SKKN Đề tài Phương pháp giảng dạy văn học dân gian theo thể loại

Vậy phải tổ chức tiết học và giảng dạy như thế nào để giúp các em lĩnh hộiđược kiến thức, khơi gợi được niềm say mê, hứng thú học tập của các em là điềutôi rất quan tâm khi dạy tác phẩm

A PHẦN MỞ ĐẦU I/ LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

1.Lý do khách quan

Ở bộ môn Ngữ Văn 10, chương trình Văn cung cấp những kiến thức cơ bản về

văn bản, về đặc trưng thể loại văn học tiêu biểu Kế thừa phần lớn văn bản văn

học dân gian của chương trình văn học trước đây, chương trình lần này có một số

điểm mới:

- Đưa thêm các thể loại: truyền thuyết, truyện cười và truyện thơ các dân tộc

thiểu số vào phần Đọc thêm để tạo nên sự toàn diện, cân đối giữa văn học người

Kinh và văn học các dân tộc anh em

- Bên cạnh ca dao trữ tình còn có ca dao hài hước

2.

Lý do chủ quan

- Tác phẩm văn học dân gian được cấu thành bởi nhiều yếu tố: ngôn từ, âm

nhạc, hóa trang, điệu bộ, vũ đạo Điều này khác với văn học viết (chỉ có ngôn từ)

Có thể nói, tác phẩm văn học viết là nghệ thuật đơn yếu tố và văn học dân gian là

nghệ thuật đa yếu tố Cho nên, khi dạy học, ta phải lưu ý đến đặc điểm này

- Cuộc sống đích thực của tác phẩm văn học dân gian có ba dạng tồn tại:

+Tồn tại “ ẩn” trong ký ức của nhân dân

+Tồn tại trong diễn xướng

+Tồn tại cố định trên văn bản bằng văn tự

Vậy phải tổ chức tiết học và giảng dạy như thế nào để giúp các em lĩnh hộiđược kiến thức, khơi gợi được niềm say mê, hứng thú học tập của các em là điềutôi rất quan tâm khi dạy tác phẩm văn học dân gian

Tóm lại: Từ những lý do trên, tôi quyết định chọn đề tài: PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC VĂN HỌC DÂN GIAN THEO THỂ LOẠI.

II/MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Đề tài này nhằm mục đích giúp học sinh rèn luyện năng lực cảm thụ tác phẩmvăn học dân gian qua từng thể loại cụ thể; nắm được đặc trưng thể loại, giá trị tưtưởng và giá trị nghệ thuật độc đáo ở các văn bản văn học dân gian, từ đó khơi gợiđược niềm say mê, hứng thú học tập ở học sinh

III/NHIỆM VỤ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:

1.Nhiệm vụ

- Tìm hiểu quá trình học tập của học sinh về bộ phận văn học dân gian đểtìm ra nguyên nhân và hướng khắc phục tình trạng học sinh chưa có hứng thútrong giờ học và chưa có năng lực cảm thụ tác phẩm văn học dân gian

- Tìm và sử dụng một số phương pháp hữu hiệu giúp học sinh có thể học tốt

một tiết học tác phẩm văn học dân gian

2 Phương pháp nghiên cứu

a Phương pháp nghiên cứu lí luận:

- Tham khảo sách báo, tài liệu, tạp chí có liên quan đến đề tài

- Đọc sách giáo khoa Ngữ văn 10, sách giáo viên Ngữ văn 10, thiết kế bàigiảng Ngữ văn 10

b.Phương pháp nghiên cứu thực tế:

Từ những kinh nghiệm thu thập được trong quá trình dạy của bản thân vàkhi dự giờ một số đồng nghiệp, tôi đã vận dụng để viết đề tài này

IV/GIỚI HẠN ĐỀ TÀI:

Đề tài này tập trung nghiên cứu việc tổ chức tiết học và giảng dạy như thếnào để giúp các em có hứng thú học tập và học tốt một số tác phẩm văn học dângian trong chương trình Ngữ Văn 10

* Khái quát văn học dân gian Việt Nam

*Thể loại- tác phẩm cụ thể:

- Sử thi:

+ Đoạn trích “Chiến thắng Mtao Mxay” (trích Đăm Săn- sử thi Tây Nguyên) + Đoạn trích “Uy- lít- xơ trở về” (trích Ô-đi-xê – sử thi Hi Lạp)

+ Đoạn trích “Rama buộc tội” (trích Ra-ma-ya-na- sử thi Ấn Độ)

-Truyền thuyết: Truyện An Dương Vương và Mị Châu - Trọng Thủy

-Truyện cổ tích: Tấm Cám

-Truyện cười: Tam đại con gà.Nhưng nó phải bằng hai mày

-Ca dao:

+Ca dao than thân, yêu thương, tình nghĩa

+Ca dao hài hước

- Truyện thơ: Đọc thêm “Lời tiễn dặn” (trích Tiễn dặn người yêu- truyện thơ

dân tộc Thái)

V/ĐIỂM MỚI TRONG KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Vận dụng các phương pháp đã nghiên cứu được để thực hiện giảng dạy tácphẩm văn học dân gian cụ thể, tôi thấy đạt kết quả hơn so với phương pháp trướcđây Cụ thể:

- Tiết học sinh động hơn, khơi gợi được hứng thú học tập của học sinh

- Học sinh đã cảm nhận được cuộc sống, sinh hoạt văn hóa của nhân dân laođộng và cộng đồng các dân tộc

- Học sinh có thể hiểu được những điều sâu xa mà tác giả dân gian gửi gắm

- Tác phẩm văn học dân gian đã thực sự sống trong lòng các em

B NỘI DUNG I/ LỊCH SỬ CỦA ĐỀ TÀI

Có rất nhiều tác giả nghiên cứu về phương pháp dạy học văn học dân gian

theo thể loại như bài viết trong quyển “Mười tác phẩm ca dao qua sự cảm thụ,

phân tích, tranh luận theo dòng thời gian” do Nguyễn Xuân Kính, Nguyễn Thúy

Loan, Đặng Diệu Trang biên soạn, “Văn học dân gian- những công trình nghiên

cứu” của tác giả Bùi Mạnh Nhị, Hồ Quốc Hùng và cũng có nhiều tài liệu, sách

tham khảo giúp giáo viên định hướng phương pháp giảng dạy Văn như quyển

“Phương pháp dạy học Văn”(tập 1) của tác giả Phan Trọng Luận (chủ biên),

Trương Dĩnh, sách giáo khoa Ngữ văn 10 tập 1, sách giáo viên Ngữ văn 10 tập 1,sách thiết kế bài dạy Ngữ văn 10 tập 1 Với việc nghiên cứu và sử dụng linh họatmột số phương pháp dạy học văn, tôi muốn giúp học sinh cảm nhận được dấu ấnriêng trong từng thể loại của văn học dân gian Từ đó các em có ấn tượng sâu sắc

về thể loại cũng như ham thích học tác phẩm dân gian hơn

II/CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI

- Tìm dị bản của tác phẩm từ đó định hướng thẩm mĩ đối với tác phẩm

- Tìm hiểu các yếu tố trong văn bản ngôn từ

- Tìm hiểu các yếu tố ngoài văn bản của tác phẩm

- Tìm hiểu mối quan hệ giữa các yếu tố trong văn bản và ngoài văn bản

- Tổng hợp lại, tìm ra vẻ đẹp folklore, đánh giá tác phẩm.

* Thi pháp văn học dân gian nhắc chúng ta một điều quan trọng trong phươngpháp dạy: phải chú ý đến tâm thức của học sinh và những khoảng cách về nhiềumặt của các em đối với thế giới văn học dân gian (thời đại, văn hóa, tâm lí, ngônngữ, cách cảm, cách nghĩ,…) Giáo viên cần lấp khoảng cách ấy Khi cần, có thể

sử dụng một cách hợp lí các làn điệu, các hình thức diễn xướng dân gian để đưahọc sinh về với thế giới của văn học dân gian Đây cũng là con đường chuyển tảitốt nhất tác phẩm văn học dân gian đến người học trong nhà trường

2

Cơ sở pháp lý

Đề tài dựa theo yêu cầu đổi mới của chương trình giáo dục hiện nay, nhất làmục đích yêu cầu của sách giáo khoa Ngữ văn 10 và dựa trên những kiến thức đãtham khảo được trong những sách báo, tài liệu như:

+ Tài liệu bồi dưỡng giáo viên

+ Sách giáo khoa Ngữ văn 10 (tập 1) của Bộ Giáo dục và đào tạo

+ Sách giáo viên Ngữ văn 10 (tập 1) của Bộ Giáo dục và đào tạo

+ Sách thiết kế bài giảng Ngữ văn 10 (tập 1)

+ Văn học dân gian Việt Nam của Đinh Gia Khánh (chủ biên), Chu XuânDiên, Võ Quang Nhơn

*Học sinh:

+Chưa phát huy được tính tích cực trong giờ học

+Chưa cảm nhận sâu sắc về nội dung tư tưởng của tác phẩm văn học dângian

+ Chưa khám phá ra vẻ đẹp đậm đà và thi vị của thế giới văn học dângian

+Tác phẩm chưa thực sự sống trong lòng các em

IV/NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

1.Các biện pháp đã thực hiện để giải quyết vấn đề đặt ra của đề tài

*Chuẩn bị của thầy trò:

Khâu chuẩn bị tiết dạy đầy đủ, chu đáo sẽ giúp giáo viên chủ động, tự tintrên lớp Học sinh cũng chuẩn bị bài theo sự gợi dẫn của giáo viên sẽ có được mộttâm thế tốt để tiếp nhận kiến thức, có hứng thú học tập Chuẩn bị của thầy và tròtốt sẽ làm cho tiết dạy thành công hơn

- Với giáo viên:

+Cần tham khảo sách báo, tài liệu giảng dạy

Văn học dân gian là nghệ thuật ngôn từ dân gian Khi giải mã các văn bản

ngôn từ này, chúng ta phải chú ý vào tư duy cộng đồng và cảm hứng dân gian

trong văn bản đó Ngoài ra, khi dạy tác phẩm văn học dân gian trong chương trình,chúng ta cần lưu ý khai thác các yếu tố ngoài văn bản để giúp học sinh hiểu đúng,hiểu sâu, hiểu trọn vẹn tác phẩm, đặc biệt chú ý đến các thể loại như sử thi, truyềnthuyết.

*Vận dụng linh họat các phương pháp dạy học

Sử dụng nhiều phương pháp dạy học trong giờ văn là một việc làm cần thiết

sẽ làm cho tiết học sinh động hơn Khi đó, giáo viên sẽ giúp các em khám pháđược thế giới nghệ thuật trong tác phẩm, nhận ra được giá trị tư tưởng của tácphẩm Vậy vận dụng phương pháp như thế nào đối với các tác phẩm văn học dângian để tiết dạy đạt hiệu quả tôi đã thực hiện các phương pháp giảng dạy như sau:

a Đọc tác phẩm : Bước đầu tiếp cận với tác phẩm là phải đọc tác phẩm.

Giáo viên cần hướng dẫn học sinh đọc diễn cảm để tạo ấn tượng ban đầu ở tácphẩm

- Sử thi:

+ Đoạn trích “Chiến thắng Mtao Mxay” (trích Đăm Săn- sử thi Tây Nguyên)

+Đoạn trích “Uy- lít- xơ trở về” (trích Ô-đi-xê – sử thi Hi Lạp)

+Đoạn trích “Rama buộc tội” (trích Ra-ma-ya-na- sử thi Ấn Độ)

→ Đọc phân vai Chú ý lời người kể chuyện và lời thoại của các nhân vật trựctiếp

- Truyền thuyết: Truyện An Dương Vương và Mị Châu- Trọng Thủy

→ Đọc- kể, chú ý thể hiện đúng tình cảm, tâm trạng, thái độ của các nhân vật quamột số câu nói: tiếng thét lớn của Rùa Vàng, câu nói chủ quan của An DươngVương khi quân Triệu Đà đã đến chân thành Cổ Loa, lời khấn của Mị Châu, lờinói cuối cùng của Trọng Thủy

→ Cố gắng thể hiện không khí lịch sử

-Truyện cổ tích: Tấm Cám

→ Kết hợp đọc- kể, chú ý những câu đối thoại, những câu văn vần

→ Cố gắng đọc gợi không khí cổ tích.

-Truyện cười: +Tam đại con gà

→Đọc – kể diễn cảm qua từng câu, từng lời đối thoại Người đọc, người kể khôngcười để người nghe càng cười, truyện càng lí thú

→Khi kể, có thể không cần chính xác các đối thoại để biểu hiện diễn biến tâm trạng của thầy đồ một cách tự nhiên

+ Nhưng nó phải bằng hai mày

→Chú ý từng câu, từng chữ, cố thể hiện mâu thuẫn gây cười, nhất là câu kết tả cử chỉ và lời nói của lí trưởng (nguyên nhân gây cười)

- Ca dao:

+ Ca dao than thân, yêu thương, tình nghĩa

→Đọc diễn cảm với giọng điệu phù hợp (giọng xót xa, đau đớn, cảm thông,…).Chú ý cách ngắt nhịp, các điệp từ, hô ngữ,…

+ Ca dao hài hước

→Bài 1: Đọc theo hình thức đối đáp nam nữ; giọng vui tươi dí dỏm mang âmhưởng đùa cợt

Bài 2,3,4: Giọng vui , dí dỏm, chế giễu, …

- Truyện thơ: Đọc thêm “Lời tiễn dặn” (trích Tiễn dặn người yêu - truyện thơ dân

tộc Thái)

→Đọc đoạn trích với giọng điệu buồn rầu, tiếc thương, tha thiết

b. Phương pháp nêu vấn đề :

M.Gorki nhận xét: “Tác phẩm văn học nào cũng có vấn đề” và nhà thơ Tố

Hữu cũng nhận định:”Vấn đề của nghệ thuật chính là chủ đề, nói nôm na cho dễ

hiểu chính là câu hỏi, câu hỏi của cuộc đời” Nói như thế có nghĩa là mỗi tác

phẩm đều được tác giả đặt ra vấn đề Để hiểu giá trị tác phẩm một cách sâu sắc,giáo viên cần chú ý xây dựng câu hỏi tình huống để học sinh suy ngẫm, khám phá.Dạng câu hỏi này cần phải có trong tiết học Ngữ văn Chẳng hạn, khi dạy: Đoạn

trích “Chiến thắng Mtao Mxay” (trích Đăm Săn- sử thi Tây Nguyên) giáo viên có thể đặt câu hỏi: Chi tiết ông trời bày cho Đăm San cách đánh Mtao Mxay nói lên

điều gì?

Có hai ý nghĩa:

+ Sự gần gũi giữa thần linh và con người Tuy nhiên, thần linh chỉ đóng vai trò

“gợi ý”, “cố vấn” chứ không quyết định kết quả cuộc chiến (đây là một kiểu biểuhiện của ý thức dân chủ công xã thời thị tộc cổ xưa)

+Đề cao vai trò của nhân vật anh hùng sử thi

c.

Phương pháp so sánh:

Mục đích dùng phương pháp này để thấy được sự gần gũi trong sự kiện nhưng

khác về đề tài, kết cấu, loại hình nhân vật, cách thể hiện của các tác phẩm trongcác thời kì khác nhau

Ví dụ: Đoạn trích “Rama buộc tội” (trích Ra-ma-ya-na- sử thi Ấn Độ)

-Có gì gần gũi và khác biệt giữa Vũ Nương( Người con gái Nam Xương) và nàng Xi-ta (Rama buộc tội) ?

+ Giống nhau: Cùng bị oan ức, chồng nghi ngờ, ghen tuông thất tiết, cùng tìm đến cái chết để thanh minh sự trong trắng của mình và đã được thanh minh.

+ Khác nhau :

-Rama ruồng rẫy vợ chủ yếu vì danh dự

của nhà vua - anh hùng.

- Định chết bằng cách bước lên giàn

thiêu.

-Nhân vật trong sử thi truyền miệng cổ

đại→Cách kể chuyện chậm, nhiều đối

thoại dài, tỉ mỉ, nhiều hình ảnh.

- Trương Sinh ruồng rẫy vợ chủ yếu vì ghen tuông tầm thường.

-Chết bằng cách nhảy xuống sông.

- Nhân vật trong truyện truyền kì trung đại→Cách kể nhanh, ít đối thoại

ﻫ Đoạn trích “Rama buộc tội”: Nàng Xi-ta được thanh minh bởi thần lửa

A-nhi.Thần A-nhi, nhân chứng của mọi việc, xác nhận phẩm hạnh của Xi-ta và

trao nàng cho Rama Đây là chiến thắng trọn vẹn của Xi-ta và cũng là đặc trưng trong cách xây dựng nhân vật sử thi của người Ấn Độ Tính lí tưởng của nhân vật

sử thi Ấn Độ kết tinh sức mạnh, ý chí, khát vọng đạo đức của cả cộng đồng Xi-ta phải vượt lên xung đột ngặt nghèo giữa tình cảm và bổn phận danh dự thể hiện phẩm chất của một người phụ nữ lí tưởng→ quan niệm của Ấn Độ về người phụ

nữ lí tưởng

ﻫ Chuyện người con gái Nam Xương: Cuộc đời và cái chết thương tâm của

Vũ Nương thể hiện niềm cảm thương đối với số phận oan nghiệt của người phụ nữViệt Nam dưới chế độ phong kiến

d.Phương pháp đàm thoại, gợi mở:

Có được không khí sôi nổi, sinh động là giờ dạy Văn giáo viên thực hiệnđược một hệ thống câu hỏi hợp lý, đa dạng và logic Sự trao đổi giữa thầy và trò tựnhiên, thoải mái sẽ giúp các em phát huy được tính chủ động tích cực Và cũngqua trao đổi, tìm hiểu ý nghĩa văn chương các em sẽ tự bộc lộ mình, từ đó giáoviên có thể hiểu được tâm tư, tình cảm, tính cách ở mỗi học sinh hơn Muốn vậy,khi dạy một tác phẩm văn học dân gian, giáo viên yêu cầu học sinh chuẩn bị trước

ở nhà hai việc: đọc kỹ Tiểu dẫn về thể loại trong SGK và “lọc ra” những đặc

trưng cơ bản của thể loại, giá trị và ý nghĩa của nó Trên lớp, giáo viên phát

vấn học sinh những gì đã chuẩn bị ở nhà Từ đó, gợi mở, trao đổi, hướng dẫn học

sinh tìm hiểu từng văn bản cụ thể Chính điều đó giúp học sinh nhận thức rõ

những nét khác biệt quan trọng giữa văn học dân gian và văn học viết Đây là biểu

hiện cụ thể của sự đổi mới cách dạy và học tác phẩm văn học dân gian

e Phương pháp trực quan:

Đây là phương pháp rất quan trọng và không thể thiếu khi dạy văn học dângian, nhất là ngày nay chúng ta đang được sự hỗ trợ của công nghệ thông tin.Chúng ta có thể cho học sinh xem tranh, ảnh, phim tài liệu, nghe hát ca dao dân cagiữa các miền, sân khấu hóa các trích đoạn,…

Xita bước vào giàn hỏa Cám trút vỏ tép của Tấm Phim về thành Cổ Loa.

Ngoài ra, chúng ta nên tổ chức cho lớp học thành các nhóm để các em thảo luậncác vấn đề, hoặc thi thố tài năng, trình diễn, Các nhóm nhận xét, rút kinh nghiệmtheo cảm nhận của các em.Qua đó, giáo viên có thể nhận xét, đánh giá kết quả củahọc sinh

Chẳng hạn, khi dạy truyện cổ tích Tấm Cám, giáo viên chia lớp học thành 2 hoặc 3nhóm( tùy vào tình hình mỗi lớp) Các nhóm trình diễn lại câu chuyện Tấm Cámtheo cách cảm nhận của mình Sau đó, các nhóm nhận xét nhau ở các phươngdiện: tạo dựng khung cảnh, diễn xuất của diễn viên, trang phục, đạo cụ, nhạc nền,

…Bình chọn nhóm thể hiện tốt nhất theo tinh thần của truyện cổ tích Tấm Cám.Cuối cùng, giáo viên nhận xét, đánh giá, rút ra kết luận

Phương pháp này tạo được rất nhiều hứng thú và để lại ấn tượng sâu sắc về mộttác phẩm văn học dân gian trong lòng học sinh

* Bài tập vận dụng

Để đánh giá về kĩ năng và kết quả học tập của học sinh một cách toàn diện hơn,sau mỗi bài học về tác phẩm văn học dân gian cụ thể, giáo viên nên cho học sinhlàm thêm một số bài tập vận dụng Bài tập vận dụng phải phù hợp với từng đốitượng học sinh

Ví dụ: Khi dạy về thể loại ca dao

- Đối với học sinh trung bình, giáo viên cĩ thể cho dạng bài tập như sau:

+Thống kê các hình ảnh so sánh, ẩn dụ trong những bài ca dao đã học và cho biếtngười bình dân thường lấy các hình ảnh đĩ từ đâu?

+Tìm thêm một số câu ca dao nĩi về: Chiếc khăn, chiếc áo, cây đa- bến nước,…

- Đối với học sinh khá- giỏi, giáo viên cĩ thể cho dạng bài tập như sau:

Tìm một vài bài thơ( hoặc câu thơ) của các nhà thơ trung đại và hiện đại cĩ sửdụng chất liệu văn học dân gian để chứng minh vai trị của văn học dân gian đốivới văn học viết

THƯƠNG, TÌNH NGHĨA

A Mục tiêu cần đạt: Giúp học sinh hiêûu được:

1.Tiếng hát than thân và tiếng hát yêu thương tình nghĩa của người bình dânxưa qua nghệ thuật riêng đậm màu sắc dân gian của ca dao

2.Cách tiếp cận và phân tích ca dao qua đặc trưng thể loại

3.Đồng cảm với tâm hồn người lao động và yêu quí những sáng tác của họ

B.P

hương tiện dạy học

Sách giáo khoa, giáo án, băng đĩa,…

C Tiến trình dạy học:

1 Ổn định lớp:

2 Kiểm tra bài cũ:

- Các tình huống khó xử của thầy Đồ? Điều gì đã gây nên tiếng cười ở đây?

- Phân tích kịch tính cuả truyện “Nhưng nó phải bằng hai mày” Mục đích củatruyện?

3 Giới thiệu bài mới: Ca dao than thân, yêu thương tình nghĩa là bộ phận phong phú nhất trong kho tàng ca dao trữ tình Vi ệt Nam Nó phản ánh những biến thể, những cung bậc khác nhau trong đời sống tình cảm của người Việt xưa với những đặc trưng nghệ thuật rất đặc thù Hôm nay chúng ta tìm hiểu về “Ca dao than thân, yêu th ương, tình nghĩa ”

Hoạt động của GV- HS Yêu cầu cần đạt

Tiểu dẫn Sgk giới thiệu I Tìm hiểu chung: