Thông tin bất đối xứng và vận dụng vào thị trường tài chính

b Rủi ro đạo đức - Rủi ro đạo đức trong thị trường tài chính Rủi ro đạo đức nảy sinh khi bên có ưu thế thông tin hiểu được tình thế thông tin phi đối xứng giữa các bên giao dịch và tự nh

ĐỀ TÀI:

Giảng viên hướng dẫn: Ths Trương Minh Tuấn Sinh viên thực hiện: nhóm đề tài 2

Lớp:QT1K16b

TpHCM, ngày 22 tháng 02 năm 2014

DANH SÁCH THÀNH VIÊN NHÓM ĐỀ TÀI 2

1. Nguyễn Hữu Chiến 7

2. Hà Lợi Phúc 71

3. Đào Nhật Quỳnh (Nhóm trưởng) 78

4. Nguyễn Minh Đức 27

5. Nguyễn Văn Đắng 24

6. Cao Văn Hảo 31

7. Nguyễn Minh Nhân 66

8. Nguyễn Quốc Thịnh 96

9. Phạm Ngọc Nghĩa 62

10. Phạm Quốc Huy 40

11. Phạm Tải 85

Mục lục Lời mở đầu 4

LỜI MỞ ĐẦU

Thông tin bất đối xứng là vấn đề xảy ra thường xuyên trong quá trình vận động của xã hội Ở thị trường tài chính, việc tìm hiểu sự bất cân xứng thông tin càng có nhiều ý nghĩa khi mà quá trình phát triển kinh tế - xã hội của một quốc gia ngày càng cao Sự cân bằng thông tin sẽ giúp các doanh nghiệp, các tổ chức và cá nhân sẽ có những lựa chọn đúng đắn để tạo lập cho mình một điểm tựa vững chắc ở tài chính.

Với khoảng 15 trang viết, chúng em hi vọng mọi người có thể nắm bắt sơ qua về “Lý thuyết thông tin bất đối xứng, ứng dụng vào thị trường tài chính”, qua đó có thể hiểu thêm về tầm quan trọng của thông tin trong tài chính nói chung và kinh doanh nói riêng.

Trong quá trình làm bài tiểu luận, chắc chắn sẽ không tránh khỏi sai sót, mong Thầy và các bạn đóng góp ý kiến để bài làm được tốt hơn.

Nhóm đề tài 2 xin chân thành cảm ơn!

I Lý thuyết thông tin bất đối xứng

1 Khái niệm và hệ quả của thông tin bất đối xứng

A Khái niệm thông tin bất đối xứng.

Thông tin bất cân xứng là trạng thái không có sự cân bằng trong việc nắm giữ thông tin giữa các bên tham gia giao dịch Khi đó giá cả không phải là giá cân bằng của thị trường mà nó có thể thấp hơn hoặc cao hơn dẫn tới thị trường không đạt hiệu quả

B Hệ quả của thông tin bất đối xứng

a) Lựa chọn đối nghịch

Lựa chọn đối nghịch là kết quả của thông tin bị che đậy, nó xảy ra trước khi thực hiện giao dịch hay nói cách khác là trước khi kí hợp đồng

Khi trên thị trường người mua có thông tin về cá nhân mình và che đậy thông tin Mức giá là đồng nhất với tất cả những người mua Người bán không

có đủ thông tin về người mua Thị trường bảo hiểm là ví dụ điển hình về trường hợp này: khi những người hay ốm đau, người già yếu sẽ tích cực mua bảo hiểm

y tế, những người có nguy cơ gặp rủi ro khi điều khiển phương tiện cơ giới sẽ tích cực mua bảo hiểm ô tô Trong trường hợp này người bán bảo hiểm lại không có đủ thông tin về những người mua bảo hiểm nên sẽ gặp rủi ro.Trường hợp này chi phí lựa chọn sai lệch sẽ do người bán gánh chịu

Lựa chọn đối nghịch xảy ra trên các thị trường tài chính khi những người

đi vay có nhiều khả năng tạo ra một kết cục không mong muốn (đối nghịch)-

tức là rủi ro không trả được nợ là những người tích cực đi vay nhất và do vậy có nhiều khả năng được lựa chọn nhất

Việc các nhà đầu tư đã chọn sai đối tượng cho vay của mình vì không nắm được đầy đủ thông tin về đối tượng khiến cho đó có thể là những hợp đồng cho vay được thực hiện nhưng trường hợp rủi ro không trả được nợ là rất nhiều Ngược lại, những người cho vay có thể quyết định không cho vay mặc dù có những trường hợp có thể trả được nợ

Nếu người cho vay biết rõ về những người đi vay, tức là thông tin không phải là không cân xứng thì người cho vay sẽ không khó khăn gì trong việc cho người này hay người kia vay Do sự lựa chọn đối nghịch, người cho cho vay có thể rút lại quyết định cho vay tuy rằng đó có thể là một khoản đầu tư có giá trị Hoặc để bù đắp rủi ro, người cho vay có thể tăng lãi suất vay Nhưng việc này phần nào tự gây tác hại vì nhiều người đi vay đáng tin cậy có thể quyết định không vay nữa và chỉ còn lại những người kém tin cậy hơn

Do vậy một khi vấn đề lựa chọn đối nghịch trở nên đặc biệt nghiêm trọng thì thị trường có thể khủng hoảng hay sụp đổ

b) Rủi ro đạo đức

- Rủi ro đạo đức trong thị trường tài chính

Rủi ro đạo đức nảy sinh khi bên có ưu thế thông tin hiểu được tình thế thông tin phi đối xứng giữa các bên giao dịch và tự nhiên hình thành động cơ hành động theo hướng làm lợi cho bản thân bất kể hành động đó có thể làm hại cho bên kém ưu thế thông tin Hành vi tha hóa theo hướng như thế của bên có

ưu thế thông tin được bên kém ưu thế thông tin cho là không đứng đắn, là một thứ nguy hiểm, rủi ro cho mình Việc này sẽ dẫn tới nguy cơ tổn hại về mặt tài chính đối với các bên tham gia Rủi ro đạo đức hình thành sau khi giao dịch được thực hiện

- Rủi ro đạo đức trong thị trường Nợ

Xảy ra khi người đi vay sử dụng những khoản vay không đúng mục đích cam kết trong hợp đồng vay nợ Sử dụng vốn sai trình tự, đầu tư vào những hạng mục rủi ro mà không thông báo cho bên nhận vốn

Ta thấy rằng, người đi vay bao giờ cũng hiểu rõ mục đích sử dụng những khoản vay trong khi người cho vay (Ngân hàng, các tổ chức tài chính, hoặc cá nhân thì không) Trong các lĩnh vực cho vay tiêu dùng, cho vay dự án, các Ngân hàng thường ưu tiên cho vay đối với các khách hàng có tài sản thế chấp Tuy nhiên, để đẩy nhanh con số tín dụng, bước đầu nhiều Ngân hàng đã “dấn thân” vào lĩnh vực cho vay tín chấp Khi này rủi ro tiềm ẩn đối với ngân hàng thường

sẽ tăng lên khi Ngân hàng khó bao quát, thẩm định việc sử dụng đồng vốn của khách hàng

Ví dụ: Ông Nguyễn Văn X vay tiền của Ngân hàng XYZ Trong hợp

đồng vay mượn có ghi rõ ông dùng khoản vay này để mở rộng nhà hàng của mình Tuy nhiên, ông X đã mang số tiền đó đổ vào Chứng khoán Nếu thị

trường Chứng khoán lên giá, dĩ nhiên ông ta sẽ có lời và dư sức thanh toán nợ gốc và lãi cho Ngân hàng Nhưng thử tưởng tượng nếu như TTCK “rớt giá” thê thảm, khoản đầu tư của ông ta “bốc hơi” tới hơn 2/3 Khi này chắc chắn ông X

sẽ rơi vào tình trạng “khó hoàn trả” nghĩa vụ nợ Lúc này Ngân hàng gặp phải một rủi ro trong việc thu hồi khoản cho vay Rủi ro đạo đức trong các hoạt động giao dịch vay nợ là khá phổ biến Nó đặt ra câu hỏi “kiểm soát” đối với các Tổ chức tài chính trong việc giám sát việc sử dụng “đồng vốn” của khách hàng

-

Rủi ro đạo đức trong thị trường Vốn

-Trong thị trường Vốn, ta cũng gặp những rủi ro về mặt đạo đức Những rủi ro này cũng gây ra những tổn thất lớn về mặt tài chính Những ví dụ và phân tích dưới đây sẽ phần nào làm sáng tỏ vấn đề trên

- Sự tách bạch về mặt quản lý và sở hữu trong các công ty cổ phần là yêu cầu cơ bản của Ủy ban chứng khoán đối với các công ty đại chúng niêm yết Các cổ đông có vốn góp trong công ty cổ phần và có trách nhiệm trong phạm vi

vốn góp Hội đồng cổ đông hàng năm sẽ họp và tìm ra một ban giám đốc để thực hiện lèo lái hoạt động sản xuất công ty Trong quá trình hoạt động, các cổ đông cũng không thể nắm rõ toàn bộ tình hình công ty cũng như tác động của các quyết định của ban giám đốc tới hoạt động của công ty Rõ ràng điều này là hiện tượng của thông tin không đối xứng giữa một bên là cổ đông và một bên là Ban giám đốc

- Ban giám đốc là những người được thuê để điều hành doanh nghiệp và công ty Đôi khi họ không phải là cổ đông hoặc ràng buộc về mặt tài chính đối với công ty là khôngrõ ràng Hơn nữa, họ lại nắm khá rõ những thông tin tài chính của công ty, và “sức khỏe” của công ty hiện tại như thế nào

- Việc ra quyết định của nó sẽ thật rủi ro nếu như Ban giám đốc hành động không đứng trên lợi ích của Cổ đông

Ví dụ: Ông Phạm Thành B là giám đốc của một công ty tài chính ABC

Và ông ta đã quyết định đầu tư vào một dự án mạo hiểm Nếu dự án đó thành công theo dự tính của ông ta, công ty ABC sẽ thu được một mối lợi rất lớn, khi

đó uy tín của ông B sẽ tăng cao và chắc chắn ông B được khen thưởng Nhưng hãy lật ngược vấn đề, nếu dự án đầu tư tài chính đó bị thất bại do những rủi ro trên thị trường, khoản đầu tư đó bị “bốc hơi” thì điều gì xảy ra? Dĩ nhiên những tổn thất tài chính sẽ đổ lên đầu các cổ đông, trong khi ông B không chịu quá nhiều trách nhiệm Khi này chúng ta sẽ thấy sự chênh lệch về thông tin bất cân xứng và rủi ro đạo đức sẽ nguy hại như thế nào trong hoạt động điều hành công

ty

II Vận dụng lý thuyết thông tin bất đối xứng vào thị

trường tài chính

1 Khái niệm và phân loại thị trường tài chính

A Khái niệm :

TTTC là nơi diễn ra các hoạt động mua bán các loại giấy tờ có giá, nơi

gặp gỡ của các nguồn cung cầu về vốn, qua đó hình thành nên giá mua và bán

các loại cổ phiếu, trái phiếu, kỳ phiếu, tín phiếu, … hình thành nên giá cả các

loại vốn đầu tư bao gồm : lãi suất cho vay, lãi suất đi vay, lãi suất ngắn hạn,

trung hạn và dài hạn

C Phân loại

* Căn cứ vào thời gian vận động vốn(kỳ hạn thanh toán của các chứng từ giao dịch trên thị trường):

Thị trường tiền tệ và thị trường vốn

Sự khác biệt: Thị trường tiền tệ có thời gian luân chuyển vốn không quá 1 năm; có đặc trưng là tài trợ gián tiếp thông qua hoạt động của các ngân hàng

thương mại => Rủi ro thấp >< Thị trường vốn có thời gian luân chuyển vốn > 1 năm; có đặc trưng là tài trợ trực tiếp giúp các chủ thể có nhu cầu sẽ chủ động

phát hành chứng khoán trên thị trường để huy động vốn=> Rủi ro tương đối

cao

* Căn cứ vào cách thức huy động vốn: Thị trường công cụ nợ (vay cam

kết trả gốc lãi theo kỳ hạn), thị trường công cụ vốn (nhiều nhà đầu tư cùng góp

vốn, cùng sở hữu tài sản chung, cùng chia sẻ lợi nhuận và rủi ro)

* Căn cứ vào cơ cấu tổ chức: Thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp

Thị trường sơ cấp: là nơi các chứng từ có giá được phát hành và bán cho

người mua đầu tiên

Thị trường thứ cấp: là nơi mua bán các chứng từ có giá đang lưu hành

Tạo vốn cho nhà phát hành, tạo Các luồng vốn dịch chuyển giữa các

hàng hóa cho thị trường giao dịch

nhà đầu tư và nhà kinh doanh mà không chảy vào những nhà phát hành

Giá CK do tổ chức phát hành

quyết định, thường được in ngay trên

CK

Giao dịch trên thị trường phản ánh nguyên tắc cạnh tranh tự do, giá CK do cung cầu quyết định

Người bán CK là KBNN,

NHNN, Công typhát hành, tập đoàn

bảo lãnh phát hành,…

Thị trường hoạt động liên tục, các nhà đầu tư mua bán CK nhiều lần trên thị

trường

2 Lý thuyết thông tin bất đối xứng vào thị trường tiền tệ

A Khái niệm và phân loại thị trường tiền tệ

a Khái niệm

Thị trường tiền tệ là thị trườngvốn ngắn hạn, nơi diễn ra các hoạt động

của cung và cầu về vốn ngắn hạn Vốn ngắn hạn bao gồm cả trái phiếu ngắn

hạn, có kỳ hạn tức là mua bán những món nợ ngắn hạn rủi ro thấp, tính thanh

khoản cao Thị trường tiền tệ diễn ra chủ yếu thông qua hoạt động của hệ

thống ngân hàng, vì các ngân hàng là chủ thể quan trọng nhất trong việc cung

cấp và sử dụng vốn ngắn hạn

Thị trường tiền tệ là thị trường phi tập trung tại các phòng kinh doanh của

các ngân hàng và các công cụ kinh doanh đầu tư chuyên nghiệp thông qua mạng

lưới điện thoại, internet rộng lớn Các nghiệp vụ trên thị trường tiền tệ là nghiệp

vụ chuyển giao vốn có khả năng thanh toán cao, ít xảy ra rủi ro đối với người

đầu tư

Thị trường tiền tệ ở đây xét trên thị trường tín dụng ngân hàng do khối lượng giao dịch lớn

c) Phân loại

Phân loại theo cách thức tổ chức

Nếu căn cứ theo cơ cấu tổ chức thị trường tiền tệ được chia thành 2 cấp:

là thị trường tiền tệ sơ cấp và thị trường tiền tệ thứ cấp

• Thị trường tiền tệ sơ cấp: là nơi chuyên phát hành các loại trái

phiếu mới của ngân hàng, công ty tài chính, kho bạc Thị trường tiền tệ sơ cấp thật sự là nơi tìm vốn của người phát hành trái phiếu và cung ứng vốn của người mua trái phiếu

• Thị trường tiền tệ thứ cấp: chuyên tổ chức mua bán các loại trái phiếu

đã phát hành ở thị trường sơ cấp, nhưng lại mang tính chất chuyển hóa hình thái vốn Tức là, trái phiếu có hình thái hiện vật cụ thể là máy móc, vật tư bây giờ họ lại cần tiền, nghĩa là cần vốn dưới hình thái tiền tệ

Phân loại theo công cụ nợ

Nếu căn cứ vào các loại công cụ tham gia trên thị trường thì thị trường tiền tệ bao gồm:

• Thị trường vay nợ ngắn hạn giữa các tổ chức tín dụng (chủ yếu là ngân hang thương mại) dưới sự điều hành của ngân hàng trung ương

• Thị trường trái phiếu ngắn hạn và thị trường các loại chứng từ có giá khác như: kỳ phiếu thương mại, khế ước giao hàng, tín phiếu của các công ty tài chính, chứng chỉ tiền gửi tiết kiệm, kỳ phiếu ngân hàng

D Tác động của lý thuyết bất đối xứng vào thị trường tiền tệ

a Lựa chọn đối nghịch

Lựa chọn sai lệch xảy ra trước cho vay, khi ngân hàng hay các tổ chức tín dụng bị khách hàng che dấu thông tin dẫn tới việc lựa chọn khách hàng không tốt và cấp tín dụng không hiệu quả Khách hàng có độ rủi ro cao thường là

những khách hàng tích cực trong việc xin cấp những khoản vay Hậu quả của lựa chọn sai lệch có thể dẫn đến việc cấp tín dụng có độ rủi ro cao nên trong trường hợp này các ngân hàng có thể cắt giảm cho vay hoặc không tiếp tục cho vay mặc dù vẫn còn nhiều khách hàng tốt

Cụ thể trong hoạt động tài chính ngân hàng, lựa chọn sai lệch sẽ xuất hiện khi nguồn vốn khan hiếm và lãi suất cho vay bị đẩy lên cao Theo quan niệm kinh tế “rủi ro cao – lợi nhuận cao” khi nguồn cung tín dụng dồi dào, mức lãi suất cho vay thấp thì cả dự án có tỉ suất sinh lợi nhuận thấp, rủi ro thấp, đảm bảo khả năng trả nợ chắc chắn và những dự án có rủi ro cao, sinh lợi cao, khả năng trả được nợ thấp đều được cấp tín dụng để thực hiện Nhưng khi nguồn vốn khan hiếm, lãi suất cho vay bị đẩy lên cao Để ngân hàng có lợi nhuận, các

dự án an toàn với tỉ suất lợi nhuận thấp sẽ dễ bị bỏ qua để cấp vốn cho những dự

án rủi ro cao với lợi nhuận cao hơn Đây chính là lựa chọn sai lệch trong hoạt động tài chính ngân hàng Khi mà chỉ có dự án có độ rủi ro cao được thực hiện thì nguy cơ vỡ nợ của các tổ chức tín dụng là rất cao

Có 2 dạng sai lệch thông tin phổ biến

- Khách hàng chỉ cung cấp thông tin tốt và che dấu thông tin xấu về dự án

- Khách hàng cố tình cung cấp thông tin sai để lừa đảo các tổ chức tín dụng

d) Rủi ro đạo đức

Rủi ro đạo đức trong lĩnh vực tín dụng xảy ra khi cấp tín dụng, những khách hàng được cấp tín dụng luôn có xu hướng muốn thực hiện đầu tư rủi ro hơn những người cấp tín dụng mong đợi vì chủ đầu tư sẽ có lợi rất lớn nếu dự

án thành công, trong khi những người cấp tín dụng chỉ nhận được một khoản lợi

cố định đã thỏa thuận trước đó Ngược lại nếu dự án thất bại, người cáp tín dụng

có thể bị mất một phần hoặc toàn bộ vốn đã cấp

Đối với hợp đồng vay ngân hàng thì rủi ro đạo đức xuất phát từ phía

trong việc xác định xem các điều kiện trong thỏa thuận có được tuân thủ và thực hiện đúng cam kết ban đầu hay không Trong hoạt động tín dụng, giám sát việc

sử dụng các khoản tín dụng của ngân hàng thường vấp phải nhiều khó khăn đến

từ cả phía ngân hàng và người đi vay Bản thân các ngân hàng có thể gặp phải rủi ro đạo đức của người đi vay khi ngân hàng không giám sát hoạt động của người đi vay, tạo điều kiện cho khách hàng dùng khoản vay đầu tư mạo hiểm quá mức Rủi ro đạo đức sau khi vay khi khách hàng có động cơ để đầu tư vào những dự án có độ rủi ro cao Nếu dự án đó thành công thì khách hàng sẽ thu lợi lớn, ngược lại nếu thất bại ngân hàng sẽ phải gánh chịu hậu quả do khách hàng thua lỗ, làm gia tăng nợ xấu trong hệ thống ngân hàng

Rủi ro đạo đức thường xảy ra ở khách hàng sử dụng vốn không đúng mục đích, đầu tư vào dự án kém hiệu quả, lừa đảo ngân hàng Những khách hàng này thường là chủ doanh nghiệp có tỉ lệ góp vốn nhỏ hay chủ những khoản vay được cấp mà không cần phải thế chấp tài sản Xung đột về lợi ích giữa người vay và ngân hàng đến từ vấn đề rủi ro đạo đức dẫn đến tình trạng một số ngân hàng siết chặt điều khoản cho vay, giảm cho vay ảnh hưởng đến cả nền kinh tế

E Giải pháp hạn chế tác động

Đẩy mạnh tính minh bạch trong hệ thống kế toán kiểm toán từ đó có thể lấy các báo cáo tài chính làm cơ sở chuẩn xác đáng tin cậy cho các ngân hàng trong vấn đề thẩm định doanh nghiệp cho vay Việc áp dụng chuẩn kế toán IAS thay vì dùng chuẩn VAS như hiện nay sẽ giúp giảm thiểu được những sai

lầm như trong chuẩn mực và thông lệ kế toán quốc tế, lãi kinh doanh là các khoản lãi/lỗ từ hoạt động kinh doanh thông thường của doanh nghiệp, không bao gồm các khoản thu nhập và chi phí tài chính (chi phí lãi vay) Tuy nhiên, theo VAS 21 thì "Lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh" bao gồm cả lợi nhuận và chi phí tài chính Điều này khiến nhà đầu tư dễ nhầm lẫn