SKKN Cần giúp học sinh có kĩ năng lập dàn ý nhằm nâng cao kĩ năng làm văn cho học sinh

Nhiệm vụ chủ yếu của tậplàm văn trong nhà trường là rèn luyện các kĩ năng làm văn : Kĩ năng tìm hiểu đề , tìm ý , lập dàn ý , dựng đoạn … thành thục các kĩ năng này học sinh sẽviết được

Ph¬ng ph¸p rÌn luyÖn kÜ n¨ng lËp dµn ý cho häc sinh líp 6

A ĐẶT VẤN ĐỀI- LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

1- Cơ sở lý luận:

Trong chương trình ngữ văn THCS phân môn tập làm văn đóng vai trò

quan trọng trong việc cung cấp các tri thức cơ bản về các kiểu văn bản Tậplàm văn là một trong ba phân môn của môn ngữ văn Đây là môn học mangtính chất thực hành tổng hợp Làm văn là vận dụng kết quả tổng hợp của việchọc tập hai môn văn học và tiếng Việt để tạo lập văn bản Sách giáo khoahiện hành đã biên soạn theo tinh thần đổi mới : Tích hợp 3 phân môn trongmột bài học Sự tích hợp này đòi hỏi tất cả các phân môn đều phải có sự thayđổi trong cách dạy học nhằm đạt kết quả cao nhất Nhiệm vụ chủ yếu của tậplàm văn trong nhà trường là rèn luyện các kĩ năng làm văn : Kĩ năng tìm hiểu

đề , tìm ý , lập dàn ý , dựng đoạn … thành thục các kĩ năng này học sinh sẽviết được bài văn rõ ràng, mạch lạc đầy đủ ý , đúng yêu cầu của từng kiểu vănbản

Lập dàn ý là một thao tác tư duy rất quan trọng nhằm định hướng cho

hành động Kĩ năng làm dàn bài cần cho tất cả những ai muốn truyền đạt(viết hoặc nói ) một vấn đề nào đó cho mọi người biết Chính vì vậy mà Gớt-

tơ nhà văn nổi tiếng của Đức đã quả quyết "Tất cả đều phụ thuộc vào bố

cục " Còn Đôx-tôi-ep-xki nhà văn Nga thế kỉ XIX lại ao ước " Nếu tìm được một bản bố cục đạt thì công việc sẽ nhanh như trượt trên mỡ " Trong

phạm vi nhà trường phổ thông kĩ năng này rất cần cho học sinh để làm bất kìbài văn nào Tuy vậy môn học có điều kiện và có nhiệm vụ rèn luyện kĩ năngnày một cách có hiệu quả nhất là môn tập làm văn

Từ những lí luận và thực tiễn trên, một vấn đề đặt ra với phân môn tập

làm văn là : Cần giúp học sinh có kĩ năng lập dàn ý nhằm nâng cao kĩ năng

làm văn cho học sinh Vấn đề này đã được nhiều giáo viên dạy văn ở THCS

quan tâm nhất là từ khi thực hiện đổi mới phương pháp dạy học

Vấn đề rèn luyện kĩ năng lập dàn ý cho học sinh không phải là vấn đềhoàn toàn mới Vả lại trong sách giáo khoa mỗi kiểu văn bản đều có yêu cầuthực hành lập dàn ý Thế nhưng không phải giáo viên nào cũng biết sáng tạokhi hướng dẫn học sinh lập dàn ý Học sinh lớp 6 không giống như học sinhcác lớp 7,8,9, các em lớp 6 mới chuyển từ tiểu học lên vì vậy các kĩ năng làmbài đặc biệt là kĩ năng làm dàn ý còn kém Người giáo viên dạy Ngữ văn 6cần chú ý đến rèn luyện kĩ năng này

kinh nghiệm "Phương pháp rèn luyện kĩ năng lập dàn ý cho học sinh lớp 6"

II- PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:

1- Phương pháp khảo sát: - Khảo sát thực trạng dạy học

- Phân loại nguyên nhân, đối tượng

1- Phương pháp thực nghiệm: - Thực nghiệm với học sinhlớp 6

- Điều tra trắc nghiệm

- Khảo sát qua bài làm của học sinh

2 Thời gian khảo sát :

- Đầu năm học 2008- 2009

3 Kết quả :

a Điều tra trắc nghiệm :

Câu hỏi 1 : Em có thường xuyên lập dàn ý trước khi làm văn không ?

B ng 1: ảng 1:

Thường xuyên

Thỉnh thoảng

b Qua khảo sát bài làm cụ thể , tôi thấy các em đã cố gắng lập dàn ýtheo yêu cầu nhưng số học sinh đáp ứng theo yêu cầu còn thấp ( dưới 50 % )

Cá biệt một số em không hề biết lập dàn ý ( viết ngay thành các đoạn văn ,hoặc chỉ nêu được một vài ý sắp xếp và trình bày rất lộn xộn )

Đi sâu tìm hiểu nguyên nhân tôi thấy sở dĩ có tình trạng trên là vì :

- Thói quen của học sinh tiểu học: Đọc đề rồi làm bài ngay không cầnlập dàn ý

- Không biết làm thế nào để huy động ý , lúng túng khi sắp xếp ý

- Thời gian dành cho việc rèn luyện kĩ năng này còn quá ít

………

- Giáo viên dạy cũng chưa thực sự coi trọng việc rèn kĩ năng lập dàn ýcho học sinh

II CÁC BIỆN PHÁP ĐÃ THỰC HIỆN :

1 Giáo viên giúp học sinh nắm được đặc điểm , yêu cầu của một dàn ý :

a- Tìm hiểu một số khái niệm:

Đây là việc làm cần thiết Giáo viên cần cho học sinh hiểu được : Dàn ýchính là cái khung, sườn của bài văn, dàn ý giúp cho người viết có địnhhướng không bị lạc đề, không bị thiếu ý khi viết …Ngoài ra giáo viên cònphải giúp học sinh hiểu khái niện về dàn ý , phân biệt được dàn ý đại cương

và dàn ý chi tiết để từ đó các em xác định được khi nào cần làm dàn ý đạicương , khi nào làm dàn ý chi tiết Tôi thường làm công việc này vào tiết học

đầu tiên có liên quan đến rèn kĩ năng làm dàn ý Đó là tiết : " Tìm hiểu đề

và cách làm bài văn tự sự " Mặc dù không có nhiều thời gian nhưng bao

giờ tôi cũng phải dành 5-7 phút để vấn đáp học sinh các câu hỏi như sau :

- Em hiểu lập dàn ý là gì ?

Học sinh trả lời , giáo viên chốt : Lập dàn ý là sắp xếp các ý theo trật tựthích hợp và xác định mức độ trình bày mỗi ý theo tỉ lệ thoả đáng

- Thế nào là dàn ý đại cương ?

Học sinh trả lời, giáo viên chốt: Dàn ý đại cương là dàn ý chỉ ghi hệthống những đề mục lớn nhất, những ý chủ yếu nhất Nhìn vào dàn bài đại

………

cương người đọc thấy ngay nội dung của bài viết, xác định được người viết cóbám sát đề bài hay không

- Nêu cách hiểu của em về dàn ý chi tiết ?

Học sinh trả lời , giáo viên chốt: Dàn ý chi tiết là dàn ý ngoài các ý lớn,

ý chính còn có các ý nhỏ phát triển các ý chính, các chi tiết cụ thể hoá các ýlớn Dàn ý chi tiết sẽ giúp chúng ta hình dung cụ thể hơn các bộ phận, các chitiết của bài viết

Học sinh nắm chắc các khái niệm này các em sẽ hiểu được rằng: Dàn ý tốt làdàn ý bao quát được toàn bộ nội dung và phạm vi vấn đề do đề bài nêu ra

b Hướng dẫn học sinh ghi đề mục trong dàn ý :

Đề mục trong dàn ý thể hiện các ý lớn, ý nhỏ của bài văn Mỗi dàn ýthường bao gồm một hệ thống các đề mục Một điều cần được hết sức lưu ýlà: các mục đó phải được sắp xếp theo cùng một hệ thống tương ứng với nhautheo một trình tự chặt chẽ Tôi thường hướng dẫn học sinh ghi các đề mụcnhư sau :

* Các đề mục phải theo cùng một đề hệ thống tương ứng:

Ví dụ với đề bài: Kể lại truyện Thánh Gióng ( sách Ngữ văn 6, tập 1 )

bằng lời văn của em.

Giáo viên hướng dẫn học sinh làm dàn ý đại cương phần thân bài gồmcác đề mục lớn như sau:

I Thời thơ ấu của Gióng

II Gióng đánh giặc cứu nước

III Gióng về trời

………

Tuỳ thuộc vào kiểu văn bản để sắp xếp hệ thống đề mục sao cho hợp lý

* Quy ước cách đánh số, các đề mục lớn nhỏ trong dàn ý

Nguyên tắc cơ bản là: Các đề mục cùng cấp bậc phải được ghi cùngmột loại số thứ tự, các đề mục kế tiếp nhau phải được ghi bằng các hệ thống

số thứ tự liên tiếp nhau không được cách quãng

Để học sinh tiện theo dõi, tôi thường lập hệ thống mô hình ký hiệu củamột dàn ý (ghi ra bảng phụ trong tiết học đầu tiên có liên quan đến việc rèn kĩnăng lập dàn ý ) Cụ thể như sau:

………

Làm việc theo mô hình này là thể hiện một nếp làm việc khoa học tạonên sự nhất quán trong cách suy nghĩ, chống lại sự tuỳ tiện, lộn xộn khi trìnhbày ý

c Ngôn ngữ trong dàn ý:

Học sinh lớp 6 rất lúng túng khi viết các câu văn trong dàn bài Cónhiều em do không hiểu đặc điểm ngôn ngữ trong dàn bài nên viết ý thànhcác câu văn thành thử dàn ý bài văn rất dài Khắc phục tình trạng này tôithường chỉ cho học sinh biết dù dàn ý đại cương hay dàn ý chi tiết cách viếtthông thường và phổ biến vẫn là ghi ý Từ những đề mục lớn đến những ýnhỏ, đều nên viết theo lối thông báo vắn tắt Thường gặp trong dàn ý các tậphợp từ cô đọng, các câu rút gọn… Để các em hiểu và diễn đạt đúng khi lậpdàn ý

2 Phương pháp hướng dẫn học sinh lập dàn ý

Quá trình lập dàn ý phải trải qua hai khâu: Tìm ý và lập dàn ý Đây làhai thao tác và cũng là hai kĩ năng cơ bản cần rèn luyện cho học sinh Sẽchẳng bao giờ có được một dàn bài hoàn chỉnh nếu không có ý và không biếtsắp xếp các ý

a Hướng dẫn học sinh tìm ý.

Bằng kinh nghiệm của bản thân tôi thường hướng dẫn các em tìm ýbằng ba cách sau :

a.1 Ghi nhanh các ý vừa nảy sinh ngay sau khi tìm hiểu đề.

Thông thường trước một đề văn học sinh thường phải đọc tìm hiểu đềrồi mới thực hiện bước tìm ý Theo lẽ thường tìm hiểu đề xong, óc ta lập tức

có phản ứng Hàng loạt ý xuất hiện một cách đột ngột chưa có hệ thống chặt

………

chẽ Những ý đó có khi rất độc đáo, sát, trúng với yêu cầu của đề, cũng có khi

xa đề Ta cần ghi các ý đó ngay nếu không có thể các ý đó sẽ bị quên đikhông bao giờ trở lại nữa

Ví dụ:

Đề bài : Kể câu chuyện lần đầu em được đi chơi xa (SGK Ngữ văn 6,

tập 1 )

Sau khi tìm hiểu đề học sinh đã liệt kê được hàng loạt ý như sau:

- Nhớ mãi chuyến đi Đồ Sơn

- Chuyến đi mở rộng tầm nhìn

- Cảnh biến rất đẹp

- Bãi tắm ồn ào

- Nước biển Đồ Sơn đỏ đục không trong

- Nhiều hàng hoá và đồ lưu niệm được bày bán

- Mùi thơm của các nhà hàng đặc sản ven biển

Các ý này chưa có hệ thống nhưng nếu không ghi lại ta sẽ quên hếtngay sau đó

a.2 Tìm ý bằng cách đặt câu hỏi:

Để tìm được các ý chính xác giáo viên cần hướng dẫn học sinh đặtnhững câu hỏi sao cho phù hợp Vì vậy khi đặt câu hỏi tìm ý tôi thườnghướng dẫn các em dựa vào kiểu bài để đặt câu hỏi

Ví dụ : Đối với kiểu bài văn bản tự sự thì các câu hỏi tìm ýthường là:

………

Câu hỏi

1- Câu chuyện được mở đầu như thế nào?

2- Câu chuyện có những nhân vật nào ?

3- Ai là nhân vật chính ?

4- Nhân vật được giới thiệu như thế nào?

5- Câu chuyện có những sự việc chính nào?

6- Câu chuyện kết thúc như thế nào?

7- Số phận các nhân vật ra sao?

8- Chủ đề câu chuyện là gì ?

Kinh nghiệm cho thấy với các câu hỏi để tìm ý học sinh sẽ tìm đượcnhững ý hay độc đáo

Vì thời gian dành cho tìm ý không nhiều khoảng 3 đến 5 phút cho một

đề, trên lớp tôi thường hướng dẫn học sinh tìm ý một cách có hiệu quả bằng

cách : Phân nhóm để học sinh thảo luận tìm ý Với 8 câu hỏi như trên tôi

hướng dẫn học sinh như sau:

Bước 1 : Phân nhóm ( 4 nhóm ).

Bước 2: Thảo luận nhóm ( mỗi nhóm 2 câu hỏi ).

Lưu ý khi phân nhóm thảo luận:

- Giáo viên phải quy định về thời gian

- Nội dung thảo luận giữa các nhóm không quá chênh lệch

Bước 3: Đại diện các nhóm trình bày kết quả.

………

Giáo viên ghi nhanh các ý lên bảng Nếu thấy chưa đầy đủ yêu cầu cácnhóm khác bổ sung Như vậy chỉ với khoảng 3 phút với sự góp sức của cả tậpthể một tập hợp ý phục vụ cho đề bài đã được xác lập

Các ý vừa tìm được chưa phải là hệ thống nên sau khi tìm ý ta đánh sốthứ tự từ một đến hết để bước lập dàn ý được thực hiện thuận lợi

a.3 Tìm ý bằng cách làm các bài tập trắc nghiệm để lựa chọn ý :

Đối với các em học sinh lớp 6, trước một đề bài có thể các em cũngkhông dễ dàng trong việc tìm ý Để giúp các em biết tìm và lựa chọn ý chínhxác tôi thường ra các bài tập dạng : Cho một tập hợp các ý ( Trong đó có ýđúng và cả những ý chưa đúng ) yêu cầu học sinh lựa chọn trong số các ý đónhững ý phù hợp với đề bài

Ví dụ :

Đề bài : Dựa vào các văn bản truyền thuyết (cổ tích) đã học , em hãy

viết bài văn miêu tả một chàng hoàng tử theo tưởng tượng của em ( Đề

văn miêu tả sáng tạo lớp 6 )

Bài tập : Dựa vào các ý đã liệt kê sau đây em hãy chọn các ý phù hợp

bằng cách đánh dấu (+) vào trước mỗi ý em cho là phù hợp

A Thân hình mảnh mai

B Thân hình cường tráng, đôi mắt sáng

C Khuôn mặt dịu hiền, thanh tú

D Cưỡi ngựa, vai đeo cung, tay cầm gươm

E Dáng đi khoan thai

G Da trắng như tuyết

………

H Gương mặt vuông vức, cương nghị

I Giọng nói ấm áp, tiếng cười hồn nhiên trong sáng

K Chân đi hài

M Mái tóc điểm bạc

Căn cứ vào đối tượng miêu tả : Nhân vật hoàng tử học sinh sẽ dễ dàng

điền nhanh dấu ( + ) vào trước các ý : B.D E H I K

Các bài tập dạng này rất thích hợp trong việc tìm ý cho những đề bàivăn miêu tả sáng tạo hoặc những đề bài lạ với học sinh

b- Hướng dẫn học sinh lập dàn ý.

Lập dàn ý chính là sắp xếp ý trong bài theo trật tự thích hợp Vìvậy việc lập dàn ý trong bài văn cần đảm bảo tính hệ thống và tâm lý tiếpnhận của người đọc Có trường hợp các ý phải được sắp xếp theo một trật tựbắt buộc bởi vì có giải quyết xong ý này mới đủ điều kiện giải quyết ý kia.Cũng có khi việc sắp xếp ý không bị gò bó theo hẳn một trật tự cố định nào.Cho nên giáo viên cần linh hoạt khi hướng dẫn

Tôi thường hướng dẫn học sinh lập dàn ý theo các cách sau :

b.1 Hướng dẫn học sinh lập dàn ý theo mẫu.

Hiện nay môn Ngữ văn 6 các kiểu văn bản sách giáo khoa đều đưa ra

những dàn bài tham khảo ví dụ: Bài Luyện nói kể chuyện hoặc Luyện tập

xây dựng bài tự sự kể chuyện đời thường vv… Khi dạy các bài này tôi

thường hướng dẫn các em học và làm theo mẫu Theo tôi việc làm này đối vớihọc sinh lớp 6 là cần thiết vì các em mới ở tiểu học lên kỹ năng lập dàn ýchưa được thành thạo cho nên các dàn ý tham khảo chính là sự " trợ giúp "

………

cần thiết với các em Tuy nhiên khi học và làm theo mẫu, giáo viên cũng cần

có những hướng dẫn cụ thể để tránh tình trạng sao chép mẫu, giảm khả năngsáng tạo của học sinh

Ví dụ :

Dựa vào dàn bài tham khảo mục 2 ( SGK Ngữ văn 6, tập 1 trang 77 )

em hãy lập dàn ý cho đề bài sau : Kể về gia đình của em

( Một đề trong tiết : Luyện nói bài văn tự sự )

Trong sách giáo khoa đã có dàn bài mẫu với các nội dung sau :

- Mở bài : Lời chào và lí do giới thiệu

- Thân bài : + Tên, tuổi…

+ Gia đình gồm những ai + Công việc hàng ngày + Sở thích và nguyện vọng

- Kết bài : Cảm ơn mọi người chú ý nghe

Trên cơ sở dàn ý mẫu và vốn sống thực tế học sinh sẽ không mấy khókhăn khi thiết lập một dàn ý ( kể cả dàn ý chi tiết )

b.2 Hướng dẫn học sinh tự lập dàn ý

Thông thường dàn ý gồm có 3 phần: Mở bài, thân bài, kết bài Căn cứ

vào từng kiểu bài để hướng dẫn học sinh sắp xếp ý ở mỗi phần sao cho phùhợp Sách giáo khoa có hướng dẫn học sinh lập dàn ý nhưng chưa cụ thể

Ví dụ : Kiểu bài miêu tả: Bài "Phương pháp tả cảnh", SGK đưa ra bố

cục chung của dàn ý như sau:

………

- Mở bài: Giới thiệu cảnh được tả.

- Thân bài: Tập trung tả cảnh vật chi tiết theo một thứ tự.

- Kết bài: Thường phát biểu cảm tưởng về cảnh vật đó

Do đó khi sắp xếp ý ta phải cân nhắc, định trước tỉ lệ dành cho mỗi ý Thôngthường ý được nói kỹ là ý trọng tâm

Ví dụ: Đề bài : Hãy tả lại hình ảnh một cụ già đang ngồi câu cá bên

III- Hình ảnh cụ già đang ngồi câu cá

IV- Cảm nghĩ, liên trưởng về cảnh

Những phần trọng tâm của bài văn không phải là ý I, II, IV mà ý III mới

là ý cần tập trung làm rõ nên khi lập dàn ý ta phải tập trung vào ý này sắp xếpcác ý nhỏ đã tìm được và bổ sung cho đầy đủ

………

Có thể nói rằng sau khâu sắp xếp ý là dàn ý đã được lập xong Nhưngmuốn có một dàn ý thật khoa học ta phải kiểm tra tính chính xác của nội dung

đã được khai thác Chỉ sau khi kiểm tra dàn ý mới thực sự có ích cho bài văn

b.3 Hướng dẫn học sinh lập dàn ý bằng cách: làm bài tập sửa lại dàn ý

Khi rèn luyện kĩ năng lập dàn ý, tôi thường ra các bài tập để rèn luyện

kĩ năng lập dàn ý bằng cách yêu cầu học sinh sửa lại dàn ý đã thiết lập nhưngchưa chính xác Cách làm này thiết thực với học sinh bởi qua những bài tậpnày học sinh không những biết sắp xếp ý mà còn có khả năng nhận biết mộtdàn ý hoàn chỉnh

Ví dụ :

Đề bài : Từ văn bản “Lao xao” của Duy Khán, em hãy viết bài văn tả

cảnh khu vườn vào một buổi sáng mùa hè

Một em học sinh đã lập dàn ý như sau :

A Mở bài : - Giới thiệu chung khu vườn

B Thân bài : I Tả bao quát :

1 Âm thanh khu vườn vào buổi sáng

2 Tả những loài chim trong vườn

3 Diện tích khu vườn

4 Tả các loài hoa trong vườn

II Tả chi tiết

1 Tác dụng của khu vườn

………

2 Thái độ của mọi người với mảnh vườn

C Kết bài : - Tình cảm của em với khu vườn

Theo em dàn ý trên đã hợp lí chưa? Hãy bổ sung và sắp xếp lại nếu cầnthiết

Qua quan sát dàn ý trên, đối chiếu những yêu cầu của một dàn ý các

em sẽ phát hiện ra những chỗ chưa hợp lí trong dàn bài

Với những bài tập này tôi thường yêu cầu học sinh thảo luận nhóm đểthiết lập lại một dàn ý chuẩn mực Trong thực tế giảng dạy tôi thấy các emhọc sinh rất hứng thú khi làm các bài tập này

c Kiểm tra dàn ý:

Tôi thường hướng dẫn học sinh kiểm tra dàn ý theo cách sau: Trả lờicâu hỏi để kiểm tra

- Phần mở bài đã đủ ý chưa?

- Phần thân bài có mấy ý? Trình tự sắp xếp các ý có phù hợp không? Ý

nào là trọng tâm? Tập trung làm rõ ý trọng tâm ấy là đúng hay sai?

- Phần kết bài như thế có phù hợp với thân bài không ?

Trên đây là một số thao tác lập dàn ý cho một đề bài tập làm văn Hivọng với những thao tác này giáo viên sẽ hướng dẫn học sinh lập được một

dàn ý tốt Có một nhà văn nước ngoài đã nói: " Một bố cục xây dựng tốt

chẳng khác nào một cây sồi

mà mọi chim chóc từ các rừng lân cận tự bay đến làm tổ " Vì vậy lập dàn ý

khoa học hợp lý sẽ giúp học sinh viết được bài văn mạch lạc rõ ràng