kinh t - xã h i 5 n m và xác đ nh t l nghèo vào đ u k

Trên c s s d ng các chu n nghèo chính th c và t l nghèo đ u k k

ho ch, B L TBXH ch u trách nhi m đánh giá nh ng thay đ i v tình hình nghèo đói và c p nh t danh sách h nghèo hàng n m, s d ng k t h p các ph ng pháp

“t d i lên” g m đi u tra t i đ a ph ng và h p thôn nh m ghi nh n s ng i

nghèo c p đ a ph ng (c p xã), sau đó t ng h p và tính toán ra t l nghèo c a

t nh và c a toàn qu c Ti n đ đ c đánh giá theo các ch tiêu v gi m nghèo đ c

đ ra trong k ho ch phát tri n kinh t - xã h i Các chu n nghèo c a B L TBXH ban đ u đ c tính trên c s quy đ i ra g o, nh ng k t n m 2005 thì đã đ c tính toán theo ph ng pháp chi phí cho nhu c u c b n1 Các chu n nghèo chính th c không đ c đi u ch nh theo l m phát th ng xuyên, mà ch đ c ch nh s a theo giá

th c t v i t n su t 5 n m m t l n M c tiêu chính c a B L TBXH trong vi c s

d ng ph ng th c ti p c n này là nh m xác đ nh các kho n phân b ngân sách và xác đ nh đi u ki n tham gia th h ng t các ch ng trình m c tiêu v gi m nghèo (ví d ch ng trình m c tiêu qu c gia v gi m nghèo CTMTQG-GN, Ch ng trình 30a)

Ph ng pháp ti p c n th hai là c a TCTK và đ c dùng đ đo l ng nghèo đói và theo dõi ti n đ trên c s s d ng các cu c đi u tra m c s ng h gia đình mang tính đ i di n cho toàn qu c TCTK s d ng hai ph ng pháp khác nhau đ đo

l ng nghèo đói: m t là d a trên các chu n nghèo chính th c (có đi u ch nh theo

l m phát) đ c áp d ng đ tính m c thu nh p bình quân đ u ng i, và ph ng pháp

th hai là theo ph ng th c ti p c n do m t nhóm ph i h p gi a TCTK – NHTG xây d ng vào cu i th p k 90 và l n đ u tiên đ c trình bày trong đánh giá nghèo

n m 2000

1

Nhu c u c b n là nhu c u thi t y u đ m b o các thành viên trong h có đ l ng th c, th c ph m

đ duy trì s c kh e và s n xu t c ng nh có ph ng ti n đ tham gia đ y đ vào xã h i (NHTG, 2012).

Hình 1.1: T l nghèo tính theo chu n nghèo c a TCTK-NHTG và B

L TBXH

Ngu n: NHTG (2012)

Chu n nghèo c a TCTK – NHTG đ c xây d ng theo ph ng pháp chu n chi phí c a nh ng nhu c u c b n, d a trên m t r l ng th c tham kh o cho các h nghèo tính theo l ng calo mà m i ng i dân tiêu t n m t ngày c ng v i m t kho n b sung cho nh ng nhu c u phi l ng th c thi t y u d a trên mô hình tiêu dùng c a ng i nghèo Theo NHTG, chi phí l ng th c, th c ph m c n thi t đ duy trì cu c s ng c a ng i dân các n c đang phát tri n và khu v c ASEAN t ng

ng v i m c tiêu dùng nhi t l ng t 2100 - 2300 calo/ngày/ng i ho c m c thu

nh p bình quân tính ra ti n là 370USD/ng i/n m

B ng 1.1: Chu n nghèo phân theo l ng calo tiêu dùng hàng ngày t i thi u

Không gi ng nh các chu n nghèo chính th c c a Vi t Nam, các chu n

nghèo c a TCTK – NHTG đã đ c duy trì t ng đ i n đ nh tính theo s c mua

th c t k t cu i th p k 90, và đ c áp d ng ch y u đ c dùng trong nghiên c u

và ho ch đ nh chính sách v tình hình nghèo đói qua th i gian c p qu c gia,

thành th /nông thôn, và c p vùng

Chu n m c đói nghèo là m t khái ni m đ ng, ph thu c vào ph ng pháp

ti p c n, đi u ki n kinh t và th i gian quy đ nh Cùng v i s phát tri n kinh t - xã

h i h u h t các n c đ u t ng chu n nghèo c a qu c gia Vào tháng 9 n m 2010,

Vi t Nam đã công b t l nghèo chính th c m i là 14,2% So v i chu n nghèo qu c

t (tính theo s c mua t ng đ ng n m 2005) cho các n c đang phát tri n và

chuy n đ i (2,0 USD /ng i/ngày), chu n trung v dành cho t t c các n c không

k 15 n c nghèo nh t (2,5 USD/ng i/ngày) và các n c M La Tinh (4

USD/ng i/ngày) thì chu n nghèo c a Vi t Nam v n th p h n C th chu n nghèo

chính th c cho khu v c đô th đã đ c nâng t 260.000 VND/ng i/tháng (b ng

1,34 USD/ng i/ngày) lên thành 500.000 VND (b ng 1,61 USD/ng i/ngày)

Chu n nghèo chính th c cho khu v c nông thôn đ c nâng t 200.000

VND/ng i/ngày (b ng 1,03 USD/ng i/ngày) lên 400.000 VND/ng i/ngày (b ng 1,29 USD/ng i/ngày)

B ng 1.2 Chu n nghèo c a Chính ph qua các giai đo n

1.2 Ph ng pháp ti p c n nghèo đa chi u

o l ng nghèo là m t nhi m v đ y thách th c và ph c t p b i b n thân khái ni m nghèo r t ph c t p và bao hàm nhi u khía c nh N u ch d a vào tiêu chí thu nh p/chi tiêu đ đánh giá chu n nghèo thì ch a h p lý Trên th c t , nhi u

ng i dân tuy đã thoát nghèo theo các tiêu chu n trên v n thi u th n r t nhi u

nh ng nhu c u thi t y u v công vi c, nhà , y t , giáo d c và các đi u ki n sinh

ho t khác so v i m c phát tri n chung c a c ng đ ng T đó, t o ra nh ng thách

th c v tình tr ng tái nghèo và tính b n v ng trong th c hi n m c tiêu gi m nghèo Ngoài ra, vi c ch d a vào tiêu chí thu nh p/chi tiêu đ đánh giá là ch a h p lý, vô tình lo i r t nhi u nhóm dân c , b ph n ra kh i đ i t ng nghèo, khi mà nh ng khía c nh khác h v n thu c di n nghèo

Chính vì v y, đ gi i quy t v n đ ch t l ng b n v ng trong gi m nghèo

c n thi t ph i có ph ng pháp ti p c n đa chi u Tình tr ng nghèo đói ph i đ c xem nh m t hi n t ng đa chi u, có th đo b ng tiêu chí thu nh p (ho c chi tiêu)

và các tiêu chí phi thu nh p

Báo cáo Phát tri n con ng i (HDR) n m 2010 c a Liên h p qu c s d ng

m t ch s m i đ c g i là Ch s nghèo đa chi u (MPI) Ch s này do Vi n nghiên

c u v n đ nghèo đói và sáng ki n phát tri n con ng i c a đ i h c Oxford (OPHI)

và C quan báo cáo phát tri n con ng i c a Ch ng trình phát tri n Liên h p qu c (UNDP) xây d ng d a trên ph ng pháp đo l ng nghèo đa chi u c a Alkire và Foster (2007) Ch s nghèo đa chi u đánh giá đ c m t lo t các y u t quy t đ nh hay nh ng thi u th n, túng qu n c p đ gia đình: t giáo d c đ n nh ng tác đ ng

v s c kh e, đ n tài s n và các d ch v Theo OPHI và UNDP, nh ng ch s này cung c p đ y đ h n b c tranh v s nghèo kh sâu s c so v i chu n nghèo ti n t Thang đo này ph n ánh đ c quy mô nghèo kh các c p đ khác nhau t c p đ gia đình đ n c p đ khu v c, c p đ qu c gia và c p đ qu c t , đ ng th i có th chia theo t ng nhóm dân c , t ng chi u/ch tiêu thi u h t, kh n ng so sánh theo

th i gian

K t h p nghèo đ n chi u và đa chi u s giúp các nhà ho ch đ nh chính sách xác đ nh đ y đ h n đ i t ng c n tr giúp và phát tri n các chính sách phù h p đ

gi m nghèo i u này đ c bi t quan tr ng đ i v i n c ta khi b t đ u gia nh p các

n c có thu nh p trung bình - là nh ng n i mà nghèo đ n chi u có th x y ra

ph m vi và m c đ h p h n r t nhi u so v i nghèo đa chi u (Oxfam Anh/ActionAid, 2011: trang 14)

1.3 Các ph ng pháp đo l ng nghèo

Có nhi u ph ng pháp đo l ng nghèo, m i ph ng pháp đ c đ i di n b i

m t ho c m t b ch s đo l ng nghèo Ba ph ng pháp g m: ph ng pháp nghèo

đ m đ u, ph ng pháp tính HPI và ph ng pháp nghèo đa chi u MPI là nh ng

ph ng pháp đ nh l ng đo l ng nghèo ch y u hi n nay

1.3.1 Ph ng pháp nghèo đ m đ u

Ph ng pháp nghèo đ m đ u cho bi t t l h nghèo trong toàn b dân c (P0)

Nó đ c tính b ng cách l y t l s h có thu nh p d i chu n nghèo c a qu c gia chia cho t ng dân s c a qu c gia

ây là ph ng pháp thu n ti n và d s d ng, cho th y m t cách nhìn tr c quan v t l nghèo c a m t n c Th c đo này đ c dùng r ng rãi đ tính ph n

tr m dân s có thu nh p ho c chi tiêu th p h n chu n nghèo Tuy nhiên, v i cách tính toán này thì ch a cho th y m c đ nghèo gi a các h nghèo v i nhau, c ng

nh không th đánh giá đ c m c s ng th c t c a nh ng h gia đình v i nhau

y I

1

0 0

N )

( N

I(yi ≤ z) là hàm ch th có giá tr b ng 1 khi bi u th c trong ngo c là đúng và

ng c l i không đúng là 0 Vì v y, n u chi tiêu (yi) nh h n chu n nghèo (z), thì I(yi ≤ z) b ng 1 và h gia đình đó đ c tính là nghèo

- M c c ng đ nghèo có th đ c đánh giá thông qua ch s kho ng cách nghèo (P1).Kho ng cách nghèo chính là kho ng cách gi a m c thu nh p trung bình

c a ng i nghèo v i m c chi tiêu t i thi u (chu n nghèo), đ c tính theo công th c 1.2 sau:

Z

) X - (Z N

1

Trong đó:

Z: Chu n nghèo

Xi : Thu nh p bình quân hay chi tiêu bình quân

Kho ng cách nghèo càng cao cho th y s chênh l ch gi a các nhóm h gia đình nghèo càng l n và m c đ nghèo càng tr m tr ng nh ng h nghèo này

- Ngoài ra, đ th hi n m c đ tr m tr ng và kh c nghi t c a h nghèo, ch s kho ng cách nghèo bình ph ng (P2) đ c s d ng Kho ng cách nghèo bình

ph ng chính đ c tính theo công th c 1.3 nh sau:

Z

) X - (Z N

1

1.3.2 Ph ng pháp tính HPI

N m 1997, UNDP đ a ra khái ni m nghèo kh t ng h p: đó là s thi u c h i

và s l a ch n b o đ m các đi u ki n đ phát tri n toàn di n con ng i: đi u ki n

v t ch t, giáo d c, ti p c n y t , ch m sóc s c kh e

3

(Công th c 1.4) Trong đó:

HPI là m t ch s t ng h p v nghèo đa chi u đo l ng s thi u h t trong ti p

c n đ n các tính ch t phát tri n c b n c a con ng i ba khía c nh tu i th , giáo

d c và thu nh p nh HDI nh ng c ng thêm khía c nh ti p c n các d ch v thi t y u HPI là c s nghiên c u h u hi u cho tính toán ch s nghèo đa chi u (MPI)

1.3.3 Ph ng pháp tính ch s nghèo đa chi u (MPI)

Ch s nghèo đa chi u là m t ch s nghèo t ng th , th ng đ c s d ng đ

so sánh t l h nghèo gi a các qu c gia, vùng lãnh th ho c gi a các vùng trong

ph m vi m t qu c gia Ph ng pháp đo l ng nghèo đa chi u ngày càng đ c các

t ch c qu c t s d ng trong các báo cáo th ng niên c a mình

Ph ng pháp này l n đ u tiên đ c Alkire và Foster đ xu t n m 2007 T l

h nghèo theo ph ng pháp c a Alkire & Foster (2007) đ c đ i di n b i ch s nghèo M0 hay còn g i là ch s nghèo đ m đ u hi u ch nh Theo Alkire và Santos (2010), M0 đ c tính toán b ng các công c tính toán đ n gi n, d hi u Ch s nghèo đa chi u (MPI) chính là giá tr M0 t ng ng v i t ng tr ng h p c th v

s chi u, s ch tiêu và tr ng s c a t ng ch tiêu

M0đo l ng t l h nghèo d ch tiêu cho n h gia đình Quá trình tính toán

M0 đ c tóm t t qua các b c sau:

B c 1: t c s lý thuy t và các nghiên c u th c nghi m xây d ng b ch tiêu đ i di n cho các chi u, cùng v i tr ng s c a chúng đ đo l ng nghèo phù h p

v i tình hình th c ti n Theo Alkire và Santos (2010) các ch tiêu và các chi u này

c n bám sát vào ch ng trình m c tiêu thiên niên k c a th gi i và m c tiêu thiên niên k trong n c

B c 2: xác đ nh các h gia đình b thi u h t m i ch tiêu b ng cách so sánh

v i chu n nghèo m i ch tiêu Chu n nghèo này là các chu n nghèo v thu nh p

ho c các chu n v m c s ng do các c quan nhà n c nh TCTK, BL TBXH, B

Y t ho c các t ch c qu c t ban hành Giá tr c a các chu n nghèo này g i là m c

gi i h n thi u h t (cutoff) ây là m c gi i h n thi u h t đ u tiên trong quy trình tính toán t l nghèo đa chi u H đ c xem là thi u h t ch tiêu nào, n u giá tr

th c t thu th p đ c c a ch tiêu đó nh h n chu n nghèo ng v i nó

B c 3: xây d ng ma tr n thi u h t c a các ch tiêu Ma tr n thi u h t này bao

g m các dòng là các quan sát c a h , các c t là các ch tiêu mà h đang thi u h t Giá tr c a các ô trong ma tr n chính là tr ng s c a các ch tiêu, ng v i tr ng

h p h đang thi u h t ch tiêu t ng ng

B c 4: t ma tr n thi u h t này tính đ c vecto đ m m c thi u h t ó chính

là t ng m c thi u h t mà m i h gia đình đang g p ph i

B c 5: l a ch n giá tr m c gi i h n thi u h t theo tiêu chí nghèo đa chi u (m c gi i h n thi u h t 2) Trong ph ng pháp ti p c n đa chi u, giá tr m c gi i

h n thi u h t này đ c xem là m t bi n chính sách quan tr ng trong vi c xác đ nh

đ i t ng ho c nhóm đ i t ng nghèo M t ng i đ c xem là nghèo n u t ng

tr ng s thi u h t c a h l n h n hay b ng m c gi i h n thi u h t 2

Ph ng pháp nghèo đa chi u, đôi khi còn đ c g i là ph ng pháp hai m c

l a ch n (dual cutoff method) S d đ c g i nh v y là vì ph ng ph ng nghèo

đa chi u xác đ nh s thi u h t trong m i chi u ( m i ch tiêu) và gi a các chi u

v i nhau đ xác đ nh h nào là nghèo theo tiêu chí đa chi u

M0 ch đ n gi n là giá tr trung bình c a ma tr n thi u h t có tr ng s Nó chính là t ng tr ng s các m c thi u h t c a h nghèo chia cho t ng s ng i kh o sát nhân v i t ng s chi u xem xét

Theo Alkire and Santos (2010), M0 là tích s c a hai s ch tiêu là t l nghèo

đ m đ u (H) và m c đ thi u h t trung bình (A) c a h gia đình, đ c tính theo công th c sau:

M0 = H x A (Công th c 1.6)

Trong đó:

Ch s nghèo đ m đ u (H) đ c tính b ng t ng s h nghèo theo tiêu chí đa chi u trên t ng s h trong kh o sát Ch s đ m đ u cho bi t ph m vi, đ l n c a tình tr ng nghèo trong ph m vi kh o sát, ch ch a đ c p đ n các m c thi u h t mà

h nghèo ph i gánh ch u

M c thi u h t trung bình (A) đ c tính b ng t ng c a t l các ch s các

tr ng s mà m i ng i đang thi u h t chia cho t ng s ng i trong kh o sát M c thi u h t trung bình cho bi t c ng đ hay m c đ mà m i ng i nghèo ph i gánh

ch u

M0 cho bi t ph m vi và m c đ nghèo, do v y, đôi khi nó còn đ c g i là t

ch s nghèo đ m đ u hi u ch nh

Trong đo l ng nghèo đa chi u, tr ng s đ c s d ng 3 cách chính sau đây: (i) tr ng s gi a các chi u (between); (ii) tr ng s trong m i chi u (within) n u chi u đó có h n m t ch tiêu; và (iii) gi a các cá nhân (h ) v i nhau (among) trong phân ph i, ch ng h n, có th t u tiên cho nh ng h nghèo b t l i nh t Thông

th ng trong các nghiên c u th c nghi m tr ng s cho các chi u đ c l y b ng nhau, còn tr ng s gi a các ch tiêu đ c l y tùy theo s l ng các ch tiêu trong

m i chi u

Nghiên c u v x p h ng nghèo đa chi u cho 104 qu c gia và vùng lãnh th , Alkire and Santos (2010) đã chia các khía c nh nghèo đa chi u thành 3 chi u bao

g m: s c kh e, giáo d c, đi u ki n s ng T ng ng v i 3 chi u này là 10 ch s

nh s h u tài s n, ch t li u sàn nhà, đi n, n c, nhà v sinh, nhiên li u đun n u, tr

em đi h c, s n m đi h c, t l tr em t vong, dinh d ng ây là các ch s đ c

l y t các m c tiêu thiên niên k c a qu c t Các chi u có tr ng s b ng nhau và các ch tiêu trong m i chi u c ng có tr ng s b ng nhau

Hình 1.2: Bi u đ các chi u c a nghèo theoAlkire and Santos (2010)

Ngu n: Alkire and Santos (2010)

1.4 Các k t qu nghiên c u liên quan đ n các chi u và ch s nghèo

Các nghiên c u v nghèo đã đ c th c hi n trên toàn th gi i và các nhà nghiên c u đã c g ng tìm ra nh ng ph ng pháp m i đ xác đ nh ng i nghèo Theo ph ng pháp truy n th ng m t ng i đ c xem là nghèo n u thu nh p ho c tiêu dùng c a h th p h n m c nhu c u c b n c n thi t hay th p h n chu n nghèo Theo cách truy n th ng, các nghiên c u tr c đây Vi t Nam th ng t p trung vào vi c xác đ nh các nhân t nh h ng đ n nghèo ti n t S d ng mô hình

h i quy nh phân (Logit), Võ T t Th ng (2004); Nguy n Xuân Mai (2005), Tr ng Thanh V (2007), World bank (2007), inh Phi H va Nguy n Tr ng Hoài (2007)

nh n di n có tám y u t nh h ng đ n tình tr ng nghèo c a h Tám y u t này có

th k đ n nh : ngh nghi p - tình tr ng vi c làm, trình đ h c v n, gi i tính ch

h , quy mô h , s ng i s ng ph thu c, quy mô di n tích đ t c a h , quy mô v n vay t các đ nh ch chính th c, kh n ng ti p c n c s h t ng Tuy nhiên, v i cách ti p c n này mô hình ch đi sâu xác đ nh các nhân t nh h ng đ n đói nghèo

mà ch a đi vào ph n ánh m c đ đói nghèo, c ng nh m r ng ra đánh giá phúc l i

ho c tình tr ng nghèo c a h gia đình

m t khía c nh khác, các nghiên c u g n đây c a Mehta (2003), Wagle (2008), Santos and Ura (2008), Asselin - Vu (2009) và đ c bi t là Alkire và Santos (2010) đã đánh giá nghèo trên c s đa chi u b ng xây d ng các ch s liên quan

cu c s ng

India, Mehta (2003, p.346) xác đ nh nghèo mãn tính 379 qu n t i 15 ti u bang l n c a India thông qua các bi n/ch s nh s th t h c, t l ch t tr em,

m c s n xu t nông nghi p th p, nghèo v c s h t ng

Wagle (2008) đã đ a ra nhi u ch s trong vi c xác đ nh các chi u nghèo bao

g m: giàu có kinh t , kh n ng kinh t , và 3 chi u ph xã h i khác

Santos and Ura (2008) đã c l ng nghèo đa chi u Bhutan v i 5 chi u

đ c s d ng cho c hai khu v c thành th và nông thôn g m: thu nh p, giáo d c,

phòng có s n, ti p c n đi n và ti p c n n c u ng Hai chi u khác đ c s d ng thêm cho khu v c nông thôn nh ti p c n đ ng đi và ti p c n ngu n đ t s h u Theo Asselin and Vu (2009, trang 123), có 5 chi u đ phân tích nghèo Vi t Nam nh s c kh e, tình tr ng vi c làm, giáo d c, lao đ ng và nhà Khía c nh (chi u) v s c kh e liên quan đ n y u t b nh mãn tính Khía c nh vi c làm liên quan đ n ch s thi u vi c làm, trong đó m t ng i đ c coi là thi u vi c làm n u ông/bà ta đã m t vi c t 3 tháng tr nên m c h gia đình, ch tiêu này đ c xác

đ nh v i ít nh t có m t thành viên thi u vi c làm Khía c nh giáo d c bao g m c hai ch s ng i l n mù ch , là nh ng ng i t 15 tu i tr lên không bi t đ c, vi t

và làm phép tính đ n gi n M t h gia đình s thi u h t ch tiêu này n u h có ít

nh t m t thành viên là ng i l n mù ch Ch tiêu còn l i chi u giáo d c là tr em

t 6 – 15 tu i không đi h c H đ c xem là thi u h t ch tiêu này n u có ít nh t 1

tr trong đ tu i đi h c ch a đ n tr ng

K t qu phân tích nghèo đa chi u tr em c a T ng c c Th ng kê (2011) cho

th y nghèo đa chi u tr em đ c đo l ng qua 9 ch tiêu đ c l p đ i di n cho 6 chi u nh giáo d c, y t , nhà , v sinh, lao đ ng tr , và b o tr xã h i

T s li u m u đi u tra 3.349 h trong cu c đi u tra nghèo đô th UPS-2009

t i hai thành ph l n là Hà N i và Tp.HCM, UNDP (2010) áp d ng tính toán Ch s MPI d a trên k t qu i u tra Nghèo đô th v i 8 chi u đói nghèo là: thu nh p, giáo

d c, y t , ti p c n h th ng an sinh xã h i, ch t l ng và di n tích nhà , d ch v nhà , tham gia các ho t đ ng xã h i, an toàn xã h i đã cho th y b c tranh đ y đ

h n v tình tr ng nghèo hai thành ph K t qu cho th y ch s nghèo đa chi u thành ph H Chí Minh cao h n Hà N i, nông thôn cao h n thành th và ng i di

c cao h n ng i có h kh u c hai thành ph , 3 chi u đóng góp nhi u nh t vào

ch s nghèo đa chi u (Mo) là thi u h t v ti p c n h th ng an sinh xã h i, thi u

h t ti p c n các d ch v nhà (đi n, n c, thoát n c, rác th i, …) và thi u h t v

ch t l ng và di n tích nhà Ngoài ra, Tp.HCM, y u t thu nh p hoàn toàn không ph i là y u t quan tr ng ph n ánh tình tr ng nghèo đa chi u

Tr n Ti n Khai (2012), nghiên c u s d ng b d li u phân tích bao g m 6.837 h nông thôn đ c trích ra t d li u i u tra M c s ng H gia đình Vi t Nam n m 2008 Các ph ng pháp phân tích đa bi n nh phân tích nhân t c b n (PCA), phân tích đa ph n h i (MCA) đ c áp d ng đ phát hi n các ch báo K t

qu cho th y tình tr ng nghèo đa chi u đ c th hi n qua m i ch tiêu đo l ng

đ i di n cho b n nhóm chi u chính bao g m: v n con ng i, v n t nhiên, v n v t

ch t, và v n tài chính c a h gia đình Trong đó, v n con ng i đ c đ i di n b i

ba ch tiêu là ngu n nhân l c cho nông nghi p, tình tr ng s c kh e và kh n ng đa

d ng hóa vi c làm V n v t ch t có n m ch tiêu đo l ng là tình tr ng nhà , ti n nghi c trú, tài s n s n xu t, tài s n tiêu dùng thông th ng và tài s n tiêu dùng sang tr ng Di n tích đ t nông nghi p đ i di n cho v n t nhiên và thu nh p ph đ i

di n cho v n tài chính

Có th s d ng 23 ch báo trích ra t b d li u VHLSS 2008 đ i di n cho

m i chi u đo đ mô t tình tr ng nghèo đa chi u c a h gia đình nông thôn Các

ch báo bao g m t ng s lao đ ng c a h , s lao đ ng phi nông nghi p, s ngày khám ch a b nh trung bình trong n m, t ng di n tích đ t nông nghi p, giá tr nhà , giá tr ti n g i nh n đ c trong n m, chi tiêu bình quân đ u ng i, ki u nhà v sinh

và s h u xe máy là nh ng ch báo phù h p nh t v m t th ng kê đ đo l ng nghèo đa chi u c a h

Nguy n V n C ng (2012) đã c l ng nghèo đô th đa chi u 5 thành ph

l n tr c thu c Trung ng Vi t Nam v i 5 chi u (Giáo d c, S c kh e, Tiêu chu n

s ng, Giàu có kinh t và Tình tr ng vi c làm) và 15 ch s (s n m đi h c, tr em 6 -

15 tu i không đ c đi h c, n n mù ch ng i l n, kh n ng chi tr ti n vi n phí,

th i gian làm vi c, b nh mãn tính, đi n, v sinh, ngu n n c s d ng cho n u n và

u ng, tài s n, di n tích nhà , s h u nhà, lo i nhà , chi tiêu trung bình và th t nghi p)

Tuy nhiên, nghiên c u này c ng có m t s h n ch Th nh t, nghiên c u ch

d ng l i m c nêu ra các chi u theo cách ti p c n đa chi u ch ch a đ c p đ n

tr ng s cho các ch báo và các chi u Th hai, k t qu nghiên c u ch a đi sâu phân tích tình hình nghèo đói c a h gia đình theo cách ti p c n đa chi u so v i ti p c n

ti n t theo chu n nghèo c a chính ph Th ba, nghiên c u ch a đi sâu phân tích tình hình nghèo đa chi u khu v c, vùng mi n trên c n c Ngoài ra, h u h t các nghiên c u tr c ch a đánh giá l a ch n bi n chính sách là m c gi i h n thi u h t,

đ t đó l a ch n đ c m c gi i h n phù h p đ xác đ nh đúng đ i t ng nghèo

B ng 1.3: t ng h p các nghiên c u v nghèo đa chi u Tác gi Các chi u Các ch s

Giáo d c - Không bi t ch ng i l n

- Tr em không đ n tr ng

Thu nh p - Không có ti vi, radio

- H nghèo theo chu n nghèo ti n t

trong ho c ngoài h gia đình trong 12 tháng qua

B o tr xã h i - T l tr em s ng trong h gia đình có ch h không

làm vi c do già y u ho c tàn t t

- Tài s n tiêu dùng thông th ng

- Tài s n tiêu dùng sang tr ng

V n tài chính - Thu nh p ph

Ngu n: tác gi t ng h p

Tóm l c ý chính ch ng 1

V i cách ti p c n m i, ph ng pháp đánh giá nghèo đa chi u đã cho th y m t

b c tranh t ng th v nghèo đói Nghèo đói không ch th hi n v n đ ti n t (thu

nh p/chi tiêu c a h ) mà còn đ c th hi n các khía c nh phi ti n t Ph ng pháp ti p c n m i này, ngày càng đ c s d ng nhi u h n các t ch c qu c t (NHTG, UNDP, UNICEF) và các n c trên th gi i Các chi u thi u h t đ c đánh giá ph bi n là giáo d c, y t , vi c làm, m c s ng, và các khía c nh thu nh p (tài

s n) khác

tài s d ng ph ng pháp phân tích nghèo đa chi u đ c đ xu t b i Alkire

và Foster (2007) và tính toán theo Alkire và Santos (2010)

CH NG 2: PH NG PHÁP TH C HI N NGHIÊN C U

N i dung c a ch ng này nêu ra các khái ni m, ph ng pháp tính toán các

ch s đo l ng nghèo đa chi u theo các nhóm ch tiêu ng th i, trình bày quy trình x lý, tinh l c d li u t b d li u kh o sát m c m c s ng dân c Vi t Nam

n m 2010 (VHLSS) và đ a ra quy trình phân tích c a đ tài

2.1 nh ngh a các chi u & ch tiêu

Thu nh p ho c chi tiêu càng cao thì càng có kh n ng đ m b o m t cu c

s ng đ y đ h n c v v t ch t l n tinh th n Tuy nhiên, th c t nhi u tr ng h p các h không đ c xem là nghèo theo thu nh p/chi tiêu thì v n h n ch trong vi c

ti p c n các khía c nh khác c a cu c s ng nh giáo d c, y t ho c các đi u ki n sinh ho t khác Trong đ tài này, các khía c nh h n ch ti p c n trên đ c xác đ nh thông qua các tiêu chí nghèo đa chi u Theo đó, các chi u đ c đ c p trong đ tài này bao g m: giáo d c, s c kh e, đi u ki n s ng, đi u ki n kinh t và vi c làm

2.1.1 Giáo d c

Giáo d c v a là nhân t thúc đ y phát tri n kinh t xã h i, v a là nhân t

gi m nghèo đói Do v y, bình di n cá nhân ho c h gia đình thì n n t ng giáo d c

t t s t o ra l i th cho cá nhân nhi u m t trong cu c s ng nh là t ng n ng su t, gia t ng thu nh p và c i thi n cu c s ng C n c M c tiêu Thiên niên k , Vi t Nam

đã đ ra đ n n m 2015 ph i đ m b o cho m i tr em hoàn thành đ y đ ch ng trình giáo d c ti u h c Vì nh ng lý do nêu trên, 2 ch tiêu giáo d c d i đây đ c

ch n đ xác đ nh m t h đ c xem là nghèo v giáo d c, n u thi u h t m t m c t i thi u v giáo d c c b n

Ch tiêu giáo d c th 1 (CT1): nh ng ng i trên 18 tu i ch a hoàn thành

c p THCS Ch tiêu này ph n ánh m c h c v n trung bình c a nh ng ng i lao

đ ng chính trong h M c h c v n trung bình c a ng i lao đ ng chính trong h càng th p thì kh n ng c i thi n thu nh p và c i thi n cu c s ng trong h s càng

nh Kh n ng nghèo ho c tái nghèo c a h theo đó s r t cao H đ c xem là

nghèo v ch tiêu này n u có ít nh t 2 thành viên t 18 tu i tr nên ch a hoàn thành

c p h c THCS

Ch tiêu giáo d c th 2 (CT2): tu i t 6 đ n 18 không đ c đi h c Ch tiêu này ph n ánh tình tr ng nh p h c c a tr M c dù tr em không là ngu n l c t o ra thu nh p cho h gia đình, tuy nhiên, đây s là m t ngu n l c quan tr ng đ nâng cao m c s ng, c i thi n thu nh p c a h trong t ng lai Ngoài ra, công c quy n

tr em kh ng đ nh giáo d c là m t nhu c u và là quy n c b n c a m i tr em Giáo

d c chính là hành trang cho m i tr em đ hoàn thi n b n thân và phát tri n Giáo

d c giúp tr ti p thu tri th c, đ ng th i t khám phá ra n ng l c ti m tàng M t tr

em không đ c đi h c s m t đi c h i hi u bi t các ki n th c tích lu trong sách

v , m t đi c h i hoà nh p v i các b n cùng trang l a và đi u quan tr ng nh t là v trí c a tr khi tr ng thành trong xã h i không đ c đ m b o

2.1.2 S c kh e

Ch t l ng c a ngu n nhân l c, ngoài vi c nh h ng b i ch t l ng giáo

d c mà còn ph thu c r t l n vào tình tr ng s c kh e c a ng i tham gia lao đ ng

M t s c kh e t t không nh ng nâng cao n ng su t làm vi c mà còn góp ph n gi m

b t gánh n ng chi tiêu cho y t c a b n thân và h gia đình V i khía c nh này, đ tài s d ng 3 ch tiêu sau đ ph n ánh tình hình ch m sóc s c kh e c a h gia đình

Ch tiêu s c kh e th 1 (CT3): không có b o hi m y t Theo PAHE Vi t

Nam (2011a), h th ng b o hi m y t t nguy n Vi t Nam trích trong nghiên c u

do Jowett et al., th c hi n theo m t ph ng pháp đ c bi t nh m thu th p thông tin

v s d ng và chi tr các d ch v y t c a cá nhân t i 3 t nh thành Vi t Nam trong

cu i nh ng n m 1990, đã cho th y m t m c gi m t i 200% m c chi tr tr c ti p trung bình cho m i b nh nhân ngo i trú có s d ng b o hi m t nguy n K t qu cho th y tác đ ng tích c c c a b o hi m y t t nguy n t i các chính sách phát tri n

c a nhà n c trong l nh v c y t Tuy nhiên, theo PAHE Vi t Nam (2011a, trang 61) thì h u h t các nghiên c u v tác đ ng c a b o hi m y t đ u cho th y b o hi m ch làm gi m không đáng k m c chi tr tr c ti p t túi ng i dân Tác đ ng khiêm t n

c a b o hi m y t lên an ninh tài chính c a h gia đình ph n nh m t th c t là qu

b o hi m y t đã không b o đ m đ c toàn b các chi phí cho ch m sóc y t ; và

ph n l n các chi tr tr c ti p Vi t Nam là chi tr cho mua thu c t i qu y thu c trong khi b o hi m ch chi tr thu c đi u tr theo danh sách quy đ nh c a B Y t

H đ c xem là thi u h t ch tiêu này n u không có thành viên nào trong h có th BHYT

Ch tiêu s c kh e th 2 (CT4): không có đ ti n chi tr vi n phí Chi phí khám và ch a b nh luôn chi m m t t tr ng r t cao trong t ng chi phí cho y t c

bi t đ i v i nh ng h gia đình nghèo có nh ng thành viên khám ch a b nh (ngo i trú l n n i trú) thì chi phí này làm gia t ng gánh n ng nghèo đói c a gia đình M t

h đ c xem là thi u h t ch tiêu này khi h không có ho c có không đ kh n ng chi tr vi n phí

Ch tiêu s c kh e th 3 (CT5): có b nh mãn tính B nh t t mãn tính là m t

trong các ch s quan tr ng nh t đ đánh giá s c kh e h gia đình B nh t t mãn tính đ n t nhi u y u t nh b nh do vi sinh v t, ký sinh trùng, y u t di truy n, và các đi u ki n v sinh môi tr ng Trong m t s tr ng h p, các thành viên h gia đình nghèo thi u ti n đ đi u tr hi u qu và s d ng sai đi u tr Nó làm cho các vi sinh v t kháng thu c và ng i nghèo b mãn tính b nh t t Ng i có b nh mãn tính

th ng có tình tr ng s c kh e, hi u qu làm vi c th p, s ng trong môi tr ng không

an toàn và m t v sinh H đ c xem là thi u h t ch tiêu này khi có ít nh t m t thành viên trong h có s l n khám ch a b nh t 2 l n tr lên

V i khía c nh này, đ tài s d ng 5 ch tiêu đ ph n nh tình hình đi u ki n s ng

c a h gia đình

Ch tiêu đi u ki n s ng th 1 (CT6): không có đi n Các cu c kh ng ho ng

n ng l ng gây ra trong l ch s đã cho th y t m quan tr ng c a n ng l ng đ i v i

cu c s ng c a con ng i Ngoài ra, giá n ng l ng tác đ ng m nh và toàn di n t i

m i ho t đ ng kinh t - xã h i, và đi n là m t trong nh ng ngu n n ng l ng nh

th Chi phí dành cho đi n chi m m t t tr ng nh t đ nh và cao trong t ng chi phí sinh ho t c a m t h gia đình c bi t, đ i v i h nghèo, khi giá đi n t ng cao thì

kh n ng ti p c n đ n n ng l ng này g n nh vô cùng khó kh n và có th gia t ng gánh n ng chi phí đ i v i các h gia đình v n đã nghèo đói M t h đ c xem là thi u h t ch tiêu này khi không có kh n ng m c (k t n i) l i đi n

Ch tiêu đi u ki n s ng th 2 (CT7): không có h xí h p v sinh H xí

không h p v sinh không nh ng gây ô nhi m môi tr ng, nh h ng c ng đ ng xung quanh mà còn gây ra các b nh nh tiêu ch y, th ng hàn, tay-chân-mi ng, đau

m t,… nh h ng không nh đ n s c kh e c a con ng i T i Vi t Nam, tình tr ng

v sinh nông thôn còn nhi u b t c p do v n t n t i thói quen, t p quán l c h u gây ô nhi m môi tr ng; còn t i thành th , vi c không đ chi phí hay di n tích đ t đ xây

m t h xí t ho i h p v sinh luôn là gánh n ng c a ng i nghèo Chính vòng lu n

qu n, nghèo – đói – b nh càng làm gia t ng m c đ nghèo c a h M t h đ c xem là thi u h t ch tiêu này khi h không th có h xí h p v sinh

Ch tiêu đi u ki n s ng th 3 (CT8): không có n c u ng s ch N c có vai

trò đ c bi t quan tr ng v i c th , con ng i có th nh n n đ c vài ngày, nh ng không th nh n u ng n c Theo m t th ng kê m i nh t v tình hình s d ng n c

s ch trên toàn th gi i, m i ngày có trên m t t ng i dân nh ng qu c gia nghèo không th ti p c n v i ngu n n c s ch Trên toàn c u, c 5 tr thì có 1 tr không

có n c s ch đ u ng M i n m, l ng n c s ch tính theo đ u ng i c gi m d n

T i Vi t Nam, tình tr ng không th ti p c n ngu n n c s ch ng i nghèo v n còn M t h đ c xem là thi u h t ch tiêu này khi h không th có n c u ng s ch

Ch tiêu đi u ki n s ng th 4 (CT9): không có đi n tho i c đ nh M t trong

nh ng tài s n c đ nh mà h u h t con ng i đ u s h u trong th i bu i ngày nay là

đi n tho i c đ nh ây là m t trong các ph ng ti n liên l c ph bi n và h u ích

c a xã h i M t h đ c xem là thi u h t ch tiêu này khi h không có đi n tho i c

đ nh trong 10 n m tr l i đây

Ch tiêu đi u ki n s ng th 5 (CT10): không có đ u video, DVD, k thu t

s , ng ten ch o Bên c nh vi c có ngu n thu nh p đ m b o, y t , s c kh e, giáo

d c đ c trang b và ch m lo đ y đ thì vi c s h u các ph ng ti n vui ch i gi i trí c ng là m t ch tiêu đ đánh giá ch t l ng cu c s ng c a con ng i i v i

ng i nghèo, khi c m không đ n, áo không đ m c, thu nh p b p bênh thì vi c s

h u đ u video, DVD, k thu t s hay ng ten ch o th t là xa x Do đó, m t h đ c xem là thi u h t ch tiêu này khi h không có không có đ u video, DVD, k thu t

ng i nh h n 7m2

Ch tiêu đi u ki n kinh t th 2 (CT12): không ti p c n đ c tín d ng u

đãi Trong nhi u nguyên nhân d n đ n nghèo đói, nguyên nhân ch y u và c b n là

do thi u v n V n đ i v i h - ng i nghèo là đi u ki n tiên quy t, là đ ng l c đ u tiên giúp h v t khó kh n đ thoát nghèo Khi có v n trong tay, b ng chính s c lao

đ ng c a b n thân và gia đình h có đi u ki n mua s m v t t , phân bón, cây con

gi ng đ t ch c s n xu t th c hi n thâm canh t o ra n ng xu t và s n ph m hàng