Nhu cầu kiểm tra sức khỏe của người dân Việt Nam Đại học Kinh tế TP.HCM, 2015

Hospital Choice Factors: A Case Study In Turkey.. Health marketing quarterly... Hình 1.8 Môăhìnhăcácăy uăt ătácăđ ngăch năn iăch măsócăs căkh e Ngu n: Akinci, F., Esatoglu, A.. Hospital

TR NGă IăH CăKINHăT ăTP.ăH ăCHệăMINH

- -

ăH NGăPHỎC

Tp.ăH ăChíăMinhăậ N mă2015

TR NGă IăH CăKINHăT ăTP.ăH ăCHệăMINH

- -

ăH NGăPHỎC

NHUăC UăKI MăTRAăS CăKH Eă

MĩăS :ă60310105

TI NăS ăNGUY NăHOĨNGăB O

Tp.ăH ăChíăMinhăậ N mă2015

L IăCAMă OAN

Tôi xin cam đoan lu n v n “Nhu c u ki m tra s c kh e c a ng i dân Vi t

Nam” là k t qu quá trình t nghiên c u c a riêng tôi

Các s li u s d ng trong đ tài là chính xác, trung th c và có ngu n g c rõ

ràng Nh ng k t qu nghiên c u đ c trình bày trong lu n v n là thành qu lao

đ ng c a cá nhân tôi d i s ch b o c a gi ng viên – Ti n s Nguy n Hoàng B o

Tôi xin cam đoan lu n v n này hoàn toàn không sao chép b t k m t công trình nghiên c u nào đư có t tr c

Tác gi

H ng Phúc

M c L c

Trang ph bìa

L i cam đoan

M c l c

Danh m c các hình v

Danh m c các b ng

Tóm t t

Ph năm ăđ u 1

1 t v n đ 1

2 M c tiêu nghiên c u 4

2.1 M c tiêu t ng quát 4

2.2 M c tiêu c th 4

3 Ph m vi nghiên c u 4

4 i t ng nghiên c u 4

5 Ph ng pháp nghiên c u 4

Ch ngă1:ăC ăs ălỦălu n 5

1.1 Lý thuy t hành vi ng i tiêu dùng 5

1.1.1 T ng quan lý thuy t hành vi ng i tiêu dùng 5

1.1.2 nh ngh a hành vi 5

1.1.3 Mô hình hành vi ng i tiêu dùng 5

1.2 T i đa hóa h u d ng 11

1.2.1 nh h ng c a thu nh p đ n s l a ch n c a ng i tiêu dùng 12

1.2.2 Giá c (chi phí) nh h ng đ n s l a ch n c a ng i tiêu dùng 15

1.3 Thông tin b t cân x ng 17

1.4 Kh o l c các nghiên c u liên quan 22

1.5 Khung phân tích 25

Ch ngă2:ăTh ătr ngăs căkh eă ăVi tăNam 27

2.1 nh ngh a s c kh e 27

2.2 Ch m sóc s c kh e 27

2.3 Th tr ng s c kh e 32

2.4 H th ng y t Vi t Nam 34

2.5 Th c tr ng khám, ch a b nh Vi t Nam 36

Ch ngă 3:ă Nhuă c uă ki mă traă s că kh eă c aă ng iă dână Vi tă Nam:ă phână tíchă th ngăkêămôăt ,ăsoăsánhăvàăki măđ nhăphiăthamăs 39

3.1 Ngu n s li u cho nghiên c u 39

3.2 Các nhân t nh h ng đ n nhu c u ki m tra s c kh e c a ng i dân Vi t Nam: ki m đ nh phi tham s 40

3.2.1 Thu nh p và ki m tra s c kh e 40

3.2.2 Chi phí và ki m tra s c kh e 40

3.2.3 Khu v c và ki m tra s c kh e 41

3.2.4 Hôn nhân và ki m tra s c kh e 41

3.2.5 Dân t c và ki m tra s c kh e 42

3.2.6 Giáo d c và ki m tra s c kh e 42

3.2.7 B nh vi n và ki m tra s c kh e 43

3.2.8 M i quan h v i ch h và ki m tra s c kh e 43

3.2.9 B o hi m y t và ki m tra s c kh e 44

3.2.10 Tu i và ki m tra s c kh e 44

3.2.11 Gi i tính và ki m tra s c kh e 45

Ch ngă4:ăNhuăc uăki mătraăs căkh eăc aăng iădânăVi tăNam:ăti păc năb ngă

môăhìnhăh iăquyăbinaryălogit 46

Ch ngă5:ăK tălu n 58

5.1 Tóm l c ph ng pháp nghiên c u 58

5.2 Các đóng góp chính c a bài vi t 58

5.3 Gi i h n c a nghiên c u 60

5.4 Hàm ý chính sách 61

Tài li u tham kh o

DANHăM CăCỄCăHÌNHăV

Hình 1.1 Mô hình đ n gi n hành vi c a ng i mua 6

Hình 1.2 Mô hình chi ti t hành vi mua 6

Hình 1.3 Mô hình chi ti t các nhân t nh h ng hành vi mua 7

Hình 1.4 nh h ng c a s gia t ng thu nh p 12

Hình 1.5 Thu nh p t ng làm gi m c u hàng th c p 13

Hình 1.6 ng Engel cho hàng c p th p, thông th ng và cao c p 14

Hình 1.7 ng c u cá nhân 15

Hình 1.8 Mô hình các y u t tác đ ng ch n n i ch m sóc s c kh e 23

Hình 1.9 Mô hình các y u t tác đ ng ch n n i ch m sóc s c kh e 23

Hình 1.10 Khung phân tích ki m tra s c kh e 25

Hình 4.1 S thay đ i xác su t do tác đ ng biên c a các nhân t theo xác su t thu nh p ban đ u 566

DANHăM CăCỄCăB NG

B ng 3.1 Thu nh p và ki m tra s c kh e 40

B ng 3.2 Chi phí và ki m tra s c kh e 40

B ng 3.3 Khu v c và ki m tra s c kh e 41

B ng 3.4 Hôn nhân và ki m tra s c kh e 41

B ng 3.5 Dân t c và ki m tra s c kh e 42

B ng 3.6 Giáo d c và ki m tra s c kh e 42

B ng 3.7 B nh vi n và ki m tra s c kh e 43

B ng 3.8 M i quan h v i ch h và ki m tra s c kh e 43

B ng 3.9 B o hi m y t và ki m tra s c kh e 44

B ng 3.10 Tu i và ki m tra s c kh e 44

B ng 3.11 Gi i tính và ki m tra s c kh e 45

B ng 4.1 Tóm t t và mô t các bi n 47

B ng 4.2 K t qu c l ng mô hình h i quy binary logit 49

B ng 4.3 B ng d đoán m c đ chính xác c a d báo 52

B ng 4.4 c l ng xác su t c i thi n ki m tra s c kh e 52

B ng 4.5 c l ng xác su t nh h ng 54

B ng 4.6 Thay đ i xác su t do tác đ ng biên 55

B ng 4.7 Thay đ i xác su t so v i xác su t ban đ u 56

d ng các ph ng pháp đi u tr k p th i

Thông qua vi c s d ng mô hình h i quy binary logit v nhu c u khám s c

kh e c a ng i dân, nghiên c u đư phát hi n ra: (i) có s khác bi t trong nhu c u

ki m tra s c kh e gi a ng i có thu nh p cao và ng i có thu nh p th p (ii) Khu

v c s ng nông thôn/thành th có tác đ ng đ n khám s c kh e (iii) Trình đ h c v n tác đ ng cùng chi u v i ki m tra s c kh e (iv) Giá (chi phí) các d ch v khám s c

kh e phân th tr ng thành hai phân khúc là th tr ng giá cao và th tr ng giá

th p (v) Dân t c Kinh có nhu c u ki m tra s c kh e cao h n các dân t c khác (vi) Nhu c u ki m tra s c kh e s thay đ i n u n i khám là b nh vi n tuy n trên hay

b nh vi n tuy n d i (vii) Ng i có m i quan h càng g n v i ch h thì nhu c u

ki m tra s c kh e càng cao

Ph năm ăđ u

1 tăv năđ

Toàn c u hóa, h i nh p kinh t qu c t và t do hóa th ng m i đư và đang

là xu th n i b t c a kinh t th gi i đ ng đ i Phù h p v i xu th đó, Vi t Nam đư

ti n hành công cu c đ i m i và b c đ u đ t đ c nh ng thành t u nh t đ nh Cùng

v i s phát tri n kinh t – xư h i thì đ i s ng v t ch t, tinh th n c a ng i dân ngày càng đ c nâng cao Tuy nhiên, đi đôi v i s phát tri n này là các v n đ v ô nhi m môi tr ng, ô nhi m ngu n n c, v sinh an toàn th c ph m, ch đ làm

vi c và ngh ng i không h p lý c a con ng i

Ô nhi m môi tr ng là v n n n chung c a toàn th gi i, nh t là ô nhi m không khí và ô nhi m đ t Vi t Nam, đ c bi t t i hai thành ph l n là Hà N i và thành ph H Chí Minh thì ô nhi m b i đ u trên quy chu n cho phép (50 µg/m3)

Các lo i khí th i nh CO, CO2, NO và SO2 đ u có xu h ng t ng lên t i các tr c giao thông và khu s n xu t công nghi p Bên c nh đó ô nhi m đ t nông nghi p do

l m d ng phân bón hóa h c và thu c b o v th c v t ngày càng t ng c bi t, ô nhi m đ t do ch t th i t các ho t đ ng công nghi p, xây d ng và dân sinh ngày càng nghiêm tr ng (T ng c c môi tr ng, 2013)

Ngoài ô nhi m không khí và ô nhi m đ t thì hi n nay, ô nhi m ngu n n c

đ c đánh giá là nghiêm tr ng nh t T i các khu công nghi p, vì l i ích kinh t mà các ch t th i không qua x lý đ c th i tr c ti p ra các dòng sông Ng i dân không th dùng nh ng ngu n n c này đ nuôi tr ng th y s n và ph c v cho s n

xu t nông nghi p i n hình cho tình tr ng ô nhi m ngu n n c là sông Th V i t i

t nh ng Nai, đây đ c xem nh “dòng sông ch t” b i các ch t th i c a nhà máy Vedan Song song đó, ngu n n c còn b ô nhi m b i các ho t đ ng nông nghi p, công nghi p, xây d ng và sinh ho t c a con ng i

V sinh an toàn th c ph m c ng là m t v n đ đ c d lu n và xư h i h t

s c quan tâm Trên các ph ng ti n thông tin đ i chúng, không khó đ b t g p các tin t c v ng đ c th c ph m, các c s s n xu t – ch bi n th c ph m m t v sinh, các lo i trái cây – rau c không đ t chu n ch t l ng Theo báo cáo c a B y t t

C c an toàn v sinh th c ph m n m 2013 trên toàn qu c có 5.558 ca m c ng đ c

th c ph m trong đó t vong 128 tr ng h p (B y t , 2013)

Cu c s ng ngày càng hi n đ i, con ng i ngày càng t t b t v i công vi c do

đó c ng quên đi ch đ làm vi c và ngh ng i h p lý Tình tr ng công nhân t ng ca không ch di n ra các khu công nghi p mà ngay c nhân viên v n phòng c ng

ph i t ng gi làm vi c Bên c nh đó, l i s ng thi u lành m nh nh hút thu c, u ng

r u, ch đ n u ng ch a h p lý, không t p luy n th d c th thao c ng nh h ng nhi u đ n s c kh e ng i dân Theo báo cáo c a hưng bia Nh t B n Kirin Holdings

v vi c s d ng r u bia thì Vi t Nam là n c tiêu th đ ng đ u khu v c ông Nam Á và đ ng th ba Châu Á (ch sau Trung Qu c và Nh t B n), trung bình m i

ng i Vi t Nam tiêu th 32 lít bia/n m (Kirin Holdings, 2013)

T t c các v n đ trên d n đ n h u qu là s c kh e c a ng i dân ngày càng

gi m xu ng, b ng ch ng là s ng i m c b nh hi m nghèo ngày càng t ng lên

Theo báo cáo c a Vi n nghiên c u qu c t v ung th thì đ n n m 2012 Vi t Nam

có kho ng 211.829 ca (s ng i m c b nh ung th hi n đang s ng trên 5 n m sau

ch n đoán), 125.036 ca m c m i và 94.743 ca t vong D báo t i n m 2020, m i

n m Vi t Nam có kho ng 189.000 tr ng h p m c m i và 100.000 tr ng h p

ch t do ung th Cho t i nay, b nh ung th đư tr thành nguyên nhân gây t vong

đ ng đ u trong nhóm b nh không lây nhi m (IARC, 2012)

Vi n này c ng nh n đ nh bi quan r ng trong nh ng n m g n đây, c n b nh quái ác này có t c đ phát tri n quá nhanh t i m i khu v c trên trái đ t và ti p t c là nguyên nhân gây ra t l t vong cao nh t th gi i Báo cáo c a Vi n cho bi t trong

n m 2012, trên toàn th gi i có h n 14 tri u ng i b ch t vì các lo i b nh ung th

khác nhau Các chuyên gia c nh báo, n u con ng i không s m tìm ra các bi n pháp h u hi u đ ng n ch n t c đ phát tri n nh hi n nay c a c n b nh này, thì sau

20 n m n a, m i n m ung th s c p đi ít nh t 22 tri u nhân m ng (IARC, 2014)

M c dù v y, ung th không không ph i là b nh vô ph ng c u ch a, b nh ung th có th phòng ng a, có th ch a kh i n u đ c ch n đoán s m và cùng

v i vi c ch m sóc b tr s làm t ng ch t l ng s ng cho s b nh nhân ung th còn l i (IARC, 2014) Vi t Nam, nghiên c u n m 2010 t i b nh vi n K cho th y 70% b nh nhân ung th vú đư đ c ch a kh i (Tr n V n Thu n, 2014)

Theo nghiên c u c a các t ch c y t trên th gi i, ki m tra s c kh e hàng

n m s giúp chúng ta s m phát hi n và ng n ng a b nh t t, đem l i l i ích trong

vi c đi u tr , h n ch t i đa nh ng th ng t n và bi n ch ng do m t s b nh gây ra

i v i b nh ung th : ti n lâm sàng là giai đo n đ u khi kh i u phát tri n t i ch

ây là c h i vàng đ b nh nhân có th đ c tr kh i hoàn toàn, không đ l i di

ch ng Ng c l i, khi kh i u đư phát tri n gây tri u ch ng (g y sút, suy nh c, kém

n và các tri u ch ng khác) hay bi n ch ng (t c ngh n m ch máu, ch y máu, di c n

và các bi n ch ng khác) thì vi c đi u tr ho c là không kh thi ho c s kèm v i

nh ng di ch ng n ng n , ch a nói đ n vi c gia t ng chi phí đi u tr

Nh v y, ki m tra s c kh e là m t vi c làm khoa h c và có trách nhi m đ i

v i s c kh e và tính m ng c a m i con ng i Tuy nhiên đ n nay, t i Vi t Nam

vi c làm này v n ch a đ c quan tâm, chú tr ng Câu h i đ t ra là vì sao ng i dân không đi ki m tra s c kh e? Có ph i nguyên nhân là do: (i) thu nh p c a ng i dân

ch a cao, nên không đ kh n ng ti p c n d ch v khám s c kh e ? (ii) Li u r ng chi phí có ph i là nhân t nh h ng đ n nhu c u ch m sóc s c kh e? (iii) S phân hóa vùng, mi n gi a thành th và nông thôn có tác đ ng nh th nào đ n ki m tra

s c kh e? (iv) Ng i có gia đình (có v /ch ng s ng chung) và ng i có tình tr ng hôn nhân khác (đ c thân, góa, ly d , ly thân) thì nhu c u ki m tra s c kh e có gì khác bi t? Hay còn các nguyên nhân nào khác

gi i đáp nh ng câu h i đ a ra, tác gi l a ch n “Nhu c u ki m tra s c

kh e c a ng i dân Vi t Nam” làm đ tài nghiên c u V i đ tài này, tác gi mong

mu n tìm ra các nhân t nh h ng đ n quy t đ nh ki m tra s c kh e, trên c s đó

đ xu t các hàm ý chính sách v i các c quan Nhà n c có th m quy n đ xem xét,

áp d ng nh m giúp ng i dân hi u rõ t m quan tr ng và ch đ ng ki m tra đ b o

v s c kh e và tính m ng c a mình

gi i đáp các khúc m c v nhu c u ki m tra s c kh e c a ng i dân, đ tài

t p trung vào các v n đ c t lõi: (i) phân tích s tác đ ng c a thu nh p đ n ki m tra

s c kh e (ii) Tìm ra s t ng tác gi a chi phí (m c giá) và ki m tra s c kh e (iii)

So sánh nhu c u khám s c kh e c a ng i thành th và nông thôn (iv) Ng i có gia đình (có v /ch ng s ng chung) và ng i có tình tr ng hôn nhân khác (đ c thân, góa, ly d , ly thân) thì nhu c u ki m tra s c kh e gi ng hay là khác nhau

3 Ph măviănghiênăc u

tài t p trung nghiên c u, phân tích nhu c u ki m tra s c kh e c a ng i dân Vi t Nam Trong nghiên c u này, tác gi s d ng b d li u kh o sát m c s ng dân c Vi t Nam 2012 (VHLSS, 2012), các s li u th ng kê, các báo cáo c a T ng

Trong nghiên c u này tác gi s d ng k t h p hai ph ng pháp nghiên c u:

(1) ph ng pháp phân tích d li u th ng kê mô t , so sánh và ki m đ nh phi tham

s ; (2) h i quy binary logit v vi c l a ch n có ki m tra s c kh e hay không Các

ph ng pháp này không nh ng góp ph n vào s phân tích h u d ng, mà còn tìm ra thông s đ c c l ng cho các đ a ph ng trên c n c có th ph n ánh th c ti n trong giai đo n kh o sát

Ch ngă1: C ăs ălỦălu n

Có nhi u lý thuy t v vi c ra quy t đ nh l a ch n hành vi ng i tiêu dùng, đ

gi i thích cho quy t đ nh có đi ki m tra s c kh e hay không c a ng i dân Tác gi phân tích m t cá nhân s l a ch n tiêu dùng t p h p hàng hóa sao cho chúng mang

l i cho cá nhân s th a mưn cao nh t hay là cá nhân mu n t i đa hóa h a d ng Ngoài ra thông tin b t cân x ng gi a nhà cung c p d ch v ch m sóc s c kh e và

ng i s d ng d ch v c ng đ c phân tích m t cách c th

1.1 LỦăthuy tăhànhăviăng iătiêuădùng

1.1.1 T ngăquan lý thuy tăhànhăviăng iătiêuădùng

Hình 1.1 Môăhìnhăđ năgi năhànhăviăc aăng iămua

Ngu n: Kotler (2000) Qu n tr Marketing Nhà xu t b n Th ng kê

Mô hình trên cho th y đ ti p c n đ n hành vi mua hàng thì các kích thích

ti p th và các kích thích khác ph i tác đ ng vào “h p đen” c a ng i mua và sinh

ra ph n ng đáp l i c a ng i mua V i mô hình trên các kích thích ti p th bao

g m 4P (s n ph m, giá c , phân ph i và khuy n mưi) Các kích thích khác g m các

th l c và các bi n c thu c hoàn c nh c a ng i mua (kinh t , k thu t, chính tr

và v n hóa) T t c các kích thích này đi vào “h p đen” c a ng i mua và đ c chuy n hóa thành m t lo t các đáp ng có th quan sát nh bên ph i hình 1.1, lúc này ng i tiêu dùng s ch n s n ph m, d ch v , n i mua, lúc mua và s l ng mua

V i mô hình này các nhà cung c p d ch v ch m sóc s c kh e ph i tìm hi u

đi u gì x y ra trong “h p đen” ý th c c a ng i tiêu dùng gi a lúc các tác nhân

kích thích tác đ ng vào và sinh ra ph n ng đáp l i c a h Do v y, đ nghiên c u chi ti t h n Kotler (2000) đư đ a ra mô hình hành vi mua d i đây

ng i

mua

Ti n trình quy t đ nh

Ngu n: Kotler (2000) Qu n tr Marketing Nhà xu t b n Th ng kê

Hình 1.2 mô t chi ti t h n v các kích thích, “h p đen” và các ph n ng đáp

l i c a ng i mua “H p đen” c a ng i mua c ng đ c gi i mư, bao g m 2 ph n:

(i) các đ c tính c a ng i mua, có nh h ng c b n đ n vi c con ng i ti p nh n các tác nhân kích thích nh th nào và ph n ng đáp l i ra sao; và (ii) ng i mua s

th c hi n ti n trình ra quy t đ nh c a mình hi u rõ hành vi c a ng i tiêu dùng thì các nhà ti p th c n thi t ph i hi u rõ hai ph n này

Nhi m v c a các nhà ti p th là làm sao hi u đ c đi u gì x y ra trong ý

th c c a ng i mua, gi a lúc các tác nhân bên ngoài b t đ u tác đ ng vào quy t

đ nh tiêu dùng Lúc này các nhà làm ti p th s đ t ra hai câu h i nghi v n: (1)

nh ng đ c đi m c t lõi nào c a ng i mua nh h ng đ n hành vi mua s m? Và (2)

ng i mua quy t đ nh tiêu dùng s n ph m nh th nào?

Con ng i không t nhiên quy t đ nh tiêu dùng mà vi c mua s m c a h

ch u tác đ ng m nh m b i các y u t v n hóa, xư h i, cá nhân và tâm lý (Kotler,

2000) Theo Kotler và Armstrong (2010) đa s các nhân t này không th ki m soát

đ c nh ng có tác đ ng m nh đ n quá trình mua hàng Vì v y, c n ph i đ c xem

Ng i

mua

Hình 1.3 Mô hình chi ti tăcácănhânăt ă nhăh ngăhànhăviămua

Ngu n: Kotler (2000) Qu n tr Marketing Nhà xu t b n Th ng kê

Cácănhânăt ăv năhóa

V n hóa là nhân t quan tr ng và sâu s c nh t tác đ ng đ n hành vi mua c a

ng i tiêu dùng Theo Assael (1995) thì v n hóa là bi u th t p h p các tiêu chu n,

ni m tin, thói quen đ c các cá nhân l nh h i t môi tr ng xư h i, quy đ nh các cách th c hành vi chung c a các thành viên trong xư h i

Nhánh v n hóa hay ti u v n hóa là m t b ph n c u thành v n hóa Các qu c

gia, dân t c và vùng đ a lý khác nhau s có nh ng nét v n hóa khác nhau, đây đ c xem là m t nhánh v n hóa Cách th c l a ch n, mua s m và s d ng hàng hoá c a

nh ng ng i thu c nhánh v n hoá khác nhau thì không gi ng nhau Nhánh v n hóa

đ c xem là m t b ph n c a n n v n hóa chung, có nh ng nét đ c tr ng riêng song không đ i l p v i n n v n hóa chung đó

Theo Kotler (2000) đ nh ngh a: t ng l p xư h i là nh ng b ph n t ng đ i

đ ng nh t và b n v ng trong xư h i, đ c s p x p theo tr t t , g m nh ng thành

viên có giá tr , s quan tâm và cách ng x gi ng nhau S phân chia xư h i c a các

t ng l p khác nhau tùy theo đ a v v kinh t , chính tr , tôn giáo, trình đ h c v n, ngh nghi p, s thích, phong cách sinh ho t và các nhân t khác

Các n hânăt ăxưăh i

Nhóm tham kh o là m t t p h p nhóm ng i có chung quan đi m, hành vi, thói quen và ph i d a vào nh ng tiêu chí phân lo i nh t đ nh, có tác đ ng qua l i

l n nhau trong m i hoàn c nh c th , t o ra nh ng nh h ng đ n m t cá nhân ho c

m t nhóm Hành vi tiêu dùng c a m t cá nhân b chi ph i nhi u b i nhóm tham

kh o Vì v y, nhà ti p th c n ph i đánh giá nhóm tham kh o nào có tác đ ng m nh

đ n hành vi mua hàng c a ng i tiêu dùng, t đó đ a ra nh ng ch ng trình ti p th

cho nhóm Nhóm tham kh o có th là nhóm gia đình, b n bè và đ ng nghi p

Gia đình đ c nh n đ nh là nhóm tham kh o tác đ ng m nh nh t đ n ng i

mua vì hai lý do: (i) s bi n đ ng c a nhu c u hàng hoá luôn g n li n v i s hình

thành và thay đ i c a gia đình và (ii) nh ng quy t đ nh mua s m c a cá nhân luôn

ch u nh h ng b i các thành viên khác trong gia đình

Trong xư h i, m i cá nhân đ u có m t đ a v và vai trò nh t đ nh d a vào

nh ng thành t u mà h đư đ t đ c Thành t u này là k t qu c a quá trình tích l y

ki n th c, kh n ng, k n ng và s kiên trì Con ng i s l a ch n s n ph m hay d ch

v sao cho phù h p v i vai trò và đ a v c a h

Cácănhânăt ăcáănhân

Tu i đ c xem là m t bi n tác đ ng vào hành vi tiêu dùng c a ng i mua

Các nhóm tu i khác nhau s t o ra phân khúc th tr ng khác nhau Có nhi u cách phân chia tu i thành t ng nhóm đ nghiên c u, ví d phân chia tu i thành n m nhóm: tr em, v thành niên, thanh niên, trung niên và ng i cao tu i (th tr ng đ

ch i dành cho tr em còn th c ph m ch c n ng dành cho ng i cao tu i)

Ngh nghi p là m t trong nh ng y u t nh h ng đ n hành vi tiêu dùng Ngh nghi p không gi ng nhau s có cách th c tiêu dùng khác nhau M t ng i nông dân s l a ch n qu n áo, giày dép, nhu y u ph m và các d ch v khác có giá r

h n so v i m t giám đ c doanh nghi p Bên c nh đó, đ c đi m c a t ng công vi c

c ng tác đ ng tr c ti p đ n hành vi tiêu dùng thông qua các y u t trung gian nh

th i gian r nh c đi m này r t nh h ng đ n ph n trong hành vi tiêu dùng c a gia đình Khi m t ph n có nhi u th i gian do tính ch t công vi c c a h , thì h s mua s m nhi u h n so v i ng i không có th i gian

Hoàn c nh kinh t có tác đ ng m nh m đ n hành vi tiêu dùng c a con

ng i Thu nh p c a ng i dân bao nhiêu, tài s n g m nh ng gì, các kho n ti t

ki m đ c nhi u hay ít, có vay n hay không là các y u t giúp ng i dân tính toán

và đ nh ra m c chi tiêu h p lý Vì v y, các nhà ti p th c n ph i theo dõi s bi n

đ ng c a hoàn c nh kinh t n u mu n ti p c n đ c v i ng i tiêu dùng

Cá tính và s t nh n th c tác đ ng m t ph n không nh đ n hành vi tiêu

dùng M t ng i có cá tính m nh m , thích phiêu l u thì a chu ng s d ng nh ng hàng hóa m i, t o ra s khác bi t Còn m t ng i có tính ôn hòa s dùng nh ng s n

c là nguyên nhân d n đ n hành vi Chúng ta không th nhìn th y đ ng c mà ch

bi t đ c s t n t i c a đ ng c thông qua hành vi c a con ng i Nghiên c u v

đ ng c c a ng i tiêu dùng s lý gi i đ c t i sao con ng i quy t đ nh mua hay

không mua m t s n ph m ho c d ch v

C m quan đ c xem là m t bi n khó gi i thích nh t trong hành vi ng i tiêu

dùng Hai tác gi Stone và Sidel (1993) đ nh ngh a: c m quan là vi c s d ng các giác quan c a con ng i nh th giác, kh u giác, xúc giác, v giác và thính giác đ

v t, hi n t ng mà m t ng i đư l nh h i đ c thông qua quá trình h c v n Theo

Kotler (2000) thì ki n th c c a m t ng i đ c t o ra thông qua s tác đ ng qua l i

c a nh ng thôi thúc, tác nhân kích thích và nh ng ph n ng đáp l i Lý thuy t v tri

th c d y cho nh ng ng i làm ti p th r ng h có th t o ra đ c nhu c u đ i v i

m t s n ph m b ng cách g n li n nó v i nh ng s thôi thúc m nh m , s d ng

nh ng đ ng c , đ đ m b o có hi u qu v i khách hàng

Ni m tin đ c hình thành t nh ng ki n th c, quan đi m và kinh nghi m

đ c tích l y Ng i tiêu dùng s có quy t đ nh mua hàng, khi h có ni m tin vào

đ c tính c a s n ph m ho c vào hình nh c a th ng hi u Các doanh nghi p luôn quan tâm đ n ni m tin c a khách hàng v s n ph m hay d ch v c a mình Vì v y,

mu n tiêu th đ c s n ph m thì doanh nghi p ph i t o ra nh ng s n ph m ch t

l ng và xây d ng hình nh thích h p đ đáp ng ni m tin c a ng i tiêu dùng

Theo Kalat (2013) thì thái đ là s thích hay không thích m t s v t hay m t

con ng i nào đó c a cá nhân, t đó có nh h ng đ n hành vi c a anh ta khi ng

x v i s v t hay con ng i đó Thái đ làm ng i ta x s khá nh t quán đ i v i

nh ng s v t, hi n t ng nh t đ nh Ng i ta không ph i gi i thích và ph n ng v i

m i s v t theo m t cách m i, vì th r t khó thay đ i đ c thái đ Thái đ c a m t

ng i đ c hình thành theo m t khuôn m u nh t quán, do đó ng i ta khuyên

doanh nghi p nên làm cho s n ph m c a mình phù h p v i nh ng thái đ s n có,

ch không nên c g ng thay đ i thái đ c a ng i tiêu dùng

1 2.ăT iăđaăhóaăh uăd ng

Nghiên c u v hành vi quy t đ nh có đi ki m tra s c kh e hay không, thì gi thuy t t i đa hóa h u d ng s gi i thích đ c vì sao v i ngu n tài nguyên h u h n con ng i có s l a ch n t i u và th a mưn nhu c u c a mình

T p h p hàng hóa mang l i h u d ng t i đa cho ng i tiêu dùng ph i th a mưn hai đi u ki n: (1) t p h p hàng hóa ph i n m trên đ ng ngân sách Rõ ràng,

ng i tiêu dùng ch có th tiêu dùng m t t p h p hàng hóa mà h có th mua đ c

Ng i tiêu dùng không th mua các t p h p hàng hóa n m ngoài đ ng ngân sách

vì không đ ti n Ng i tiêu dùng c ng s không tiêu dùng t i m t đi m n m d i

đ ng ngân sách vì lúc này h còn th a ti n nên có th mua thêm nhi u hàng hóa

đ đ t m c h u d ng cao h n Do v y, s l a ch n h p lý ph i là m t t p h p n m trên đ ng ngân sách (2) T p h p hàng hóa ph i mang l i m c h u d ng cao nh t

cho cá nhân i u này có ngh a cá nhân ph i a thích t p h p hàng hóa này nh t trong s nh ng t p h p hàng hóa có th mua V y, t p h p hàng hóa mà cá nhân s

l a ch n ph i n m trên đ ng bàng quan cao nh t mà đ ng ngân sách đ t đ n

Nguyên t c đ t i đa hóa h u d ng, ng v i m t s ti n nh t đ nh, m t cá nhân s mua s l ng hàng hóa X và Y v i t ng s ti n đó và t i đó ngh ch d u c a

t l thay th biên (MRS) b ng v i đ d c c a đ ng ngân sách Nguyên t c này

đ c ch ng minh nh sau:

d c c a đ ng bàng quan = đ d c c a đ ng ngân sách

T đây ta suy ra:

T s gi a h u d ng biên c a m t hàng hóa v i giá c a hàng hóa đó cho bi t

m c h u d ng t ng thêm khi chi thêm m t đ n v ti n cho m t hàng hóa

Hay là:

Công th c trên cho th y t s c a h u d ng biên v i giá c a các hàng hóa

ph i b ng nhau N u t s này c a hàng hóa X l n h n c a hàng hóa Y, cá nhân s

ch a t i đa hóa h u d ng vì n u cá nhân chi thêm cho hàng hóa X và gi m cho Y thì h u d ng đ t đ c s t ng và ng c l i

1.2.1 nhăh ngăc aăthuănh păđ năs ăl aăch năc aăng iătiêuădùng

S thay đ i thu nh p c a ng i tiêu dùng s làm thay đ i nhu c u c a h đ i

v i hàng hóa Sau đây, bài vi t s d ng mô hình s l a ch n h p lý c a ng i tiêu dùng đ phân tích chi ti t h n nh h ng c a thu nh p đ n nhu c u c a ng i tiêu dùng đ i v i t ng lo i hàng hóa khác nhau

Hình 1.4 bi u di n s l a l a ch n c a ng i tiêu dùng khi thu nh p thay

đ i, n u các y u t khác không đ i Gi s m t cá nhân có 100 đ n v ti n đ chi

cho xem phim và b a n v i giá c a b a n và xem phim đ c gi s l n l t là 5

đ n v ti n và 10 đ n v ti n ng ngân sách m i ( ng v i s thu nh p là 100 đ n

v ti n) s là A’F’, song song v i đ ng ngân sách c AF ( ng v i m c thu nh p là

50 đ n v ti n) và n m phía bên ph i đ ng này Cá nhân có th mua nhi u hàng hóa h n v i đ ng ngân sách m i Cá nhân s thay đ i s l a ch n c a mình t

đi m C đ n C' T i đi m C', đ ng ngân sách m i ti p xúc v i đ ng bàng quan U1 Cá nhân s đ t m c h u d ng cao h n do tiêu dùng nhi u h n c hai hàng hóa

b a n và xem phim, hình 1.4 đ c bi u di n nh sau:

Hình 1.4 nhăh ngăc aăs ăgiaăt ngăthuănh p

Ngu n: Lê B o Lâm và c ng s (2013) Kinh t vi mô Thành ph H Chí Minh:

Hình 1.4 gi đ nh hai hàng hóa xem phim và b a n là nh ng hàng hóa bình

th ng nên khi thu nh p t ng, cá nhân tiêu dùng nhi u h n các hàng hóa này Bây

gi , chúng ta bi u di n nh h ng c a s gia t ng thu nh p đ n nhu c u c a ng i tiêu dùng đ i v i hàng hóa th c p S gia t ng thu nh p s làm gi m l ng tiêu dùng c a hàng hóa th c p (hàng hóa c p th p)

M t hàng hóa có th là hàng hóa bình th ng khi thu nh p c a ng i tiêu dùng m t m c nh t đ nh nào đó Khi thu nh p t ng lên, m t hàng hóa bình th ng

có th tr thành hàng hóa th c p kho ng gi a đi m C và C', b a n là hàng hóa bình th ng nên khi thu nh p c a ng i tiêu dùng t ng, c u đ i v i b a n c ng s

t ng Khi thu nh p ti p t c t ng, b a n tr thành hàng hóa th c p, c u đ i v i nó

lúc này là gi m khi thu nh p c a ng i tiêu dùng t ng

Hình 1.5 Thuănh păt ngălàmăgi măc uăhàngăth ăc p

Ngu n: Lê B o Lâm và c ng s (2013) Kinh t vi mô Thành ph H Chí Minh:

Nhà xu t b n Kinh t

L u ý c hai hàng hóa không th đ ng th i là hàng th c p b i vì khi thu

nh p t ng cá nhân không th mua c hai hàng hóa ít đi Ta th y trong hình 1.5, s

b a n gi m đi nh ng s l n xem phim t ng lên Có nh th , ng i tiêu dùng m i

có th tiêu xài h t s ti n c a mình khi thu nh p t ng lên

ng m r ng thu nh p: khi thu nh p thay đ i, nh ng t p h p hàng hóa mà

ng i tiêu dùng l a ch n c ng s thay đ i Khi thu nh p là 50 đ n v ti n, cá nhân

s l a ch n t p h p hàng hóa đi m C Khi thu nh p là 100 đ n v ti n, cá nhân

tiêu dùng t i đi m C' ng n i các đi m mà cá nhân s l a ch n khi thu nh p thay đ i đ c g i là đ ng m r ng thu nh p Trong hình 1.4, n u chúng ta kh o sát thêm các m c thu nh p khác thì s th y cá nhân s l a ch n tiêu dùng t i các

đi m C'', C''' N i các đi m này và C, C', ta s có đ ng m r ng thu nh p Trong

cá nhân v m t lo i hàng hóa c th Nó ph n ánh m i quan h gi a s thay đ i

l ng c u s n ph m v i s thay đ i thu nh p, khi các y u t khác không đ i

Ngu n: Lê B o Lâm và c ng s (2013) Kinh t vi mô Thành ph H Chí Minh:

Nhà xu t b n Kinh t

Hình 1.6 minh h a cho đ ng Engel, s khác nhau khi đó là nh ng s n ph m khác nhau Trong l nh v c s c kh e thì s c kh e là hàng hóa đ c bi t vì con ng i

v a là nhà s n xu t, v a là ng i tiêu dùng Không m t ai mu n tiêu dùng s c kh e

c a chính b n thân mình Ngoài ra, s c kh e có tính b t đ nh, m i ng i không bao

gi bi t khi nào thì m đau, b nh t t x y đ n và h c ng không mong ch đi u đó

Hàng c p th p Hàng thông th ng

N u b qua các tính ch t đ c bi t thì có th xem s c kh e là hàng hóa thông th ng, khi thu nh p t ng ng i tiêu dùng s l a ch n nhi u s n ph m và d ch v h n đ

nhanh h i ph c s c kh e S c kh e c ng là hàng hóa cao c p khi thu nh p t ng khách hàng s l a ch n các d ch v ch m sóc đ t ti n, b nh vi n t t, thu c giá cao

và đ i ng y – bác s gi i h n trong khi đó chi phí đ chi tr là khá cao

1.2.2 Giáăc ă(chiăphí)ă nhăh ngăđ năs ăl aăch năc aăng iătiêuădùng

bi u di n m i quan h gi a giá c và s c u c a m t cá nhân đ i v i m t hàng hóa nào đó, chúng ta s d ng đ ng c u cá nhân ng c u cá nhân c a m t

ng i tiêu dùng đ i v i m t hàng hóa đ c xác đ nh b i s l ng hàng hóa ng i

đó mua ng v i các m c giá khác nhau Trong ph n d i đây, ta s thi t l p đ ng

c u cá nhân d a vào nguyên t c t i đa hóa h u d ng

Gi s m t cá nhân có kho n thu nh pI đ chi cho hai hàng hóa Xvà Y, có

giá l n l t là PX và PY Chúng ta kh o sát vi c t i đa hóa h u d ng c a m t cá nhân qua 3 m c giá khác nhau c aX(P > P > P ), trong khi giá c a hàng hóaYlà

PYvà thu nh p không đ i ng c u cá nhân đ c minh ch ng trong hình 1.7

Ngu n: Lê B o Lâm và c ng s (2013) Kinh t vi mô Thành ph H Chí Minh:

Nhà xu t b n Kinh t

Hình 1.7a bi u di n vi c t i đa hóa h u d ng m t cá nhân qua 3 m c giá

khác nhau Hình 1.7bbi u di n m i quan h gi a giá và l ng s n ph mX tiêu th

đ c s d ng đ hình thành đ ng c u V i các m c giáP , PY và thu nh pI, ta có

đ ng ngân sách I1 Khi giá hàng hóaX gi m t P đ n P và P , đ ng ngân sách

s quay quanh đi mAra phía ngoài thành các đ ng ngân sáchI2vàI3

Khi giá c a hàng hóa X là P , cá nhân s tiêu dùng t i đi m C, là đi m ti p xúc gi a đ ng bàng quan U1 và đ ng ngân sách I1 S l ng hàng hóa X tiêu dùng lúc này là X1 V i đ ng ngân sách I2, cá nhân s có th tiêu dùng nhi u h n lúc đ u và ch n tiêu dùng t i đi mC' là đi m ti p xúc gi a đ ng bàng quanU2 và

đ ng ngân sáchI2 Ng i tiêu dùng này đ t m c th a mưn cao h n ban đ u khi s

l ng hàng hóa đ c tiêu dùng nhi u h n T ng t , v i đ ng ngân sách I3, cá

nhân tiêu dùng t i đi mC''v i s l ng hàng hóaXnhi u h n và m c h u d ng đ t

đ c c ng cao h n Nh v y, khi giá c a hàng hóa X gi m xu ng, cá nhân s tiêu dùng nhi u hàng hóaX h n và ng c l i Hình1.7b, chúng ta n i các đi m bi u th

m i quan h gi a giá và l ng hàng hóaXđ c tiêu dùng đ hình thành đ ng c u

cá nhân DX, cho th y đ ng c u cá nhân có đ d c đi xu ng v phía ph i

ng c uDXtrong hình 1.7 bi u di n m i quan h gi a l ng hàng hóaX

mà ng i tiêu dùng s mua và giá c a chính hàng hóa này ng c u này có hai

đ c tính quan tr ng đ c đ a ra xem xét c th nh sau:

Th nh t, đ h u d ng đ t đ c thay đ i khi di chuy n d c theo đ ng c u

Giá s n ph m càng th p, đ h u d ng đ t đ c càng cao Chúng ta th y khi giá c a

hàng hóa X gi m, cá nhân có th tiêu dùng nh ng t p h p hàng hóa trên nh ng

đ ng bàng quan cao h n Khi giá gi m s c mua c a ng i tiêu dùng t ng lên

Th hai, t i m i đi m trên đ ng c u, cá nhân đ u t i đa hóa h u d ng, t c

là cá nhân th a mưn đi u ki n t l thay th biên (MRS) b ng v i t giá c a hai

hàng hóa i u này cho chúng ta bi t đôi đi u v hành vi tiêu dùng hàng hóa,

d ch v c a ng i tiêu dùng Gi s chúng ta h i m t cá nhân xem anh ta s n sàng

tr bao nhiêu đ có thêm m t đ n v hàng hóa X n u nh cá nhân này đang tiêu

dùngXCđ n v hàng hóaX Câu tr l i s là PY.MRSđ n v ti n ây là giá tr c a

hàng hóa Y mà cá nhân này s n sàng hy sinh, b i vì cá nhân s s n sàng đánh đ i

MRSđ n v hàng hóa Y m c giáPYđ có thêm m t đ n v hàng hóa X Giá c a

hàng hóa X s đ c xác đ nh d a trên m i t ng quan giá tr so v i hàng hóa Y

Khi chúng ta có nh ng giá tr c th c a MRS và PY, chúng ta có th xác đ nh giá

Px

Py

s n sàng tr cho hàng hóa X Di chuy n d c theo đ ng bàng quan v phía bên

ph i, t l thay th biên gi m d n Vì v y, giá tr c a m t đ n v hàng hóa Xtrong

m i t ng quan v i giá tr c a hàng hóaYs gi m d n

i v i l nh v c s c kh e thì giá c (chi phí) là m t trong nh ng nhân t quy t đ nh hành vi c a ng i tiêu dùng Nh ng do s c kh e là m t hàng hóa đ c

bi t, có nh ng đ c tính riêng nên khi chúng ta xem xét v y u t này tác đ ng lên

hành vi tiêu dùng ch mang tính ch t t ng đ i Khi nhà cung c p d ch v ch m sóc

s c kh e t ng giá các s n ph m c a mình thì s c mua c a ng i tiêu dùng s gi m Lúc này ng i tiêu dùng s l a ch n nh ng lo i thu c r ti n, n m phòng bình

th ng và ch n b nh vi n bình dân h n Ng c l i khi nhà cung c p gi m giá các

d ch v ch m sóc s c kh e, s làm gia t ng nhu c u tiêu dùng

V n đ l n nh t c a thông tin b t cân x ng trong l nh v c s c kh e là gi a

ng i cung c p d ch v và các b nh nhân Bác s có đ y đ thông tin v s c kh e

c a b nh nhân, cách đi u tr , giá c các lo i thu c và cách phòng ch ng Trong khi

đó ng i b nh thì không có ho c ch có thông tin m h v tình tr ng b nh c a mình, vi c tiêu dùng d ch v s không hoàn h o Lúc này nhà cung c p d ch v

đ c nh n l i th t thông tin b t cân x ng, h có quy n thay đ i s l ng, giá c

và ch t l ng d ch v mà b nh nhân khó lòng bi t đ c

Thông tin b t cân x ng d n đ n th t b i c a th tr ng vì nó gây ra: (1) l a

ch n ng c (l a ch n b t l i); (2) r i ro đ o đ c (tâm lý l i) và (3) v n đ ng i

y quy n (b nh nhân) và ng i th a hành (bác s )

L a ch n ng c là k t qu c a thông tin b che đ y, nó x y ra tr c khi th c

hi n giao d ch hay nói cách khác tr c khi ký h p đ ng (Nguy n Tr ng Hoài,

2006) Trong l nh v c s c kh e d dàng th y nh t khi ng i b nh ký vào h p đ ng

ph u thu t nh ng h không có thông tin, trong khi đó n u h có thông tin thì ch c n

u ng thu c là h t không c n ph i ph u thu t Nh v y, ng i b nh ph i b ra m t

s ti n l n nh ng k t qu đ t đ c ch a h n là t t

L a ch n ng c xu t phát t v n đ b t cân x ng thông tin gi a ng i đ c

b o hi m và ng i cung c p b o hi m S l a ch n ng c là m t quá trình trong đó

nh ng ng i có r i ro th p không tham gia b o hi m còn nh ng ng i có r i ro cao

l i tham gia i u này xu t hi n khi nh ng cá nhân mua b o hi m có thông tin t t

v s r i ro c a h h n là bên b o hi m D dàng nh n th y th tr ng b o hi m y

t , ch có nh ng ng i b b nh m i tham gia b o hi m y t và xu t hi n tâm lý “phó

m c” – t c là m t khi đư có b o hi m y t ng i dân s không có ý th c t b o v

s c kh e Nhà b o hi m không th phân bi t gi a nh ng cá nhân có r i ro th p và

nh ng cá nhân có r i ro cao, t đó d n đ n khó kh n trong vi c đi u ch nh m c phí

b o hi m sao cho phù h p Nh ng ng i có r i ro th p (nh n th c mình có r i ro

th p) s không mua b o hi m vì m c phí không ph n ánh đ c r i ro th t c a h

Ch còn l i nh ng ng i có r i ro cao trong nhóm đ c b o hi m và lúc đó doanh thu t phí b o hi m c a nhà b o hi m không đ đ chi tr v i các t n th t k v ng

Trong tr ng h p công ty b o hi m nâng phí đ ph n ánh m c r i ro t ng

cao, thì m t ph n nh ng ng i có r i ro th p s l i ra đi và ti p t c d n đ n nh ng

t n th t Trong gi i h n nh t đ nh, l a ch n ng c khi n th tr ng b o hi m tr nên không b n v ng Dù cho th tr ng không bi n m t h n, nh ng cá nhân s n lòng mua m t h p đ ng b o hi m th hi n đúng r i ro c a mình c ng không th mua đ c vì công ty b o hi m không có đ thông tin đ cung c p cho h m t h p

đ ng nh v y Th tr ng s không th cung c p t t c nh ng lo i h p đ ng b o

hi m c n thi t và làm gi m hi u qu phân b Bi n pháp t t nh t đ đ i phó v i l a

ch n ng c là t o ra m t lo i b o hi m cho các cá nhân m i m c r i ro, ví d nh

b o hi m công c ng, b t bu c ho c b o hi m theo nhóm, ví d nh b o hi m cho

ng i làm công, v n b t bu c m i thành viên ph i tham gia

V n đ l a ch n r i ro th hai là s “h t váng” – s l a ch n có ch đích,

x y ra khi ng i b o hi m có thông tin v r i ro c a m t cá nhân nhi u h n chính

cá nhân đó, các công ty b o hi m s l a ch n nh ng cá nhân có ít nguy c b nh t t

đ bán b o hi m Công ty b o hi m có đ c l i nhu n cao h n b ng cách l a ch n

có ch đích nh ng cá nhân có r i ro th p đ b o hi m, nh ng ng i có m c t n th t

k v ng th p h n m c phí b o hi m Nh ng ng i b o hi m có th “h t váng” b ng nhi u cách nh thi t k các đi u kho n v m c kh u hao và m c đ ng chi tr khi n

nh ng ng i mua t đ a mình vào m c r i ro đ nh tr c, bán b o hi m trong các

đi u ki n sao cho ng i mua ch y u là ng i có r i ro th p

R i ro đ o đ c (tâm lý l i) là tình tr ng cá nhân hay t ch c không còn

đ ng c đ c g ng hay hành đ ng m t cách h p lý nh tr c khi giao d ch x y ra Khi ng i b nh có b o hi m y t đ c chi tr hoàn toàn thì h s không ch m sóc cho s c kh e c a mình, vì lúc này đư có b o hi m y t chi tr , d n đ n s m t mát

c a công ty b o hi m, trong khi đó ph n m t mát này có th chuy n giao cho ng i

có nhu c u đi u tr b nh h n là ph i b lưng phí

R i ro đ o đ c ch xu h ng ng i khi đ c b o hi m s hành đ ng r i ro làm t ng m c t n th t k v ng đ c b o hi m v kh n ng x y ra ho c quy mô t n

th t Nh ng ng i đ c b o hi m có th s b t c n h n trong vi c phòng tránh các

b nh t t ho c ch n th ng vì bi t h s không ph i gánh ch u nh ng t n th t tài chính Nói chung, đi u này c ng không ph i là ngu n g c l n cho r i ro đ o đ c trong l nh v c s c kh e vì nh ng t n th t tài chính ch là m t ph n c a t ng t n th t

g n v i s đau m hay th ng t t, v n g m c s đau đ n và kh c c

V n đ r i ro đ o đ c quan tr ng h n trong l nh v c s c kh e là vi c khi m t

s ki n b o hi m x y ra, ng i đ c b o hi m không ph i chi tr toàn b chi phí

ch a tr , trong khi n u không có b o hi m h bu c ph i chi tr cao h n S t ng lên

trong chi tiêu g n v i nh ng r i ro đ o đ c phát sinh t nh ng hành vi c a b nh nhân hay ng i cung c p d ch v ch m sóc s c kh e i v i b nh nhân, nh ng

ng i đ c chi tr cho vi c đ c ch m sóc s đòi h i m t l ng d ch v l n h n

Nh ng ng i cung c p d ch v v n bi t b nh nhân không ph i gánh ch u toàn b chi phí ch a ch y, có th t ng l ng d ch v ho c t ng giá

R i ro đ o đ c có kh n ng s gi i h n các h p đ ng b o hi m có th đ c cung c p t đó làm gi m hi u qu phân b duy trì ho t đ ng, m t t ch c b o

hi m ph i xác l p m c phí d a trên nh ng t n th t x y ra sau khi đ c b o hi m,

nh ng nh ng cá nhân s quy t đ nh vi c mua b o hi m trên c s nh ng t n th t d tính tr c khi có b o hi m Nh ng cá nhân ch s n lòng mua b o hi m d a trên

nh ng t n th t d tính tr c khi có b o hi m, s th y nh ng h p đ ng mà nhà b o

hi m cung c p là không h p lý Vì th , v n đ r i ro đ o đ c có th d n t i m t th

tr ng ph i gánh ch u r i ro b khi m khuy t

S b t cân x ng thông tin gi a ng i tiêu dùng và nhà cung c p d ch v , c

th là ng i tiêu dùng bi t r t ít hay không bi t thông tin v lo i d ch v mà h ph i

nh c y đ n bác s đ t v n và ch d n Trong tr ng h p này, ng i tiêu dùng tr thành ch th y quy n, còn bác s tr thành ng i th a hành

Bác s là ng i d n đ u trong d ch v ch m sóc s c kh e: th nh t bác s s cho l i khuyên và t v n b nh nhân v cách phòng b nh, ch n b nh, đi u tr b nh, cách n u ng và đi u chuy n b nh nhân cho nh ng đ n v khác bao g m luôn c kê

đ n toa thu c Th hai bác s c ng chính là ng i th c hi n các quy trình phòng

b nh, ch n b nh và đi u tr Th ba bác s ký xác nh n tình tr ng m đau cho các bên liên quan, đ ng i b nh có th nh n ti n b i th ng hay s ngày ngh phép

h p lý các l nh v c khác có th s có ng i thay th trong các công đo n làm

vi c, nh ng trong l nh v c s c kh e thì ng i thay th duy nh t cho bác s c ng chính là h , mà xư h i không tìm ra đ c m t ai khác

Quy n t quy t trong l nh v c s c kh e n m trong tay c a bác s , đi u này

ph n l n nh ng n l c đó không nh m vào m i quan h gi a b nh nhân và bác s ,

mà nh m vào vi c l a ch n ch ng trình ch m sóc s c kh e hay vi c t ch c cung

c p M t h ng ti p c n khác gi i quy t v n đ thông tin b t cân x ng là s đ i

di n Bác s là ng i đ i di n c a b nh nhân H hành đ ng vì l i ích c a b nh nhân, sao cho b nh nhân có chi phí đi u tr th p nh t, k t qu mang l i cao nh t,

ch không ph i vì l i ích cá nhân c a riêng h

H ng ti p c n t phía cung nh m s a ch a nh ng th t b i th tr ng xu t phát t v n đ b t cân x ng thông tin luôn c g ng đ cân b ng các tác đ ng trái chi u c a nó M t m t, nó có th làm t ng phúc l i b ng cách đ t ra m c ch t l ng

t i thi u và nuôi d ng ng i th y thu c v i vai trò m t ng i đ i di n cho b nh nhân M t khác, nó có th làm gi m phúc l i và mang l i s c m nh th tr ng cho các nhà cung c p d ch v ch m sóc s c kh e và t o nên các môi tr ng làm vi c cho phép nh ng nhà cung c p t ý hành đ ng theo các y u t ngh nghi p và các

m c tiêu khác không th ng nh t v i nhu c u, s a thích hay ngu n l c c a b nh nhân Trong h ng ti p c n th a d ng công c ng đ i v i vi c đi u hành, s cân

b ng đ c đ m b o b i nh ng nhà đi u hành Tuy nhiên, trong tr ng h p này chúng ta l i v p ph i m t v n đ thông tin khác: nh ng ng i không có chuyên môn, không đ trình đ đ phán xét s đúng đ n trong vi c ch m sóc s c kh e Vì

v y trong th c t , h u h t các tr ng h p các chính ph cho phép nh ng nhà cung

c p d ch v ch m sóc s c kh e m t quy n t quy t r t l n

Tóm l i t c s lý thuy t hành vi ng i tiêu dùng cho th y: trong các nhân

t cá nhân mà Kotler (2000) đ a ra thì thu nh p là m t trong nh ng nhân t tác

đ ng m nh đ n nhu c u ki m tra s c kh e ng Engel c ng nói lên s tác đ ng

c a thu nh p v i nhu c u tiêu dùng Vì v y nó đ c đ a vào là m t bi n gi i thích quan tr ng trong nghiên c u Bên c nh đó chi phí c ng là m t trong nh ng nhân t

cá nhân c n thi t đ gi i thích nhu c u ki m tra s c kh e Lý thuy t nh h ng c a giá c (chi phí) đ n s l a ch n c a ng i tiêu dùng càng làm rõ h n v bi n gi i

thích chi phí Ngoài ra hai bi n tu i và gi i tính c ng đ c đ a vào nghiên c u, đ

gi i thích cho quy t đ nh có đi ki m tra s c kh e hay không

Trong các nhân t v n hóa c a lý thuy t hành vi ng i tiêu dùng thì nghiên

c u s d ng ba bi n gi i thích quan tr ng là khu v c, dân t c và b nh vi n M t cá nhân khu v c khác nhau, dân t c khác nhau thì quy t đ nh đi khám s c kh e khác

nhau Còn l i bi n b nh vi n cho th y vi c l a ch n b nh vi n tuy n trên hay tuy n

c s s nh h ng đ n quy t đ nh khám s c kh e Vì v y nó đ c đ a vào đ làm

rõ h n hành vi c a ng i đi ki m tra s c kh e

Nhân t gia đình thu c nhóm nhân t xư h i c ng tác đ ng lên hành vi ki m tra s c kh e Bi n hôn nhân đ c đ a vào đ gi i thích trong nghiên c u Ngoài ra

bi n m i quan h v i ch h c ng đ c đ a vào đ gi i thích cho nhu c u ki m tra

s c kh e Hai bi n này đ i di n cho nhân t gia đình đ gi i thích và làm sáng t

h n cho nghiên c u

Bi n giáo d c đ c Kotler (2000) đ a vào nhóm các nhân t tâm lý nh m

gi i thích cho hành vi tiêu dùng Khi m i cá nhân có m t ki n th c khác nhau, thì quy t đ nh ki m tra s c kh e s không gi ng nhau Do đó, bi n giáo d c đ c tác

gi đ a vào đ làm sáng t h n cho nghiên c u này

Trong đ tài tác gi còn s d ng thêm bi n b o hi m y t đ gi i thích Vì thông tin b t cân x ng gi a nhà cung c p d ch v ch m sóc s c kh e và ng i tiêu

dùng tác đ ng lên m t cá nhân, khi có b o hi m y t và không có b o hi m y t s quy t đ nh có ki m tra s c kh e hay không

1.4 Kh oăl căcácănghiênăc uăliênăquan

Theo nghiên c u c a Akinci, F., Esatoglu, A E., Tengilimoglu, D., Parsons,

A (2004) Hospital Choice Factors: A Case Study In Turkey Health marketing quarterly Các tác gi cho r ng các nhân t : th i gian ch khám b nh, kho ng cách

t nhà đ n c s y t , chi phí khám ch a b nh, c s khám ch a b nh, b o hi m y

t , và uy tín bác s là các nhân t quan tr ng nh h ng đ n vi c ch n c s y t

Hình 1.8 Môăhìnhăcácăy uăt ătácăđ ngăch năn iăch măsócăs căkh e

Ngu n: Akinci, F., Esatoglu, A E., Tengilimoglu, D., Parsons, A (2004) Hospital

Choice Factors: A Case Study In Turkey Health marketing quarterly

Còn theo Kuunibe, Naasegnibe and Kojo, Stanely (2012) Choice Of Healthcare Providers Among Insured Persons In Ghana ISSN Hai tác gi đ a ra

mô hình bao g m: thu nh p, chi phí ch m sóc s c kh e, giá các hàng hóa khác, trình đ h c v n, kho ng cách t nhà đ n c s y t , tu i và b o hi m là các y u t quan tr ng đ gi i thích s l a ch n c s khám ch a b nh

Hình 1.9 Môăhìnhăcácăy uăt ătácăđ ngăch năn iăch măsócăs căkh e

Ngu n: Kuunibe, Naasegnibe and Kojo, Stanely (2012) Choice Of Healthcare

Providers Among Insured Persons In Ghana ISSN

Trong m t nghiên c u khác so sánh gi a nhóm tham gia và nhóm không

tham gia c a nhóm nghiên c u đ a ra trong th m i ki m tra s c kh e (Pill, R.,

N i ch m sóc s c kh e

Tu i

French, J., Harding, Keith., Stott, Nigel (1988) Invitation to attend a health check

in a general practice setting: comparison of attenders and non-attenders Journal of the Royal College of General Practitioners February 1988) thì h l y m t nhóm

1.570 ng i đàn ông và ph n trong đ tu i t 20 – 45 đ c đ ng ký trong n i thành ph Cadiff có c h i đ c ki m tra s c kh e b i bác s đa khoa c a h Thông qua kh o sát đ c đi m v nhân kh u h c, thái đ , ni m tin và hành vi y t d phòng trong đó có 259 ng i không tham gia và 216 ng i tham gia K t qu cho

th y là nhóm ng i tham gia thì t t h n Các bi n gi i thích cho bi t nh ng ng i

tham gia có giáo d c t t h n, đ ng c ch m sóc s c kh e c a h t t h n Nghiên

c u này mô t m t n l c đ đ t đ c t t c các t ng l p xư h i và c hai gi i v

vi c ki m tra s c kh e t ng quát M c đích c a nghiên c u này là mô t s khác

bi t l n v nhu c u ki m tra s c kh e gi a nh ng ng i tham gia và không tham gia đ đ a ra các chính sách cho y t d phòng

Nghiên c u v thu nh p dân c và chi phí ch m sóc s c kh e Mexico

(Parker, SW., Wong, R (1997) Health Policy: Household income and health care expenditures in Mexico Elsevier) thì m c đích c a bài nghiên c u này là ki m tra các y u t quy t đ nh đ n chi phí y t dân c Mexico Phân tích liên quan đ n d toán chi phí c a dân c trong v n đ ch m sóc s c kh e Nghiên c u đ c bi t chú

tr ng đ n tác đ ng c a thu nh p dân c đ i v i chi phí y t Nghiên c u đ c kh o sát th c t t i Mexico vào n m 1989 gi a thu nh p và chi tiêu, qua đó th y r ng chi

phí dành cho y t c a các c dân thay đ i tùy theo m c thu nh p c a h i u này

ch ng t trong th i gian kh ng ho ng kinh t thì ng i dân có xu h ng gi m chi phí cho vi c ch m sóc s c kh e

Ngoài các bài nghiên c u n c ngoài thì trong n c c ng có nghiên c u v

tác đ ng c a t ng tr ng kinh t đ i v i ch m sóc s c kh e nông thôn Vi t Nam (Nguy n Th Minh Thoa, Nguy n Xuân Thành, Nguy n Th Kim Ch c and Lars

Lindholm (2013) The impact of economic growth on health care utilization: a longitudinal study in rural Vietnam International Journal for Equity in Health)

Nghiên c u cho bi t nhi u n c đang phát tri n trong đó có Vi t Nam thì thanh

toán OOP (Out-of-pocket) là ngu n thu chính c a tài chính y t T ng tr ng kinh

t làm m r ng thêm kho ng cách gi a ng i giàu và ng i nghèo nhi u khía

c nh, trong đó có vi c s d ng d ch v ch m sóc s c kh e S b t bình đ ng trong

l nh v c ch m sóc s c kh e gi a nh ng ng i thu nh p cao và thu nh p th p c ng

đ c xem xét Nghiên c u này nh m m c đích đ đi u tra làm th nào s d ng d ch

v ch m sóc s c kh e thay đ i khi đi u ki n kinh t thay đ i m c đ dân c

1.5 Khung phân tích

T c s lý thuy t và các kh o l c nghiên c u liên quan, tác gi đ a ra m t khung phân tích t ng quát đ gi i thích cho quy t đ nh có đi ki m tra s c kh e hay không c a ng i dân Vi t Nam

Hình 1.10 Khung phân tích ki mătraăs căkh e

Ngu n: D a trên c s lý thuy t hành vi tiêu dùng và các kh o l c nghiên c u

Lý thuy t hành vi ng i tiêu dùng (Kotler, 2000), t i đa hóa h a d ng và thông tin b t cân x ng Các

kh o l c nghiên c u liên quan: Akinci et al (2004); Kuunibe et al (2012); Pill et al (1988); Parker and Wong (1997);

Nhómănhânăt ăgiaă đình:

- Hôn nhân (Married)

Trung tâm là bi n ki m tra s c kh e, bi n này s ch u tác đ ng c a ba nhóm nhân t là cá nhân, gia đình và đ a ph ng Các nhân t cá nhân đ c t ng h p thành m t nhóm đ d dàng ki m soát và phân tích s tác đ ng lên bi n ki m tra

s c kh e nh th nào S tác đ ng c a nhóm nhân t gia đình (hôn nhân và m i quan h v i ch h ) có nh h ng đ n vi c ki m tra s c kh e hay không? Ngoài ra

nhóm nhân t đ a ph ng đ c xem là m t nhóm m i đ phân tích thêm s tác

đ ng c a các y u t nhi u lên quy t đ nh có ki m tra s c kh e?

Ch ngă2:ăTh ătr ngăs căkh eă ăVi tăNam

Trong ch ng này, tác gi s trình bày n m v n đ : (1) đ nh ngh a s c kh e; (2) ch m sóc s c kh e; (3) th tr ng s c kh e; (4) h th ng y t Vi t Nam và (5)

th c tr ng khám, ch a b nh Vi t Nam Thông qua n m n i dung này, tác gi mong mu n đ a ra đ c cái nhìn t ng quan v th tr ng s c kh e Vi t Nam, t đó

th y đ c: (i) nhu c u khám ch a b nh c a ng i dân là nh th nào và (ii) d ch v khám, ch a b nh có đáp ng đ c mong m i c a b nh nhân hay không?

2.1.ă nhăngh aăs căkh e

Theo đ nh ngh a c a T ch c y t th gi i thì s c kh e là m t tr ng thái hoàn toàn tho i mái c v th ch t, tinh th n và xư h i, ch không ph i ch là không có

b nh hay th ng t t (World Health Organization, 2006)

T đ nh ngh a c a T ch c y t th gi i cho th y s c kh e đ c xem là m t hàng hóa đ c bi t vì chúng ta v a là nhà s n xu t v a là nhà tiêu th S khác bi t này là đ c tính quan tr ng c a s c kh e mà không có b t c hàng hóa nào có th so sánh đ c, đi u này nói lên s c kh e là m t hàng hóa không th mua bán

M t cá nhân có s c kh e t t hay x u là do chính b n thân h S c kh e c a

m i ng i m t ph n ph thu c vào phong cách s ng và m t ph n quan tr ng không kém là d ch v ch m sóc s c kh e, đi u này d dàng nh n ra các qu c gia phát tri n có d ch v ch m sóc s c kh e tiên ti n và hi n đ i

2.2.ăCh măsócăs căkh e

Ch m sóc s c kh e th ng đ c đ nh ngh a là t p h p nh ng hàng hóa và

d ch v có m c đích chính là c i thi n hay phòng ng a s đi xu ng c a s c kh e

Li u r ng s ch m sóc s c kh e có ph i là m t hàng hóa đ c bi t? Câu h i này đ c nhi u nhà kinh t h c nh Arrow (1963), Culyer (1971), Klarman (1963), Mushkin (1958) tr l i là có S ch m sóc s c kh e đ c bi t vì nó t o ra th t b i th

tr ng và khuy n khích s xu t hi n c a các chính sách trong l nh v c s c kh e S khác bi t này là do b n tính ch t c a ch m sóc s c kh e: (1) c u d ch v ch m sóc

s c kh e là c u phái sinh; (2) ngo i tác; (3) b t cân x ng thông tin và (4) tính b t

đ nh nh ng hàng hóa khác chúng ta có th th y có m t trong nh ng tính ch t trên Tuy nhiên, đ i v i s c kh e thì là t ng h p c a b n tính ch t Vì v y vi c phân tích đúng đ n và đ a ra các hàm ý chính sách đ c xem là m t thách th c l n đ i

v i nhà nghiên c u l nh v c s c kh e Ki m tra s c kh e đ c xem là m t trong

nh ng d ch v ch m sóc s c kh e, do đó nó có đ y đ các tính ch t đ c bi t c a s

ch m sóc s c kh e mà không m t hàng hóa nào có đ c

C uăd chăv ăch măsócăs căkh e

m i ng i đ u th y h nh phúc n u không s d ng đ n s ch m sóc s c kh e

Nh ng khi có m đau, b nh t t thì ch m sóc s c kh e là m t hàng hóa t t, vì mang

l i s h i ph c nhanh chóng V y c u đ i v i s ch m sóc s c kh e đ n t c u c a chính s c kh e (Grossman, 1972), m t c u phái sinh

Các nhà nghiên c u có s th ng nh t chung r ng đi u ki n c n cho m t nhu

c u đ i v i hàng hóa hay d ch v là hàng hóa hay d ch v đó ph i hi u qu trong

vi c th a mưn m t m c tiêu mong mu n V y nên, quan h hi u qu k thu t có th

t o nên khái ni m nhu c u trong l nh v c ch m sóc s c kh e: nhu c u có th t n t i

ch trong tr ng h p có d ch v ch m sóc s c kh e hi u qu có kh n ng c i thi n

s c kh e Vì m i quan h hi u qu này có th đ c nghiên c u m t cách khoa h c

và có th đ c nh n th c b i bên th ba, nhu c u có kh n ng làm c s cho m t phân tích chu n t c trong l nh v c s c kh e

Nh ng nhà kinh t s c kh e vì th phân bi t gi a nhu c u và c u Nhu c u

ph thu c vào kh n ng h ng l i t s ch m sóc s c kh e trong khi c u ph thu c vào s a thích d a trên kh n ng chi tr Nhu c u khám s c kh e đ c hình thành