ĐẶT VẤN ĐỀ: Chúng ta biết đổi mới chương trình và đổi mới phương pháp dạy học là cả một quá trình, trong quá trình đổi mới này chúng ta đã đạt một số kết quả, đó là sự nỗ lực của mỗi thầ
Trang 1Đề tài: MỘT VÀI KINH NGHIỆM KHI DẠY VĂN BẢN “SANG THU” CỦA HỮU THỈNH
(Ngữ Văn 9- Tập 2)
-I ĐẶT VẤN ĐỀ:
Chúng ta biết đổi mới chương trình và đổi mới phương pháp dạy học là cả một quá trình, trong quá trình đổi mới này chúng ta đã đạt một số kết quả, đó là sự nỗ lực của mỗi thầy cô giáo làm công tác giảng dạy, họ đã phát huy được tính tích cực, chủ động trong học tập của nhiều học sinh ở nhiều bài học, môn học phải nói là hay hơn trước Với mục đích lớn đó ở mỗi bài học của mỗi tiết, sách giáo khoa Ngữ văn đã cố gắng chọn các văn bản tiêu biểu để từ các văn bản các em được cảm thụ văn học, được rèn luyện tập làm văn- Tiếng việt, các bài học đã thể hiện được tinh thần và phương pháp giảng dạy tích hợp, tích cực Từ yêu cầu thiết thực của việc đổi mới sách giáo khoa, đổi mới phương pháp giảng dạy đòi hỏi giáo viên giảng dạy Ngữ văn có nhiệm
vụ khai thác nét độc đáo riêng biệt của mỗi tác phẩm, mỗi nhà văn làm cho “linh hồn” của mỗi tác phẩm sống mãi trong lòng các em và đạt được mục đích của việc dạy Ngữ văn
II CƠ SỞ THỰC TẾ (nguyên nhân):
- Khi dạy thể thơ trữ tình, qua bản thân và giự giờ đồng nghiệp, kiểm tra, khảo sát học sinh tôi thấy một thực tế qua quá trình dạy giáo viên phải giúp học sinh khai thác được chất trữ tình, tâm tư tình cảm của nhà văn trữ tình, có thể được thể hiện qua dòng hồi tưởng, cảm xúc,
Trang 2nối nhớ quê hương… để học sinh nắm được chiều sâu tình cảm mà tác giả thể hiện qua dòng cảm xúc Nhưng một số tiết dạy thơ giáo viên chưa khai thác sâu điều đó, chưa nắm bắt được thi pháp để xây dựng nên tác phẩm
- Thơ luôn mang tính trừu tượng, ẩn chứa nhiều tính nghệ thuật khiến
cả giáo viên- học sinh khó cảm nmhận một cách rõ ràng
- Khi dạy thơ có những câu từ đắt giọi là “Nhân từ” nếu giáo viên không nắm bắt được kiến thức khó có thể khai thác sâu về giá trị nghệ thuật trong mỗi câu và trong cả bài thơ, cho nên giáo viên chỉ dạy một cách diễn nôm chứ không khai thác được nét đặc sắc nghệ thuật về chiều sâu của bài thơ
- Có nhiều bài thơ hay, dài mang tính chất trữ tình, có tính giáo dục cao tìm hiểu trong một tiết nên ảnh hưởng khi phân bố thời lượng trong khi dạy
- Học sinh: Sự tiếp thu bài và hăng say học thơ của học sinh có nhiều hạn chế bởi thơ rất khó phân tích, cảm nhận và khi làm bài hầu như các em chưa bám sát vào từ hay, các giá trị nghệ thuật của bài thơ, không biết cách cảm thụ nên không yêu thích học thơ
- Từ những nguyên nhân trên khi thực tế giảng dạy và dự
giờđồng nghiệp với văn bản “Sang thu” của Hữu Thỉnh được đưa vào giảng dạy ngữ văn 9 tôi thấy giáo viên chưa làm toát lên được cái hay, cái cảm nhận tinh tế và ý nghĩa mà tác giả muốn gửi gắm
Nhà thơ tâm sự: Cuối bài thơ tôi đề “Thu 1977” đây là chìa khoá của bài thơ mag nhiều giáo viên giảng về bài thơ này không hiểu hoặc không chú ý, nếu chú ý thì hiểu thêm được rằng đây là một trong nhữ
Trang 3nùa thu đầu tiên của người lính vừa bước ra khỏi chiến tranh Nừu họ là người lính trong thời chiến họ mới hiểu được rằng đôi lúc chúng tôi mong một điều không có tiếng máy bay dù chỉ được đi hái rau, được đọc sách mà cũng không có, suốt ngày người lính trong thời chiến phải đối diện trong tiếng súng nổ, tiếng bom rơi, chính vậy mà có lúc nào đó không nghe những âm thanh ấy là quý giá vô cùng
III NHẬN THỨC MỚI:
- Khi dạy thơ phải giúp học sinh đi khai thác theo hướng tìm hiểu đặc trưng thể loại, nắm được vai trò, tác dụng của mỗi thể loại, hướng dẫn tìm hiểu theo mạch cảm xúc của chủ thể nhân vật trữ tình, đặc biệt chú ý khai thác những từ ngữ “đắt ”và “hay” nhất mang tính chất nghệ thuật trong từng câu, từng đoạn và trong cả bài thơ đó, từ đó giúp học sinh phát hiện ra những biện pháp nghệ thuật tiêu biểu rồi khái quát được giá trị nội dung của từng ý, từng phần
- Với văn bản “Sang thu” cần làm rõ: Tìm những chi tiết được những cảm nhận tinh tế của nhà thơ Hữu Thỉnh về sự biến đổi của đất trời từ cuối hạ sang đầu thu
+ Bài thơ không chỉ báo cho người đọc biết thu đã đến trong cảnh sắc thiên nhiên mà ngay trong cuộc sống của con người, trong tâm hồn tác giả và nhiều người yêu mùa thu Nhà thơ đến với mùa thu không phải ví hình ảnh quen thuộc như vòm trời cao xanh, hương cốm, heo may…mà mùa thu biểu hiện rất nhiều hình ảnh khi chuyển mùa và tất
cả những hình ảnh đẹp đã được nhà thơ khai thác hết rồi Tác giả không muốn lặp lại nữa nên giữa đất trời mênh mông, giữa những khoảnh khắc giao mùa kỳ lạ, điều đó khiến tâm hồn tác giả lay động, giật mình,
Trang 4giật mình để nhận ra đó chính là hương hồn, hương ổi tự nó dội thẳng vào những niềm thơ ấu, thân thiết trong tâm hồn của chúng ta Mùi hương đơn sơ ấy trở thành quý giá vì nó trở thành chìa khoá vàng thổi vào tâm hồn mỗi người, có thể là cả một thế hệ
+ Giáo viên cần phân tích rõ ở hai câo thơ: “Có đám mây mùa hạ
Vắt nữa mình sang thu” Cái mới ở đây là hai câu thơ này nói về hiện tượng giao mùa như giáo viên hiểu và phân tích tác giả đã liên tưởng đến đám mây mùa hạ, đó là những đám mây trọn vẹn vào mùa thu Mây và mùa hạ thường chứa nhiều màu sắc, thậm chí đầy dông bão tựa hồ những ước mơ khao khát của tuổi trẻ Tuy nhiên giữa mơ và thực là hai thế giới đối lập và phải chăng ước mơ nào cũng thành hiện thực
Đó là chân lý vả con người phải biết ý thức được mọi điều rằng, không thể đạt được hết những ước vọng đó được sinh ra ở thời tuổi trẻ,
sự dang dở, sự mất mát là một hiện thực chúng ta buộc phải chấp nhận trong cuộc sống của mình, ngay cả người lính cũng vậy Rất nhiều đồng đội, chiến sỹ nằm lại ở tuổi còn trẻ ở ngưỡng cửa đẹp nhất của cuộc đời, vì thể đám mây chỉ vắt nửa mình sang thu, nửa còn lại thành
ký ức
+ Hai câu thơ cuối bài thơ tác giả muốn gửi gắm: Chủ thể bài thơ
là cái kiêu hùng của mùa thu đã toát lên còn lại chính ở hai câu thơ này,
đó là cáI cất cánh của người lính không chỉ là một buổi chiều mùa thu
mà là một buổi chiều hoà bình Có thể nói vẻ đẹp hai câu thơ cuối ngang tàng nhưng lại mang nét đẹp, dịu dàng sâu lắng của mùa thu hoà
Trang 5bình Ở đây cây đứng tuổi là chủ thể trữ tình trong bài thơ đã trải qua gian nan vất vả, giờ đã vượt lên hoàn cảnh không có gì là run rẩy
- Tác giả bày tỏ quan điểm của mình: “Giảng văn thơ ngoài phân tích văn bản trên câu thơ mà hãy tìm hiểu sâu sắc hơn điều tác giả muốn gửi gắm, nó có thể nằm ngay tựa đề bài thơ, câu đề tự, lời ghi chú”
- Từ những yêu cầu trên giáo viên khái thác hướng bài dạy cho phù hợp sáng tạo với mục tiêu bài học sách giáo khoa đặt ra Giáo viên cần làm rõ nội dung bài học và ý nghĩa của bài thơ thông qua giáo án
và bài dạy trên lớp
IV GIẢI PHÁP MỚI.
Từ nhận thức mới, quá trình giảng dạy giáo viên phải tìm ra mọi phương pháp dạy, hướng khai thác bài thơ sao cho dễ hiểu, dễ nhớ nhất, cảm nhận cáI hay, cáI đặc sắc của bài thơ Sau đây là giáo án soạn giảng của bản thân tôi khi dạy văn bản này
Tiết 121
Sang Thu
(Hữu Thỉnh)
A MỤC TIÊU BÀI HỌC: GIÚP HỌC SINH.
- Kiến thức: Tìm hiểu chi tiết được những cảm nhận tinh tế của nhà thơ Hữu Thỉnh về sự biến đổi của đất trời từ cuốn hạ sang đầu thu và điều tam sự của tác giả
- Kỹ năng: +Rèn kỹ năng đọc diễn cảm, cảm nhận, tìm hiểu thơ Hữu Thỉnh
Trang 6+ Tích hợp phần văn ở một số bài thơ mùa thu.
-Thái độ: Yêu thiên nhiên, biết rung động trước cái đẹp của cuộc sống, hiểu được tâm sự của tác gảI trong mỗi tác phẩm
B THIẾT BỊ: Sử dụng bảng phụ và vài bức tranh về mùa thu: C.TIẾN TRÌNH HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC:
* Bài cũ: Kiểm tra bài soạn.
* Bài mới: Giới thiệu bài:
Về bước đi của thời gian, với cái thi nhân của mùa thu luôn là dấu
ấn của mình trong những vần thơ, luôn được một vẻ riêng trong trẻo, mùa thu tuyệt đẹp, điệu thơ uyển chuyển mùa nọ tiếp nối mùa kia bằng cách ngắt nhịp rõ ràng như trong thơ Nguyễn Khuyến, Xuân Diệu… Còn Hữu Thỉnh làm cho mùa thu có thêm hương sắc mới, giai điệu mới, con người và cảnh mới, và dễ hiểu thêm nét mới trong thơ Hữu Thỉnh thì chúng ta đi tìm hiểu hình ảnh, ngôn từ trong bức tranh giao mùa “Sang Thu”
I TÌM HIỂU VỀ TÁC GIẢ, TÁC PHẨM.
Cho học sinh đọc phần chú thích
? Hãy trình bày hiểu biết của em
về tác giả?
1.Tác giả: 1942
- Quê: Huyện Tam Phúc- Vĩnh Phúc
- Nhà thơ trưởng thành trong kháng chiến chống mỹ
-Có nhiều tập thơ, trường ca nổi
Trang 7? Bài thơ được sáng tác trong
hoàn cảnh nào?
tiếng
- Thơ ông ấm áp tình người, giàu sức gợi cảm
- Hiện là thư ký hội nhà văn Việt Nam
2 Tác phẩm: Thu 1977 in trên báo văn nghệ, sau đó được in nhiều lần trên tập thơ Bài thơ là sự cảm nhận tinh tế, sự biến đổi đất trời từ trong thời điểm giao mùa
Giáo viên: Nhà thơ kể về thời khắc ông đặt bút làm thơ Năm 1977 ông tham gia tại viết văn quân đội ở ngoại ô Hà Nội (nay thuộc
Khương Hạ- Thanh Xuân- Hà Nội) Đất nước lúc này vừa trải qua chiến tranh, cuộc sống thanh bình trở lại và lá thu đang ngã màu Nhà thơ đã trèo lên cây ổi chín vàng trong cả một vườn ổi bạt ngàn nơi đây Không có gì đặc sắc hơn, sánh hơn cái màu, cái mùi ổi chín vàng, nhiều trong cái nắng vàng của mùa thu…Không gian cao và thăm thẳm, yên tĩnh Tác giả tâm sự bài thơ hình thành rất nhanh và tôi cũng lấy làm tâm đắc nên nhâm nhi đọc suốt buổi không chán
II. ĐỌC VÀ TÌM HIỂU VĂN BẢN.
Yêu cầu: Giọng nhẹ, nhịp chậm,
khoan thai, suy nghĩ, tình cảm, nhẹ
nhàng
- Giáo viên đọc mẫu học sinh
đọc
1 Đọc văn bản:
2 Chú thích: sách giáo khoa
Trang 8- Nhận xét
Giáo viên giải thích cho học sinh hiểu cuối bài thơ tác giả đề
“Thu 1977” Đây là chìa khoá của bài thơ, nếu chú ý chúng ta sẽ hiểu thêm được rắng đây là một trong những mùa thu đầu tiên của người lính vừa bước ra khỏi chiến tranh Nừu họ là người lính trong thời chiến họ mới hiểu được rằng đôi lúc chúng tôi cũng mang trên đầu không có tiếng máy bay sẽ được đi hái rau, đọc sách mà không có Suốt ngày một người lính thời chíên phải đối diện với tiếng súng, tiếng bom, chính vì vậy mà lúc nào không phải nghe những âm thanh ấy là quý giá
vô cùng
? Bài thơ được viết theo thể thơ
nào?
? xác định phương thức biểu đạt
của bài thơ?
? Vì sao em xác định được văn
bản này mang đậm chất trữ tình?
Giáo viên trình bày thơ trên bảng
phụ
? Trong câu thơ thứ nhất từ nào
diễn tả được trạng thái cảm nhận
của nhà thơ? đó là trạng thái gì
vậy?
? Tại sao thừ “bổng” lại được đặt
ngay trong bài thơ?
3 Cấu trúc văn bản.
- Thơ mới (5 chữ)
- Phương thức biểu đạt trữ tình kết hợp miêu tả + tình cảm
- Bộc lộ những rung động của lòng ngừi trước thời điểm sang thu
4 Tìm hiểu văn bản.
a) Bức tranh giao mùa
- “Bỗng” -> ngạc nhiên, ngỡ ngàng trước sự thay đổi của thiên nhiên
- Giáo viên: Con người đang sống
Trang 9? Tác giả “bổng” nhận ra được
điều gì? Nhận ra bằng giác quan
nào?
? Dấu hiệu mùa thu được nhà thơ
cảm nhận từ “hương ổi” có ý
nghĩa ghì? Tại sao?
trong khoảng thời gian, không gian nhất định, trong một phút giây nào đó, bất chợt, ngỡ ngàng, sững sờ, không hẹn trước
Hương ổi Gió se Sương chùng chình
=> Dấu hiệu khí tiết trời sang thu, giác quan khứu giác, xúc giác, thị giác
- Sự thay đổi của tiết trời không phải nét đặc trưng của mây trời, sắc vàng úcc như trong thơ cổ điển, mà dấu hiệu mùa thu về là từ hương ổi
- Thời điểm trái cây đang độ chín (cuối hạ) Hương ổi không phải là thứ quà sàng trọng, quý hiếm như nho, lê mà hương ổi đem lại vị ngọt ngào, gần gũi, quen thuộc của cuộc sống thanh bình của người
Trang 10làng quê (Miền Bắc) Qua đó cho thấy sự gần gũi, gắn bó của con người với chốn quê
? Từ “Phả”và từ “Gió se” được
hiểu như thế nào?
?Em cảm nhận về hai câu thơ này
như thế nào? (học sinh trình bày
cảm nhận của mình)
- “Phả”Động từ diễn tả mùi hương
ổi thơm nồng nàn, lan toả
- Gió se: Gió hơi khẽ, hanh, lạnh
Giáo viên: Hương ổi thơm nồng nàn phả vào hương thơm, vào gió thu
se lạnh, chữ “Phả” đủ để gợi hương thơm như sánh lại, nó sánh bởi hương một phần, bởi hương gió se Hương thơm được trộn vào gfío được tinh lọc, được cô đặc thêm, nồng nàn quyện lại, trộn lẫn vào không gian đến từng xóm nhỏ, ngõ nhỏ của vùng quê Đây là món quà của mùa hè ban tặng con người, con người bỗng sững sờ, ngập ngừng Giữa những khoảnh khắc giao mùa kỳ lạ, điều đó khiến tâm hồn átc giả lay động, giật mình, phảI giật mình để nhận ra đó chính là hương hồn Mùi hương đơn sơ ấy trở thành quý giá vì nó trở thành chìa khoá vàng
mở vào tâm hồn mỗi người, có khi cả một thế hệ
? Cái sững sờ, ngập ngừng được
tác giả cảm nhận qua thị gấic ra
sao?
? Em hiểu từ “chùng chình” là gì?
Hình ảnh thơ gợi cho em cảm
nhận ra sao?
? Cái “Ngõ” gợi cho em suy nghĩ
- “Sương chùng chình qua ngõ”
- “Chùng chình”: là hương quẩn nhẹ cố ý như chậm lại hơn ngày thường: Lưu luyến, bâng khuâng, ngập ngừng, bịn rịn
- Cái ngõ: Có sương đẫm hương,
Trang 11Chỉ ra nét nghệ thuật của câu thơ
trên?
? Có thể thay từ “Chùng chình”
bằng những từ ngữ khác được
như: Dình dàng, lững thững…?
Trong câu thơ thứ tư tại sao tác giả
lại không viết “Mùa thu đã về” mà
lại viết “Hình như thu đã về”
sương theo gió đang đi qua là cái ngõ thực và nó vừa là cáI ngõ của tác giả thông giữa hai mùa
=> Nghệ thuật nhân hoá, từ láy gợi tình cảm nhận hương thu ngập ngừng, vấn vương
- Không thể thay được từ ngữ khác làm nổi bật được tâm trạng lưu luyến, bịn rịn
- “Hình như”: Diễn tả được cảm giác ngỡ ngàng trước giây phút giao mùa nửa thực, nửa hư
Giáo viên: cái chính là bất ngờ đột ngột từ khứu giác (hương ổi), xúc giác (gió se), thị giác (sương chùng chình) lý trí đều mách bảo thu đã
về mà chưa giám tin Đó là ấn tượng tổng hợp từ hương gió, sương mù, trong hương có gió, có sương, hình như có cả tình Giây phút giao mùa của thiên nhiên ấy nhiều rồi, thấy rồi, khó tin
? Nhận xét gì về nghệ thuật ở khổ
thơ này?
? Tại sao tác giả lại có cảm nhận
tinh tế đến như vậy?
=>Lời thơ thể hiện cảm xúc trực tiếp, tinh tế của tác giả trước không gian giao mùa
- Bâng khuâng, xao xuyến của người thực sự yêu mùa thu, làng
Trang 12quê, đất nước mới có cảm nhận tinh tế đến như vậy
Giáo viên: Từ cảm nhận gioác quan, tác động đến lý trí, cảm xúc của tác giả như tràn ra hoà vào cảnh vật xung quanh
? Bức tranh sang thu được cảm
nhận qua sự vật nào trong không
gian?
? Em hiểu hình ảnh “dềnh dàng”
của dòng sông như thế nào?
? Trái với hình ảnh “dình dàng”
thì hình ảnh nào xuất hiện?
? Em hãy chỉ ra bút pháp nghệ
thuật của 2 câu thơ này?
? Sự trái ngược này có tạo ra mâu
thuẫn không?
- Sông dình dãng
- Chim bắt đầu vội vã
- Có đám mây mùa hạ
+ Dòng sông êm ả, chậm chạp, thong thả, chứ không cuồn cuộn
dữ dội, gấp gáp trong những ngày mưa lũ (mùa hạ) Giờ là khoảnh khắc nghỉ ngơi hiếm có thư giãn tâm hồn
+ “Chim bắt đầu vội vã”-> đàn chim phải gấp gáp, khẩn trương, chuẩn bị cho chuyến bay tránh rét
=>Nghệ thuật: Nhân hoá(1) đối lập, trái ngược nhau, Phát hiện tinh tế của tác giả từ “bắt đầu” rất độc đáo vì nó bắt đầu chứ không phải đang vội vã PhảI tinh tế lắm tác giả mới phát hiện ra từ “bắt đầu” trong những cánh chim bay
=> Cảm nhận nỗi bẩi bật, thời điểm giao mùa, hoạt động của sự
Trang 13vật trong tự nhiên diễn ra không giống nhau
Giáo viên: Tác giả không chỉ dừng lại ở sự vật xung quanh mà tác giả còn có cái nhìn rộng hơn, dài hơn
? Em cảm nhận như thế nào về hai
câu thơ: “Có đám mây mùa hạ
Vắt nửa mình sang thu”
- Không khí mùa thu thư thái lắng đọng, lâng lâng, vì thế đám mây mùa hạ thảnh thơi, uyển chuyển, duyên dáng vắt nửa mình sang thu
Đó là hình ảnh đám mây mùa hạ còn sót lại trên bầu trời như một giảI lụa, tấm khăn von của người thiếu nữ trên bầu trời nửa còn là mùa hạ, nửa nghiêng mình sang thu
Giáo viên: Đây là hình ảnh đẹp mà cảm nhận tinh tế của tác giả Qua
hình ảnh đó tác giả đa liên tưởng đến đám mây mùa hạ Đó là đám mây tròn, trọn vẹn vào mùa thu Mây mùa hạ thường chứa nhiều màu sắc, thậm chí đầy dông báo tựa hồ những ước mơ khao khát của tuổi trẻ Tuy nhiên giữa mơ hồ và thực là hai thế giới luôn đối lập và phải chăng ước mơ nào cũng thành hiện thực Đó như một chân lý và con người phải biết ý thức được mọi điều rằng không thể đạt được hết những ước vọng tốt đẹp của mình nhất là những ước vọng đó được sinh ra ở thời tuổi trẻ, sự dang dở, sự mất mát là một hiện thực chúng ta buộc phảI chấp nhận trong cuộc sống của chính mình Ngay cả người lính cũng vậy nhiều đồng chí, đồng đội, chiến sỹ nằm lại ở tuổi trẻ ở ngưỡng mùa