Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi gian lận thuế thu nhập cá nhân từ chuyển nhượng quyền sử dụng đất của người dân tại huyện giồng trôm tỉnh bến tre

TÓM T T LU NăV N ătƠiăs ăd ngăph ngăphápăđ nhătínhăk tăh păv iănghiênăc uăđ nhăl ngăđ ăxácă đ nhăcácănhơnăt ă nhăh ngăđ năhƠnhăviăgianăl năthu ăthuănh păcáănhơnăt ăvi căchuy nă nh ngăquy

TR NGă IăH CăKINHăT ăTP.H ăCHệăMINH

ThangăV nhăQuang

ăHĨNHăVIăGIANăL NăTHU ăTHUăNH PăCÁăNHỂN

T NHăB NăTRE

ă

ă

LU NăV NăTH CăS ăKINHăT

Tp.ăH ăChíăMinh,ăn mă2015

B ăGIỄOăD CăVĨă ĨOăT O

ThangăV nhăQuang

ăHĨNHăVIăGIANăL NăTHU ăTHUăNH PăCÁăNHỂN

T NHăB NăTRE

ChuyênăngƠnh:ăChínhăsáchăcông Mưăs :ă60340402

LU NăV NăTH CăS ăKINHăT

PGS.TS.ăS ă ìnhăThƠnh

Tp.ăH ăChíăMinh,ăn mă2015

L IăCAMă OAN

Tôiăxinăcamăđoanălu năv nă“Các y u t nh h ng đ n hành vi gian l n thu thu nh p cá nhân t chuy n nh ng quy n s d ng đ t c a ng i dân t i huy n

Gi ng Trôm, t nh B n Tre” lƠăcôngătrìnhănghiênăc uăc aăriêngătôi

Cácăs ăli uătrongăđ ătƠiănƠyăđ căthuăth păvƠăs ăd ngăm tăcáchătrungăth c.ăK tă

qu ănghiênăc uăđ cătrìnhăbƠyătrongălu năv nănƠyăkhôngăsaoăchépăc aăb tăc ălu năv nănƠoăvƠăc ngăch aăđ cătrìnhăbƠyăhayăcôngăb ă ăb tăc ăcôngătrìnhănghiênăc uănƠoăkhácă

tr căđơy

Tẫ.HCM, ngƠyă22ăthángă4ăn mă2015

Ng iăth căhi n

ThangăV nhăQuang

M CăL C

Trangăph ăbìa

L iăcamăđoan

M căl c

Danhăm căcácăb ng

Danhăm căcácăhình

Tómăt t

CH NGă1:ăT NG QUAN 1

1.1.LÝDOCH N TÀI 1

1.2.M CTIÊUNGHIÊNC U 2

1.3.CÂUH INGHIÊNC U 2

1.4 IT NGVÀPH MVINGHIÊNC U 3

1.5.PH NGPHÁPNGHIÊNC U 3

1.6.ÝNGH AKHOAH CVÀTH CTI NC A TÀI 4

1.7.K TC ULU NV N 4

CH NGă2:ăC ăS LÝ LU N 5

2.1.CÁCKHÁINI M 5

2.1.1 Hành vi gian l n 5

2.1.2 Hành vi gian l n thu 6

2.2.CÁCHÌNHTH CGIANL NTHU TNCNT CHUY NNH NG QUY NS D NG T 6

2.3 TÓM L C CÁC NGHIÊN C U V HÀNH VI GIAN L N 9

2.4.TÓML CCÁCNGHIÊNC UTR C ỂYV HÀNHVIGIANL N THU 13

2.5.MÔHÌNHVÀGI THUY TNGHIÊNC U 17

2.5.1 Mô hình nghiên c u đ xu t 17

2.5.2 Gi thuy t nghiên c u 20

CH NGă3:ăTHI T K NGHIÊN C U 23

3.1.PH NGPHÁPNGHIÊNC U 23

3.2.QUYTRÌNHNGHIÊNC U 25

3.3.XÂYD NGTHANG OCHOCÁCBI N NHH NG NHÀNHVI GIANL NTHU TNCNT VI CCHUY NNH NGQUY NS D NG T 26

3 4 PH NG TH C L Y M U 30

3.4.1 Kích th c m u 30

3.4.2 X lý và phân tích d li u 31

CH NGă4: PHÂN TÍCH K T QU NGHIÊN C U 33

4.1.TH NGKÊMÔT M UKH OSÁT 33

4.2.K TQU KI M NH TINC YC ATHANG O 34

4.3. K TQU PHÂNTÍCHNHÂNT KHÁMPHÁEFA 36

4.3.1 K t qu phân tích EFA các nhân t đ c l p 36

4.3.2 Phân tích EFA nhân t ph thu c 38

4.4.KI M NHMÔHÌNHNGHIÊNC UVÀCÁCGI THI T 39

4.4.1 ẫhợn tích t ng quan 39

4.4.2 Phân tích h i quy b i 40

4.4.3 Dò tìm s vi ph m gi đ nh c n thi t trong h i quy b i 42

4.4.4 Ki m đ nh các gi thuy t 46

CH NGă5:ăK T LU N VÀ KI N NGH 47

5.1.K TLU N 47

5.2.M TS KI NNGH V H NCH HÀNHVIGIANL NTHU TNCNT VI CCHUY NNH NGQUY NS D NG TT IHUY NGI NGTRÔM, T NHB NTRE 51

5.2.1 ng c gian l n thu TNCN 51

5.2.2 Kh n ng h p lý hóa hành vi gian l n thu TNCN 52

5.2.3 Liên quan đ n y u t c h i gian l n thu TNCN 54

5.3.H NCH C A TÀINGHIÊNC U 55

TÀI LI U THAM KH O 57

PH L C 60

PH L C 1: 60

DANHăM CăCÁCăB NG

B ng 3.1 Ti năđ th c hi n nghiên c u

B ng 4.1 Th ng kê nhân kh u h c

B ng 4.2 K t qu ki măđ nhăcácăthangăđoăb ngăCronbach’săAlpha

B ng 4.3a K t qu phân tích EFA nhân t đ c l p

B ng 4.3b Ma tr n các thành ph n đ c xoay

B ng 4.3c T ngăph ngăsaiătrích

B ng 4.4 K t qu phân tích EFA nhân t ph thu c

B ng 4.4a: T ngăph ngăsaiătrích

B ngă4.5.ăPhơnătíchăt ngăquanăPearson

B ng 4.6 K t qu phân tích h i quy

B ng 4.7 T ng h p k t qu ki măđ nh gi thuy t

B ng 5.1 K t qu thuăngơnăsáchănhƠăn c t n mă2009ăđ năn mă2013ă

B ng 5.2 S l t chuy nănh ng quy n s d ngăđ t t n mă2009ăđ năn mă2013ăt i

huy n Gi ng Trôm

DANHăM CăCÁCăăHỊNHăVĨăBI Uă

Hình 2.1 Mô hình tam giác gian l n

Hìnhă2.2.ăMôăhìnhălỦăthuy tăhƠnhăviăgianăl năthu ăTNCN Hìnhă3.1:ăQuyătrìnhănghiênăc u

Hình 4.1: Bi uăđ phân tán Scatterplot

Hình 4.2: Bi uăđ t n s c a ph năd ăchu n hóa

Hìnhă4.3:ă th Q-Q Plot c a ph năd ă

TÓM T T LU NăV N

ătƠiăs ăd ngăph ngăphápăđ nhătínhăk tăh păv iănghiênăc uăđ nhăl ngăđ ăxácă

đ nhăcácănhơnăt ă nhăh ngăđ năhƠnhăviăgianăl năthu ăthuănh păcáănhơnăt ăvi căchuy nă

nh ngăquy năs ăd ngăđ tăt iăhuy năGi ngăTrôm,ăt nhăB năTre.ăD ăli uăs ăd ngătrongănghiênă c uă nƠyă đ că thuă th pă b ngă b ngă cơuă h iă t ă nh ngă ng iă dơnă cóă chuy nă

nh ngăquy năs ăd ngăđ tăt iăhuy năGi ngăTrôm,ăk tăh păv iănghiênăc uăt iăbƠn.ă

T ă cácă lỦă thuy tă v ă hƠnhă viă giană l nă vƠă cácă nghiênă c uă th că ti nă c aă cácă nhƠănghiênăc uăkhác,ătrongăv năđ ănƠyăthangăđoăcácănhơnăt ă nhăh ngăđ năhƠnhăviăgiană

l năthu ăthuănh păcáănhơnăt ăchuy nănh ngăquy năs ăd ngăđ tăđưăđ căxơyăd ngăv iăthangă đoă likertă 5ă m că đ ă ă tină c yă c aă thangă đoă đưă đ că ki mă đ nhă b iă h ă s ăCronbach’săAlphaăvƠăphơnătíchănhơnăt ăEFA.ăă

Môăhìnhăh iăquyătuy nătínhăc ngăđ căxơyăd ngăbanăđ uăv iăbi năph ăthu călƠăhƠnhăviăgianăl năthu ăthuănh păcáănhơnăt ăchuy nănh ngăquy năs ăd ngăđ tăvƠăcácă

bi năđ căl păg măăđ ngăc ,ăc ăh i,ăh pălỦăhóaăhƠnhăvi.ăK tăqu ăphơnătíchăh iăquyăchoă

th yăcácănhơnăt ănƠyăcóă nhăh ng,ăcóăỦăngh aăth ngăkêăvƠăcóă nhăh ngăđ năhƠnhăviăgianăl năthu ă

T ăk tăqu ănghiênăc uăcácăy uăt ă nhăh ngăđ năhƠnhăviăgianăl năthu ăTNCNăt ăchuy nănh ngăquy năs ăd ngăđ tăt iăđ aăbƠnăhuy năGi ngăTrôm,ătácăgi ăđ ăxu tăm tă

s ă gi iă phápă v iă mongă mu nă h nă ch ă hƠnhă viă giană l nă thu ăTNCNă nhơnă t ă chuy nă

nh ngăquy năs ăd ngăđ tăt iăhuy năGi ngăTrômănh măt ngăb căgópăph năhoƠnăthi năchínhăsáchăthu ,ăm tăkhácăgópăph năđ măb oăcôngăb ngătrongăth căhi năngh aăv ăthu ă

c aăng iădơnăvƠăgópăph năt ngăthuăngơnăsáchăđ aăph ngănh măđ măb oăngu năl cătƠiăchínhăđ ăphátătri năkinhăt ă-ăxưăh iăc aăhuy năGi ngăTrôm

CH NG 1: T NG QUAN

1.1.ăLụăDOăCH Nă ăTĨI

Thu ănóiăchungăvƠăthu ăthuănh păcáănhơnănóiăriêngălƠăm tăcôngăc ăquanătr ngăđ ă

t oăraăngu năthuăchoăngơnăsáchănhƠăn c,ănh măđápă ngănhuăc uăchiătiêuăchoăb ămáyănhƠăn căv ăanăninh,ăqu căphòng,ăkhuăv căhƠnhăchínhăcông.ă

Lu tăthu ăThuănh păcáănhơnă(TNCN)ăăđ căph năl năcácăn cătrênăth ăgi iăápă

d ngăt ălơu,ă ăn cătaălu tăthu ăquanătr ngănƠyăchínhăth căcóăhi uăl căthiăhƠnhăt ăngƠyă01ăthángă01ăn mă2009ăđưăth căs ăđánhăd uăm tăb căngo tăquanătr ng,ăgópăph nălƠmă

t ngăs ăl ngăcácăs căl nhăthu ăvƠăc ngălƠmăt ngăngu năthuăchoăngơnăsáchăNhƠăn c.ăQuaăquáătrìnhătri năkhaiăth căhi n,ăLu tăthu ăTNCNăđưăđiăvƠoăcu căs ng,ătácăđ ngătíchă

c căđ nănhi uăm tăkinhăt ,ăxưăh iăc aăđ tăn căvƠăđ tăđ căm cătiêuăđ ăraăkhiăbanăhƠnhă

Lu t.ăTrongăđóăngu năthuăthu ăTNCNăt ăchuy nănh ngăquy năs ăd ngăđ tăchi măt ă

tr ngăkháăcaoătrongăt ngăngu năthuăt ăthu ăTNCN,ăgópăph năb oăđ măngu năthuăquană

tr ngăvƠă năđ nhăchoăNgơnăsáchăNhƠăn c,ăb oăđ măngu năl cătƠiăchínhăqu căgiaăđ ăphátătri năkinhăt ă-ăxưăh i,ăxoáăđói,ăgi mănghèoăvƠăc ngăc ăanăninh,ăqu căphòng

Tuyănhiênătrongă quáătrìnhăth că hi nă v năcònă m tăs ăt năt i,ătrongăđóăcóătìnhă

tr ngăgianăl năv ăthu ăngƠyăcƠngăph ăbi n,ănóăcóăth ăx yăraă ăb tăc ăn iănƠoăv iănh ngă

c păđ ăkhácănhauăvƠăt oăraănhi uătháchăth căđ iăv iăc ăquanăthu ,ăđi uănƠyăgơyă nhă

h ngănghiêmătr ngăđ nătìnhăhìnhăthuăngơnăsách.ăC ăth ăn mă2013ătoƠnăngƠnhăthu ,ă

ki mătraă64.119ăDN,ăk tăqu ,ătoƠnăngƠnhăThu ăđưăthanhătraăvƠăki năngh ătruyăthu,ătruyăhoƠn,ăph tă13.657,08ăt ăđ ng;ăgi măkh uătr ă1.233,83ăt ăđ ng;ăgi măl ă15.711,99ăt ă

đ ng;ăđônăđ căn păvƠoăNSNNălƠă9.672,83ăt ăđ ng

Nh ngăthángăđ uăn mă2014,ăc ăquanăthu ăcácăc păđưăthanhătra,ăki mătraă20.983ăDN.ă

T ngăs ăthu ăt ngăthuăquaăthanhătra,ăki mătraălƠă4.119,2ăt ăđ ng;ăt ngăs ăgi măl ălƠă6.479ăt ăđ ng;ăs ăthu ătruyăthu,ătruyăhoƠn,ăph tălƠă2.034,81ăt ăđ ng…ă iăv iăthanhătraă

ho tăđ ngăchuy năgiá,ăc ăquanăthu ăđưăthanhătra,ăki mătraă557ăDNăbáoăl ,ăcóăd uăhi uăchuy năgiáăvƠăđưătruyăthu,ătruyăhoƠnăvƠăx ăph tă579,3ăt ăđ ng,ăgi măkh uătr ă25,6ăt ă

đ ng,ăgi măl ă1.517,2ăt ăđ ng.ă

Theoăbáoăcáoăt ngăk tăn mă2013ăc aăChiăc căThu ăhuy năGi ngăTrôm,ăt nhăB năTreăchoăbi t,ăhƠngăn măt iăhuy năGi ngăTrômăcóătrênă80%ăs ăl tăchuy nănh ngăquy nă

s ăd ngăđ tăc aăng iădơn,ăth ngăkêăkhaiăgiáătr ătrênăh păđ ngăchuy nănh ngăcóăgiáăchuy nănh ngăb ngăho căth păh năgiáădoă yăbanănhơnăt nhăquyăđ nh,ăđi uănƠyăchoă

th yăvi căth tăthuăthu ăt ăchuy nănh ngăquy năs ăd ngăđ tălƠăr tăl n

ăM tăkhácăgianăl năv ăthu ăcònăph nă nhăs ătuơnăth ăphápălu tăc aăng iădơnăch aăcao,ă v nă đ ă nƠyă gơyă raă b tă côngă b ngă gi aă nh ngă ng iă dơnă cùngă cóă đ tă chuy nă

nh ngăv iănhauăvƠăn uăđ ătìnhătr ngănƠyăkéoădƠiăkhôngănh ngăkhôngăhuyăđ ngăđ yă

đ ăcácăngu năthuăvƠoăNgơnăsáchăNhƠăn cămƠănóăcònăcóăth ăgơyă nhăh ngăđ năni mătinăc aăng iădơnăvƠoăNhƠăn c.ăVìăv y,ăđ ăgi iăquy tăkhóăkh nătrên,ăđi uăc năthi tălƠă

ph iă nh nă bi tă cácă y uă t ă nhă h ngă đ nă hƠnhă viă giană l nă thu ă TNCNă t ă chuy nă

nh ngăquy năs ăd ngăđ t,ădoăđóătôiăđưăch nă ătƠiă“Các y u t nh h ng đ n hành

vi gian l n thu TNCN t chuy n nh ng quy n s d ng đ t c a ng i dân t i huy n Gi ng Trôm, t nh B n Tre”ăđ ălƠmălu năv năt tănghi p

1.2.ăM CăTIểUăNGHIểNăC U

M c tiêu nghiên c u c aăđ tài này là:

Th nh t,ă xácă đ nh các y u t tácă đ ngă đ n hành vi gian l n thu TNCN t

chuy nănh ng quy n s d ngăđ t c aăng i dân t i huy n Gi ng Trôm, t nh B n Tre

Th hai,ăđoăl ng m căđ nhăh ng c a m i y u t đ n hành vi gian l n thu

TNCN t chuy nănh ng quy n s d ngăđ t c aăng i dân t i huy n Gi ng Trôm, t nh

B n Tre

Cu iăcùng,ătrênăc ăs phân tích thì tác gi đ aăraăm t s hàm ý chính sách nh m

h n ch hành vi gian l n thu TNCN t chuy nănh ng quy n s d ngăđ t c aăng i

dân t i huy n Gi ng Trôm, t nh B n Tre

1.3.ăCỂUăH IăNGHIểNăC U

V iăm cătiêuănghiênăc uătrên,ăđ ătƠiăt pătrungătr ăl iăcácăcơuăh iănghiênăc uăsauă

đơy:

Th nh t, nh ng nhân t nƠoătácăđ ngăđ n hành vi gian l n thu TNCN t chuy n

nh ng quy n s d ngăđ t c aăng i dân t i huy n Gi ng Trôm, t nh B n Tre ?

Th hai, s tácăđ ng c a nh ng nhân t đóăđ n hành vi gian l n thu TNCN t

chuy nănh ng quy n s d ngăđ t c aăng i dân t i huy n Gi ng Trôm, t nh B n Tre

nh ăth nào?

Cu iăcùng,ănh ngăchínhăsáchănƠoănh măh năch ăhƠnhăviăgianăl năthu ăTNCNăt ăchuy nănh ngăquy năs ăd ngăđ tăc aăng iădơnăt iăhuy năGi ngăTrôm,ăt nhăB năTre? 1.4.ă IăT NGăVĨăPH MăVIăNGHIểNăC U

iăt ng nghiên c u: M i quan h gi a các y u t nhăh ng v i hành vi gian

l n thu TNCN t chuy nănh ng quy n s d ngăđ t

Ph m vi nghiên c u: Thu TNCN t chuy nănh ng quy n s d ngăđ t c aăng i

dân t i huy n Gi ngăTrômăgiaiăđ an t n mă2009ăđ năn mă2013.ă

1.5.ăPH NGăPHỄPăNGHIểNăC U

tài s d ngăph ngăphápănghiênăc uăđ nh tính k t h p v i đ nhăl ng

Nghiên c uăđ nh tính b ng cách th c hi n ph ng v n sâu m t s đ iăt ng đ c

ti năhƠnh,ăđ ng th i k t h p v i nghiên c u t i bàn nh măxácăđ nh các khái ni m dùng trongăthangăđoăl ng các y u t nhăh ngăđ n hành vi gian l n thu TNCN t vi c

chuy nănh ng quy n s d ngăđ t c aăng i dân t i huy n Gi ng Trôm, t nh B n Tre

Nghiên c uăđ nhăl ng:ăThuăth păd ăli uăthôngăquaăb ngăcơuăh i.ăPh ngăphápă

ch n m u trong cu c nghiên c uănƠyălƠăph ngăphápăch n m u phi xác su t và ch n

m u thu n ti n Công c h s tin c y Cronbach’s Alpha và phân tích nhân t khám pháăEFAăđ c s d ngăđ g n l c các khái ni m dùng trong nghiên c u Ph n m m

th ng kê SPSS-20ăđ c dùng trong quá trình x lý d li u Phép h i quy tuy n tính

đ c s d ngăđ tìm ra m iătácăđ ng c a các y u t đ n hành vi gian l n thu TNCN t

chuy nănh ng quy n s d ngăđ t c aăng i dân t i huy n Gi ng Trôm, t nh B n Tre

1.6.ăụăNGH AăKHOAăH CăVĨăTH CăTI NăC Aă ăTĨI

Vi căth căhi nănghiênăc uăc aăđ ătƠiănƠyăcóăỦăngh aăquanătr ngăv ăm tăkhoaăh că

c ngănh ăth căti năc ăth ănh ăsau:

-ăV ăm tăkhoaăh c,ăt ălỦălu năápăd ngăđ ăki măch ngăth căti n,ăng căl iăth că

ti năb ăsungăđóngăgópăhoƠnăthi nălỦălu n

-ăV ăth căti n,ăk tăqu ănghiênăc uăs ălƠmăchoănh ngăng iălƠmăcôngătácăqu nălỦăthu ăvƠăcácănhƠălƠmăchínhăsáchătrongăvi căh ngăd năth căhi năthu ăTNCNăv ăchuy nă

nh ngăquy năs ăd ngăđ t,ăc ăth ănh ăsau:

Th ănh t,ăk tăqu ănghiênăc uăs ăgiúpăchoănh ngănhƠălƠmăchínhăsáchăhi uăsơuăs că

h năv ăcácăy uăt ăchínhăsáchă nhăh ngăđ năhƠnhăviăgianăl năthu ăTNCNăt ăchuy nă

nh ngăquy năs ăd ngăđ tăc aăng iădơnăđ iăv iăchínhăsáchăthu ă i uănƠyăs ăgópă

ph năt oăc ăs ăchoăvi căbanăhƠnhăcácăv năb năh ngăd năth căhi năchínhăsáchăthu ă

hi uăqu ăh n,ănơngăcaoăỦăth căch păhƠnhăphápălu tăv ăthu ăc aăng iădơn

Th ăhai,ăk tăqu ănghiênăc uăgiúpăcácănhƠăqu nălỦăthu ănóiăchungăvƠănh ngănhƠă

qu nălỦăthu ăt iăđ aăbƠnăhuy năGi ngăTrômăn măb tăđ cătơmălỦăchungăc aăng iădơn,ă

t ăđóăcóăth ăth căhi năcôngătácăqu nălỦăthu ăt tăh n,ăh năch ăđ căhƠnhăviăgianăl năv ăthu ăTNCNăt ăchuy nănh ngăquy năs ăd ngăđ t,ăh năch ăth tăthuăchoăNgơnăsách.ă 1.7.ăK TăC UăLU NăV N

Lu năv năđ căchiaălƠmă5ăCh ng

Ch ngă1:ăT ngăquan

Ch ngă2:ăC ăs ălỦălu n

Ch ngă3:ăThi tăk ănghiênăc u

Ch ngă4:ăk tăqu ănghiênăc u

Ch ngă5:ăK tălu năvƠăki năngh

đ năk tăqu ăc aăcácănghiênăc uăv ăhƠnhăviăgianăl năthu ătr căđơy

2.1.ăCỄCăKHỄIăNI M

2.1.1.ăHƠnhăviăgianăl n

Theo t đi n ti ng Vi t, hành vi gian l n là hành vi thi u trung th c, d i trá,

mánh khóe nh m l a g tăng iăkhác.ăTheoăngh aăr ng, gian l n là vi c th c hi n các

hành vi không h p pháp nh m l a g t, d iătráăđ thuăđ c m t l iăíchănƠoăđó.ăGianăl n

có th mang l i l i ích cho cá nhân hay cho t ch c Khi cá nhân th c hi n gian l n,

l i ích có th là tr c ti pănh ănh n ti n hay tài s n, hay gián ti păt ngăquy n l c, s

đ nă n,ăti năth ng Khi t ch c th c hi n gian l năthăl iăíchăthuăđ căth ng là tr c

ti păd i hình th c thu nh p c aăcôngătyăt ngălên.ăCóăbaăcáchăthôngăth ng nh tăđ

th c hi n gian l n,ăđóălƠ:ăchi măđo t, l aăđ o và bi n th

Tr n th Giang Tân, (2009).V ph ngă di n k toán, theo chu n m c k toán

qu c t s 10, gian l năđ căđ nhăngh aălƠănh ng sai sót trong tính toán, trong vi c áp

d ng chính sách k toán, gi i thích sai th c t , gian l n ho c c ý b sót

Tr n th Giang Tân, (2009) V ph ngădi n ki m toán, theo chu n m c ki m

toán s 240, gian l năđ căđ nh ngh aănh ăsau:ăGianăl n là hành vi c ý c a m tăng i

hay m tănhómăng iănh ănhơnăviên,ăbanăgiámăđ c hay bên th ba nh m l a g tăđ thu

đ c nh ng l i ích b t chính Gian l nălƠmăthayăđ i, làm gi m o các ch ng t k toán

ho c ghi chép sai; không trình bày ho c c ý b sót các thông tin quan tr ng trên báo cáo tài chính; c ý không áp d ng, không tuân th các nguyên t c k toán, chu n m c

k toán; gi u di m hay b sót không ghi chép các nghi p v phát sinh, ghi các nghi p

v không x y ra

Nh ăv y, hành vi gian l n là c ý b sót không ghi chép các nghi p v phát sinh

hay công b thi u thông tin tài chính nh măđánhăl aăng i s d ngăthôngătin,ăđ c bi t lƠănhƠăđ uăt ăvƠăch n

2.1.2.ăHƠnhăviăgianăl năthu

Gian l n thu là hành vi vi ph m pháp lu t luôn t n t i song hành v i ho tăđ ng

thu c aăNhƠăn c Có th nói,ăNhƠăn căcònăđánhăthu thì s còn t n t i hành vi gian

l n thu doăđ ngăc ăc a gian l n thu luôn t n t iăkhiăNhƠăn c thu thu ,ăđóălƠămongă

mu n gi măngh aăv thu c aăng i n p thu ăTuyănhiên,ăđi uăđóăkhôngăcóăngh aălƠă

chúng ta ch p nh n các hành vi gian l n thu Gian l n thu s gi m b t n u ho tăđ ng

qu n lý thu đ t hi u qu cao (LêăXuơnăTr ng và Nguy nă ìnhăChi n, 2003)

Theo Ngh đ nh 100/2004/N -CP: Hành vi tr n thu là hành vi c a cá nhân, t

ch c vi ph m các quy đ nh c a pháp lu t v thu làm gi m s thu ph i n p ho c làm

t ng s thu đ c hoàn ho c đ c mi n, gi m

2.2.ă CỄCă HỊNHă TH Că GIANă L Nă THU ă TNCNă T ă CHUY Nă NH NGăQUY NăS ăD NGă T

C ngănh ăcácălo i thu khác, gian l n thu TNCN t chuy nănh ng quy n s

d ngăđ t là nh ng hành vi làm gi m s thu ph i n p M căđíchăcu i cùng c a hành vi

này là t iăđaăhóaăl i nhu năt ngăthuănh p cho các cá nhân, t i thi u hóa chi phí thu

b ng cách t i thi u hóa các kho n thu mà h ph i n p cho Ngân sách NhƠăn c

Minh Khuê (2010), các hành vi gian l n thu TNCN t chuy nănh ng quy n s

d ngăđ t n c ta hi n nay th hi n m t s hình th căsauăđơy:

T khai là tài s n duy nh t

Lu tăThu ăTNCNăquyăđ nh:ăThuănh păt ăchuy nănh ngănhƠă ,ăquy năs ăd ngă

đ tă ăvƠătƠiăs năg năli năv iăđ tă ăc aăcáănhơnătrongătr ngăh păcáănhơnăch ăcóăm tănhƠă,ăđ tă ăduyănh tăthìăđ cămi năthu ;ăđ ngăth iăng iăchuy nănh ngăb tăđ ngăs năt ă

khaiăvƠăch uătráchănhi măv ătínhătrungăth căv ăkêăkhaiăc aămình.ăTuyănhiên,ătrongăb iă

c nhăh ăth ngăthôngătinăqu nălỦăcáănhơnăc aăc quanăqu nălỦănhƠăn c,ătrongăđóăcóăngƠnhăthu ăcònăch aăđápă ng; côngătácăki mătra,ăđ iăchi uăc năr tănhi uăth iăgianăthìăítă

nh tătrongăvƠiăn măđ u,ăc ăquanăch căn ngăkhôngăth ăki măsoátăđ căt ngăcáănhơnăcóăbaoănhiêuănhƠă ,ăđ tă ă ơyăchínhălƠăk ăh ăđ ăkhôngăítăng iăcóănhi uănhƠă ,ăđ tă ăkhiăchuy nănh ngăs năsƠngăkêăkhaiălƠătƠiăs năduyănh tăđ ăkhôngăph iăn păthu ăTh căt ănƠyăđangădi năraăhƠngăngƠyăvƠăkháăph ăbi n,ăgơyăth tăthuăl năchoăNgơnăsáchăNhƠăn c

H giá chuy n nh ng

H ăth ngăv năb năphápălu tăthu ăTNCNăquyăđ nhăgiáăchuy nănh ngăquy năs ă

d ngăđ tălƠăgiáăth căt ăghiătrênăh păđ ng,ăt iăth iăđi măchuy nănh ngănh ngăkhôngă

th păh năgiáăđ tădoă yăbanănhơnădơnăt nh,ăthƠnhăph ăquyăđ nh

Th căt ătrênăth ătr ngăb tăđ ngăs n,ăgiáăđ tămuaăbánăth ngăcaoăh năgiáăđ tădoăyăbanănhơnădơnăt nh,ăthƠnhăph ăquyăđ nh.ăNh ngăvìăl iăíchăc aăc ăng iămuaăvƠăng iăbánă(bênăbánăđ căn păthu ăTNCNăítăh n,ăbênămuaăn păl ăphíătr căb ăth păh n),ănênă

h ăth ngătho ăthu nă ghiăgiáătrênăh păđ ngăchuy nănh ngăth pă h năth căt vƠăđ ă

đ căc ăquanăNhƠăn căch pănh năh ăs ,ăh ăch ăghiătrênăh păđ ngăm căgiáăngangăb ngă

ho căcaoăh năchútăđ nhăsoăv iăgiáă yăbanănhơnădơnăt nh,ăthƠnhăph ăquyăđ nh.ăNh ăth ă

s ăđ căn păthu ăth păh năs ăth căt ăph iăn p.ăK tăqu ălƠ,ăc ăđôiăbênămuaăbánăđ tăcùng cóăl i,ăch ăriêngăNhƠăn căch uăth tăthuăthu

Chuy n nh ng b c c u

Kho nă 1ă i uă 4ă Lu tă Thu ă TNCNă quyă đ nh:ă “thuă nh pă t ă chuy nă nh ngă b tă

đ ngăs năgi aăv ăv iăch ng,ăchaăđ ,ăm ăđ ăv iăconăđ ;ăchaănuôi,ăm ănuôiăv iăconănuôi;ăchaăch ng,ăm ăch ngăv iăconădơu;ăchaăv ,ăm ăv ăv iăconăr ;ăôngăn i,ăbƠăn iăv iăcháuă

n i;ăôngăngo i,ăbƠăngo iăv iăcháuăngo i;ăanhăch ăemăru tăv iănhau”ăthìăđ cămi năthu ăTNCN.ăL iăd ngăquyăđ nhănƠy,ănhi uătr ngăh păđưăs ăd ngăm iăquanăh ăb căc uăđ ă

tr năthu

C ăth ,ăhaiăch ăemădơuăchuy nănh ngăb tăđ ngăs năchoănhauălƠăđ iăt ngăph iă

n păthu ăNh ngăđ ăláchălu t,ăng iăch ădơuălƠmăth ăt căchuy nănh ngăchoăb ăch ng,ăsauăđóăb ăch ngăl iăchuy nănh ngăti păchoăng iăemădơu.ăC ăhaiăl năchuy nănh ngănƠyăđ uăthu căđ iăt ngăđ cămi năthu ăTh ălƠăt ăvi căph iăn păthu ,ăhaiăch ăemădơuă

ch uăkhóăđiăvòng,ăchuy nănh ngăb căc uăđ ătránhăph iăn păthu

Tuyăgianăl năthu ăTNCNăt ăchuy nănh ngăquy năs ăd ngăđ tădi năraăv iănh ngăhìnhăth căđ năgi năh năcácălo iăthu ăkhác, nh ngăcôngătácăki mătra,ăphátăhi năr t khó,

đ ngăth iănh ngăhƠnhăviăgianăl nănƠyăc ngăgơyăth tăthuă r tăl năcho Ngân sách Nhà

n c,ăm tăkhácăgơyăraăs ăb tăcôngăb ngătrongăngh aăv ăn păthu ăc aăng iădân

T ngăt ă ăhuy năGi ngăTrôm,ăt nhăB năTreăcácăhƠnhăviăgianăl năthu ăTNCNăt ăchuy nănh ngăquy năs ăd ngăđ tăc ngădi năraăkhôngăngoƠiăcácăhìnhăth căgianăl nănh ăđưănêuătrên

Chiăc căThu ăGi ngăTrôm,ă(2013).ăHƠnhăviăgianăl năthu ăcònăđ căth căhi năd ădƠngăthôngăquaăhìnhăth cămuaăbánăb ngăgi yătay,ăho cămuaăbánăb ngăcácăh păđ ng chuy nănh ngă(sangătay)ăvƠăch ăđ ngăkỦăv iăNhƠăn cătrongăl năchuy nănh ngăcu iăcùng,ăđi uănƠyăd năđ năth tăthuăthu ănghiêmătr ngăn uănh ăkho năcáchăgi aăl năsangătayăđ uătiênăvƠăl năsangătayăcu iăcùngădƠiănh aălƠăquaănhi uăl n,ănhi uăch

K tălu n:ăhànhăviăgianăl năthu ălƠălƠăvi căng iăn păthu ădùngăcácăth ăđo năb tă

h păphápăđ ăkhôngăph iăn păthu ăho călƠmăgi măs ăthu ăph iăn p iăv iăthu ăTNCNă

t ăchuy nănh ngăquy năs ăd ngăđ tăthìănh ngăhƠnhăviăgianăl năăbaoăg m:ăt ăkhaiălƠănhƠă ă duyă nh t,ă chuy nă nh ngă b că c u,ă chuy nă nh ngă sangă tay,ă h ă giáă chuy nă

nh ng…

Gian l n thu làm th t thu Ngân sách NhƠăn c,ăkhôngăđ m b o công b ng gi a

nh ngăng i n p thu , nhăh ng x u t iămôiătr ngăđ uăt ,ăkinhădoanh.ăM căđ gian

l n thu cácă n c khác nhau ph thu c vào chính sách thu (có k h d b l i

d ng), hi u qu c a công tác qu n lý thu , các ch tài x lý hành vi vi ph m pháp lu t thu và ý th c tuân th pháp lu t c aăng i n p thu

2.3.ăTịMăL CăCỄCăNGHIểNăC UăV ăHĨNHăVIăGIANăL Nă

DonalăRă.Cressey(1987)

HoƠnăc nhănghiênăc u:ăDonaldăR.ăCresseyălƠănhƠănghiênăc uăv ăt iăph măt iătr ngă

iăh căIndianaă(M )ăvƠoănh ngăn mă40ăc aăth ăk ă20.ăCressyăđưăch năvi cănghiênăc uă

v ăv năđ ăthamăô,ăbi năth ălƠmăđ ătƠiăchoălu năánăti năs ăc aămình.ă

Cáchăti păc nănghiênăc u:ăDonaldăR.ăCresseyăt pătrungăphơnătíchăgianăl năd iăgócă

đ ăthamăôăvƠăbi năth ăthôngăquaăkh oăsátăkho ngă200ătr ngăh păt iăph măkinhăt ănh mătìmăraănguyênănhơnăd năđ năcácăhƠnhăviăviăph măphápălu tătrên.ăỌngăđưăđ aăraămôăhình:ăTamăgiácăgianăl nă(FraudăTriangle)ăđ ătrìnhăbƠyăv ăcácănhơnăt ăd năđ năcácăhƠnhăviăgiană

l nămƠăngƠyănayăđưătr ăthƠnhăm tătrongănh ngămôăhìnhăchínhăth ngădùngătrongănhi uăngh ănghi păkhácănhauătrongăvi cănghiênăc uăgianăl n.ăMôăhìnhănghiênăc uăc aăôngăđ cămôăt ănh ăsau:

- ngăc gianăl n, th ngăphátăsinhăkhiănhơnăviên,ăng iăqu nălỦăhayăt ăch căch uăápăl c.ăỄpăl căcóăth ălƠănh ngăb ăt cătrongăcu căs ngăcáănhơnănh ădoăkhóăkh năv ătƠiăchính,ădoăs ăr năn tătrongăm iăquanăh ăgi aăng iăch ăvƠăng iălƠmăthuê

- C ăh iăgianăl n, khiăđưăb ăápăl c,ăn uăcóăc ăh i,ăh ăs năsƠngăth căhi năhƠnhăviăgiană

l n.ăCóăhaiăy uăt ăliênăquanăđ năc ăh iălƠ:ăn măb tăthôngătinăvƠăcóăk ăn ngăth căhi n

- H pălỦăhóaăhƠnh vi, khôngăph iăm iăng iăkhiăg păkhóăkh năvƠăcóăc ăh iăc ngăđ uă

th căhi năgianăl nămƠăph ăthu căr tănhi uăvƠoătháiăđ ăcáătínhăc aăt ngăcáănhơn.ăCóănh ngă

ng iădùăch uăápăl căvƠăcóăc ăh iăth căhi nănh ngăv năkhôngăth căhi năgianăl năvƠăng că

l i

TơmălỦăthôngăth ngăc aăconăng iălƠ:ăl năđ uătiênăkhiăth căhi năgianăl n,ăng iă

ph măt iăth ngăt ăană iăr ng,ăh ăs ăkhôngăđ ăchuy nănƠyăl păl i.ăNh ngăn uăti păt c,ă

ng iăth căhi năs ăkhôngăcònăb năkho năvƠăm iăvi cădi năraăd ădƠngăh n,ăd ăđ căch pă

nh năh n

Hành vi gian l n ch x y ra khi b năthơnăng i th c hi n cân nh c và nh n th y

r ng h cóăđ kh n ngăbi n minh cho hành vi c a mình Kh n ngăcheăgi u gian l n

này b chi ph i khá nhi u b iăt ăduyăv cách ng x hay nhân cách c aăconăng i

M iăconăng iăđ u có cá tính riêng nhăh ngăđ n kh n ngăh p lý hóa hành vi c a

mình, n u b n thân xem chuy n l a g tălƠăbìnhăth ng thì h cóăxuăh ng th c hi n hƠnhăviănƠy.ăNg c l i, n u m tăng i v i b n tính trung th c và liêm chính thì dù h

ch u nh ng áp l căvƠăcóăc ăh iănh ngăh v n không th c hi n gian l n

Tam giác gian l n c aăCresseyăđ cădùngăđ lý gi i r t nhi u v gian l n Tuy nhiên, doăđơyăkhôngăph i là m tătiênăđ nên không th kh ngăđ nh r ngămôăhìnhănƠyăđúngăv i

m iătr ng h p Tuy v y, tam giác gian l năđ c áp d ng trong viêc nghiên c u,ăđánhăgiáă

r i ro có gian l n phát sinh trong nhi u ngh nghi p khác nhau

D W Steve Albrecht (1983)

HoƠnăc nhănghiênăc u:ăỌngălƠănhƠăt iăph măh călƠmăvi căt iătr ngă iăh căBrighamăYoungă(ăM ).ăỌngăcùngăv iă2ăđ ngăs ăKeithăHoweăvƠăMarshallăRommeyăđưăti năhƠnhă

phơnătíchă212ătr ngăh păgianăl năvƠoănh ngăn mă1980ăd iăs ătƠiătr ăc aăHi păh iăcácănhƠăsángăl pănghiênăc uăv ăki mătoánăn iăb ăỌngăđưăxu tăb nătácăph m:ă“Chônăvùiăgiană

l n,ăvi năc nhăc aăki mătoánăn iăb ”

ăCáchăti păc nănghiênăc u:ăPh ngăphápălu nănghiênăc uăc aăAlbrechtălƠăkh oăsátăthôngătinăthôngăquaăs ăd ngăb ngăcơuăh i.ăNh ngăng iăthamăgiaăvƠoăcôngătrìnhănghiênă

c uănƠyălƠăki mătoánăviênăn iăb ă ăcácăcôngătyăt iăM ăThôngăquaăkh oăsát,ăôngăđưăthi tă

l păcácăbi năs ăliênăquanăđ năgianăl năvƠăđưăxơyăd ngădanhăsáchă50ăd uăhi uăđ ăv ăch ăd năgianăl n,ăl măd ng.ăCácăbi năs ănƠyăt pătrungăvƠoă2ăv năđ ăchính:ăd uăhi uăc aănhơnăviênăvƠăđ căđi măc aăt ăch c.ăM căđíchăcôngătrìnhănghiênăc uănƠyălƠăgiúpăxácăđ nhăcácăd uă

hi uăquanătr ngăc aăs ăgianăl năđ ăng iăqu nălỦăcóăth ăng năng aăvƠăphátăhi năchúng

K tăqu ănghiênăc u:ă Ọngăđưăphátăhi năraă10ăd uăhi uăc aănhơnăviênăchoăth yăkh ă

n ngăgianăl năxu tăhi năcaoănh tăđóălƠ:ăS ngăd iăm cătrungăbình,ăn ăn năcao,ăquáămongă

mu năcóăthuănh păcao,ăcóăm iăliênăh ăthơnăthi tăv iăkháchăhƠng,ăchoăr ngăthùălaoănh nă

đ căkhôngăt ngăx ngăs ăđóngăgóp,ăcóăm iăquanăh ăkhôngăt tăv iăng iăch ,ăcóămongă

mu năch ngăt ălƠăcóăth ăv tăquaăs ăki măsoátăc aăcôngăty,ăcóăthóiăquenăc ăb c,ăch uăápă

l căt ăquáăm c,ăkhôngăđ căcôngătyăghiănh năv ăthƠnhătích

Ọngăc ngăđưăphátăhi năraă10ăd uăhi uăv ăt ăch căchoăth yăkh ăn ngăgianăl năxu tă

hi năcaoănh tănh :ăđ tăquáănhi uălòngătinăvƠoănhơnăviênăch ăch t,ăthi uăth ăt căphêăchu năthíchăh p,ăkhôngăcôngăb ăđ yăđ ăcácăkho năđ uăt ăvƠăthuănh păcáănhơn,ăkhôngătáchăb chă

ch căn ngăqu nălỦ vƠăch căn ngăphêăchu n,ăthi uăki mătraăsoátăxétăđ căl păv iăvi căth că

hi n,ăkhôngătheoădõiăchiăti tăcácăho tăđ ng,ăkhôngătáchăb chăch căn ngăqu n lý v iăk ătoán,ăkhôngătáchăb chăm tăs ăch căn ngăliênăquanăk ătoán,ăthi uăch ăd nărõărƠngăv ătráchănhi măvƠăquy năh n,ăthi uăs ăgiámăsátăc aăki mătoánăviênăn iăb

D aăvƠoăk tăqu ănêuătrên,ăôngăđưăxơyăd ngăm tămôăhìnhăn iăti ng:ămôăhìnhăv ăbƠnăcơnăgianăl n.ăMôăhìnhănƠyăg măcóăbaănhơnăt :ăHoƠnăc nhăt oăraăápăl c,ăn măb tăc ăh iăvƠătínhătrungăth căc aăcáănhơn

Theo Albercht, khi hoàn c nhăt oăápăl c,ăc ăh iăth căhi năgianăl năcaoăcùngăv iătínhăliêmăchínhăc aăcáănhơnăth păthìănguyăc ăx yăraăgianăl nălƠăr tăcaoăvƠăng căl i,ăkhiăhoƠnă

c nhăt oăápăl c,ăc ăh iăth căhi năgianăl năth păcùngăv iătínhăliêmăchínhăcaoăthìănguyăc ă

x yăraăgianăl nălƠăr tăth p

HoƠnăc nhăt oăápăl căcóăth ălƠăliênăquanăt iănh ngăkhóăkh năv ătƠiăchính.ăC ăh iăđ ă

th căhi năgianăl năcóăth ădoăcáănhơnăđóăt ăt oăraăhayădoăs ăy uăkémăc aăh ăth ngăki măsoátăn iăb ăCôngătrìnhănghiênăc uănƠyăđưăđóngăgópăr tăl năchoăvi căthi t l păh ăth ngă

ki măsoátăn iăb

Richard và John (1983)

Hoàn c nh nghiên c u: Cùng v iăđ ng s c aămình,ăRichardăvƠăJohnăđưăchoăraă

đ i cu năsáchă“khiănhơnăviênăbi n th ”ăsauăm t cu c nghiên c u công phu v i m u

ch n là 10.000 nhân viên làm vi c t i Hoa K Cu n sách này có m t s c hút r t l n

đ i v i nh ng nhà nghiên c u v gian l năvìănóăđưăđ aăraăm t k t lu n có tính ch t

khác bi t so v i mô hình tam giác gian l n c a Cressey

Cách ti p c n nghiên c u: Richard và John (1983) th c hi n m t cu c nghiên c u

v i m uăh nă10.000ănhơnăviênălƠmăvi c t i Hoa K

K t qu nghiên c u: k t qu nghiên c u v gian l nănƠyăđưăđ aăraăm t k t lu n có

tính ch t khác bi t so v i Donald (1987) Nguyên nhân ch y u c a gian l n chính là

đi u ki năn iălƠmăvi căvƠămôiătr ng kinh doanh.ăHaiăôngăđ aăraăm t lo t nh ng gi

thuy t v tình tr ng nhân viên bi n th tài s n c a công ty:

Th nh t, khi n n kinh t có nh ngăkhóăkh năchung:ăgiáăc t ng,ăđ ng ti n m t

giá

Th hai, nh ngăng iăđ ngăth i,ăđ c bi t là nh ngăng i tr tu i th ng kém

trung th c và không ch u khó làm b ng nh ng th h điătr c

Th ba, b n ch t t nhiên c aăconăng i là lòng tham và không trung th c, vì th cácănhơnăviênăth ng c g ng l y c p tài s n c aăcôngătyăkhiăcóăc ăh i

Th t ,ă s không hài lòng, không tho mãn v i công vi că c ngă lƠă m t trong

nh ng nguyên nhân nguyên phát c a vi c bi n th

Cu i cùng, do c u trúc c aăcôngătyăđóăcóăh p lý hay không

Richard và John còn tìm ra m t lo t nh ng m i liên h gi a thu nh p, tu i tác, v trí và m căđ hài lòng trong công vi c v i tình tr ng bi n th Ví d nh ăm i liên h

gi a thu nh p và bi n th ăTheoăđó,ăm tăng i ch u áp l c v tài chính hay có nh ng

r c r i trong tình hình tài chính không gây ra nhi uăđ ngăc ăbi n th so v i vi c anh ta luônăluônăđ t tài chínhănh ă uătiênăs m t cho m c tiêu s ng c aăanhăta.ă i v i m i

t ngăquanăgi a tu i tác và bi n th , Richard và John cho r ngăthôngăth ng, trong

m t t ch c nh ngăng i tr tu iăth ngăkhôngăđ c giao nhi u trách nhi m,ăđ ngă

nhiên ph năđóăthu c v nh ngăng òiăcóănhi u kinh nghi m làm vi c và có tu iăđ i cao

h n.ăNh ngăchínhăcáchăb tríănƠyăđưălƠmăchoăm căđ g n k t v i công ty, nh ng cam

k t cá nhân hay nh ng ràng bu c v i m c tiêu c a t ch c tr nên l ng l o.ăVƠăđơyă

chính là m t lý do khi n cho ti l bi n th nh ngăng i tr tu iăth ngăcaoăh n.ă

Ngoài ra còn tìm ra m i liên k t tr c ti p gi a v trí ch c v và m căđ bi n th Kh i

ngu n c a hành vi bi n th th ng do s không hài lòng v công vi c hi n t iănh ngă

m căđ nghiêm tr ng c a vi c bi n th thì l i tu thu c vào v trí c aăng iăđóătrongă

t ch c,ăthôngăth ng nh ngăng i có hành vi bi n th v trí cao c păthìăhƠnhăviăđóă

th ng gây ra nh ng t n th t l n Sau quá trình nghiên c u, hai ông k t lu n r ng nhà

qu n tr c n t p trung vào b n v n đ sauăđơyănh măng năng a nh ng hành vi bi n th

trong t ch c:ăquyăđ nh rõ ràng nh ngăhƠnhăviănƠoăđ c coi là bi n th ; không ng ng

ph bi n nh ng thông tin h u ích, nh ngăquiăđ nh c a t ch c cho toàn th nhân viên;

áp d ng vi c phê chu n nh ngăquiăđ nh đó;ăcôngăkhaiăcácăphêăchu n Và quan tr ng

h năc là nhân viên c a t ch căđóăhi uănh ăth nào v cách th c qu n lý, c th là

nh ngăđóngăgópăc a h đ căđánhăgiáănh ăth nào, t ch c có quan tâm nhi uăđ n v n

đ ng năng a bi n th không,ătháiăđ và cách nhìn nh n c aănhƠălưnhăđ o cao c p v i

l căl ngălaoăđ ngănh ăth nào

2.4.ăTịMăL CăCỄCăNGHIểNăC UăTR Că ỂYăV ăHĨNHăVIăGIANăL NăTHU

Các nghiên c u trên th gi i

FedeliăvƠăForteă(1999)ăchínhăth căcungăc păh ătr ălỦăthuy tăđ năhƠnhăviătr năthu ăcùngăv iăvi cătr năthu ăthuănh p.ăMôăhìnhăc aăh ăliênăquanăđ năb năđ iălỦ:ănhƠăs nă

xu tăho cănhƠănh păkh u,ăbánăbuôn,ăbánăl ăvƠătiêuădùngăcu iăcùng.ăN uăthu ăGTGTăđánhăvƠoăng iătiêuădùng,ăng iătiêuădùngăcu iăcùngăcóăđ ngăc ăđ ătr năthu ăGTGT,ăvìăđi uănƠyăs ălƠmăgi măthuănh păc aăh ătrongăvi cămuaăđ căcùngăm tăl ngăhƠngăhóaăvƠăd chăv ăM cădùăkhôngăth ăth yăđ că ăkhơuăđ uătiênăt iăsaoăcácăcôngătyăvƠăcácă

c aăhƠng,ăng iătínhăthu ăGTGTăchoăkháchăhƠngăc aăh ,ăđangăthamăgiaăvƠoătr năthu ăGTGT,ăcácănhƠăkinhădoanhăhƠngăđ uălƠănh ngăchu iătr năthu ăHo căđ ăt iăđaăhóaăl iănhu năc aămình,ănh ngăth ngănhơnăs năsƠngăch pănh năghiăl ngăhƠngămuaătrênăhóaă

đ năth păh năl ngăhƠngăth căt ănh măchi măđo tăti năthu

GordonăvƠăNeilsenă(1997)ăxemăxétăv năđ ătr năthu ăGTGTătrongăm tăn năkinhăt ă

m ăthi tăl păv iăthamăchi uăđ căbi tăđ nă anăM chăvƠăl pălu năr ngăc ăhaiălo iăthu ăthuă

nh păvƠăthu ăgiáătr ăgiaăt ngăcóăc ăh iănéătránhăcao.ăTrongăkhiăthu ăthuănh pălƠătr năquaăchuy năthuănh păch uăthu ă ăn căngoƠi,ăthu ăgiáătr ăgiaăt ngăcóăth ătr năb ngăcáchăthôngăquaămuaăs măxuyênăbiênăgi i

Srinivasană(1973)ăc ngăđưăgi iăthi uămôăhìnhălỦăthuy tătinhăvƠăti năhƠnhănghiênă

c uătrongăkhiăkhámăpháăy uăt ăquy tăđ nhătr năthu ăTrongănghiênăc uănƠy,ăôngăgi iăthíchăr ngăcácăhƠnhăviătr năthu ăđ căd aătrênăm căđ ăng iăr iăro,ăm căph tăápăđ t,ăvƠăxácă su tă đ că ki mă toán.ăT ngă t ă nh ă v y,ă nghiênă c uă tìmă th yă m tă m iă quană h ăkhôngărõărƠngăgi aăm căthu ăsu tăc năbiênăho căthuănh păvƠătr năthu

ăAllighamăvƠăSandmoă(1972)ăđưăti năhƠnhănghiênăc uăđ ăxemăxétăcácăy uăt ăquy tă

đ nhăhƠnhăviătr năthu ăTrongănghiênăc uănƠy,ăôngăgi iăthíchăr ngăcácăhƠnhăviătr năthu ă

đ căc năc ăvƠoăm căđ ăloăng iăr iăro,ăm căph tăápăđ t,ăvƠăxácăsu tăđ căki mătoán.ă

H năn a,ănghiênăc uăchoăth yăm tăm iăquanăh ăkhôngărõărƠngăgi aăm căthu ăsu tăc năbiênăho căthuănh păvƠătr năthu ă

Orewaă(1957)ăđưăti năhƠnhănghiênăc uăvƠăđi uătraăcácăđ căđi măc aăhƠnhăviătr năthu ăNghiênăc uăchoăth yăr ngălỦădoăchínhăc aăvi cătr năthu ălƠătínhăthayăđ iăc aăti nă

l ngăng iăcóăthuănh p,ăng iălƠmăcôngă năl ngăvƠănh ngăng iăt ălƠmăch ămƠăh ă

luônăthayăđ iăđ aăch ăn iăđ ăhƠngăhóa.,ănh ngăth ngănhơnăkhôngăl uăgi ăh ăs ăđ yăđ KuglerăPublicationsă(1996)ănghiênăc uăđ căth căhi nă ăLiênăninhăChơuăỂuăvƠă

ch ăraăraăr ngăgianăl năthu ăGTGTăx yăraălƠădoăc ăch ăchínhăsáchăcóănhi uăs ăh ,ăthi uă

ki mătra,ăki măsoát,ăqu nălỦăy uăkém,ănhơnăviênăqu nălỦăít,ădoălòngăthamăc aăconăng iă

nh măt iăđaăhóaăl iăíchăc aăcáănhơnăho căt ăch cămình,ănênăh ăđưăb tătayăv iănhauăth că

hi năgianăl năkhôngăch ătrongăn cămƠăt ăch căgianăl năđaăqu căgiaănh măchi mădo tă

ti năthu ăc aăm iăqu căgia

Các nghiên c u trong n c

Tuy trongăn căch aăcóănhi u cu c nghiên c u chuyên sâu v hành vi gian l n

thu ,ănh ngătrongăquáăt nhăthanhătra,ăki m tra thu ,ăthôngăquaăcácăbáoăcáoăđánhăgiá

c aăc ăquanăthu cho th y m t s nh n xét v hành vi gian l n thu nh ăsau:

- Theoăđánhăgiáăc a UBND t nh H u Giang (Ch th S : 03/2012/CT-UBND

c a y ban nhân dân t nh H uăGiangăngƠyă21ăthángă3ăn mă2012)

TheoăUBNDăt nhăH uăGiangăchoăr ng, hành vi gianăl năthu ăc aăcácăt ăch căcáănhơnătrongăt nhăb tăngu năt ăỦăth căch păhƠnhăphápălu tăv ăthu ăc aăm tăs ăđ iăt ngă

n păthu ăch aănghiêm,ătìnhătr ngăcácădoanhănghi păl iăd ngăvƠoăvi căth căhi năc ăch ă

t ăkhai,ăt ătính,ăt ăn păđ ătr năthu ,ăgianăl năthu ăv n cònăx yăraănh ngăch aăcóăbi năphápăng năch năcóăhi uăqu ;ăs ăph iăh păc aăcácăngƠnh,ăcácăc păv iăc ăquanăThu ătrongăcôngătácăqu nălỦăthu ,ătrongăvi cătuyênătruy năchínhăsáchăphápălu tăthu ăch aă

th ngăxuyên,ăch tăch ,ălƠmăgi măhi uăqu ăc aăcôngătácăqu nălỦăthu ătrênăđ aăbƠnătoƠnă

t nh (UBND, 2012)

TheoătrênăhƠnhăviăgianăl năthu ăx yăraădoăỦăth căch păhƠnhăngh aăv ăthu ăc aă

ng iădơnăch aăcao,ăcôngătácăqu nălỦănhƠăn căv ăthu ăkémăhi uăqu ăt oăc ăh iăchoă

ng iădơnăgianăl năv ăthu

- Theoăđánhăgiáăc aăT ngăc căThu T ngăc căThu , (2013)

M tăs ănguyênănhơnăd năđ năhƠnhăviăgianăl năthu ăbaoăg m:

Th nh t, doăs ăl ngăcánăb ăcôngăch căthu ăcònă“m ng”ănênăch aăbaoăquátăh tă

tìnhătr ngăng iăn păthu ăvƠădoanhănghi păcóăhƠnhăviătr năthu ăvƠăgianăl năthu ăngƠyă

càng tinhăvi.ăTrongăkhiăđó,ăt ăl ăv năb năt năđ ngăch aăgi iăquy tăcònăcao,ăd năđ năcôngătácăgi iăđápăv ngăm căch aăk păth i.ăNgh aălƠăs ăl ngăăcánăb ăthu ăvƠăn ngăl căcònăh năch ăt oăc ăh iăt tăchoăng iăn păthu ăth căhi năhƠnhăviăgianăl năthu

Th hai, hi nănay,ăl iăd ngăs ăthôngăthoángătrongăchínhăsáchăqu nălỦ,ăs ăd ngă

hoáăđ n,ăkhôngăítăDNă(nh tălƠăDNăkinhădoanh,ăxu tăkh uăhƠngăbáchăhoáăt ngăh păquaăbiênăgi iăđ tăli n,ăkinhădoanhăhƠngănông,ălơm,ăthu ăh iăs n)ăđưăth căhi nămua,ăbán,ăs ă

d ngăhóaăđ năb tăh p pháp đ ăkh uătr ăthu ăGTGT,ăchi măđo tăti năhoƠnăthu ă i uănƠyăchoăth yăc ăch ăchínhăsáchăthu ăch aăch tăch ăc ngăt oăc ăh iăchoăhƠnhăviăgianăl năthu

Th ba, vi căt ăch căcácă“Tu năl ăl ngăngheăỦăki năNNT”ăvƠăt ăch căcácăH iăngh ă

đ iătho iăv iăDN,ăbênăc nhăm tăs ăđ aăph ngălƠmăt t,ă ăm tăs ăđ aăph ngăcònăch aăđápă ngăđ căđ yăđ ,ăch aăđ ngăb ;ăch aăphơnălo iăđ căNNTăđ ăápăd ngăcácăhìnhă

th c,ăbi năphápătuyênătruy n,ăh ătr ăphùăh p.ă i uănƠyăch ngăt ăỦăth căh păhƠnhăngh aă

v ăthu ăc aăng iădơnăch aăcaoădoăch aăth căhi năt tăcôngătácătuyênătruy năgiáoăd căphápălu tăthu ăchoăng iădơnăvƠănh ngăh năch ăy uăkémătrongăqu nălỦăthu ăc ngăt oăc ă

h iăchoăng iădơnăth căhi năhƠnhăviăgianăl năthu

- ánhăgiáăhƠnhăviăgianăl năthu ăt ăthanhătraăT ngăc căThu

Theo bà LêăTh ăChinh,ăT ngăc căthu ă( taichinhdientu.vn)ăM tăs ădoanhănghi pătrênăc ăn căl iăd ngănh ngăs ăh ăc aăh ăth ngăphápălu t,ăl iăd ngăs ăqu nălỦăl ngă

l o, s ăthaăhóaăc aăm tăs ăcánăb ăđ ăth căhi năcácăth ăđo năgianăl nănh măchi mă

đo tăti năthu

Cácădoanhănghi pă"đen"ăđangăti năhƠnhănh ngăv ăvi c viăph măphápălu tăv ăthu ă

m tă cáchă tinhă vi,ă v iă nhi u th ă đo nă li uă l nhă nh :ă L iă d ngă c ă ch ă xu tă kh uă ti uă

ng chăquaăbiênăgi iăđ tăli n,ăh păth căhóaăđ uăvƠoăđ ăl păh ăs ăxu tăkh uăkh ngăm tă

ph năho cătoƠnăb ăhƠngăhóaănh măchi măđo tăti năhoƠnăthu ăt ăngơnăsáchănhƠăn c;ă

l iăd ngăs ăthôngăthoángăv ăth ăt căthƠnhăl pădoanhănghi păc aăLu tădoanhănghi p,ă

m tăs ăcáănhơnăs ăd ngăch ngăminhăth ănhơnădơnă(CMND)ăb ăth tăl căho căthuê,ămuaăCMNDăr iăbáoăm t,ăsauăđó thuêăng iălƠmăgiámăđ căđ ăthƠnhăl pădoanhănghi pănh măkinhădoanhămuaăbánăb tăh păphápăhóaăđ n,ăti pătayăchoăvi căchi măđo tăti năhoƠnăthu ă

t ăNSNN;ăt oăch ngăt ăquaăngơnăhƠngăchoăhƠngăhóaăxu tăkh uăquaăbiênăgi iăđ tăli nă

đ ăđ ăđi uăki năđ căhoƠnăthu ăxu tăkh uănh măgianăl năti năhoƠnăthu ;ănh păl uăcácă

m tăhƠngănh păkh uăthu ănh păkh uăcao,ăsauăđóămuaăhóaăđ năc aădoanhănghi pămaăđ ă

h păth căhóaăđ uăvƠoăvƠăh păth căhóaăth ăt căthanhătoánăquaăngơnăhƠng,ăgơyăth tăthuăthu ă GTGTă khơuă nh pă kh uă ,ă thu ă nh pă kh uă vƠă cácă kho nă n pă NSNN;ă t ă ch că h ă

th ngădoanhănghi pămƠănhơnăthơnătrongăgiaăđìnhălƠmăgiámăđ c,ăk ătoánătr ng,ăth ăkho…ăcácădoanhănghi pănƠyăth ngăcóălưiăl nănh ngăl iăth căhi nă2ăh ăth ngăs ăsáchă

k ătoánăv iăm căđíchăkêăkhaiăn păthu ăth păđ ătr năthu …

Quaăđánhăgiáătrênăchoăth yăđ ngăăc ăth căhi năhƠnhăviăgianăl năthu ălƠăchi măđo tă

ti năthu ănh măt iăđaăhóaăl iănhu năchoăcáănhơnăvƠădoanhănghi p;ăc ăch ăchínhăsáchăthôngăthoáng,ăs ăthaăhóaăc aăcánăb ăthu …ăđưăt oăc ăh iăchoăt ăch c,ăcáănhơnăth că

hi năhƠnhăviăgianăl năthu ;ăd ănhiênăkhiăb ăphátăhi năh ăluônăbi năminhăchoăhƠnhăviăgiană

l năc aămình

K tălu n,ăt ăcácănghiênăc uătrênăchoăth yăhƠnhăviăgianăl năthu ăx yăraăd iănhi uăhìnhăth căkhácănhauănh măchi măđo tăti năthu ăc aănhƠăn c,ătuyănhiênăđ ăhƠnhăvi gianăl năthu ăx yăraăkhiăh iăđ ăcácăy uăt ănh ăđ ngăc ,ăc ăh i vƠăt ăbi năminhăchoă

nh ngăhƠnhăđ ngăc aămình

2.5.ăMỌăHỊNHăVĨăGI ăTHUY TăNGHIểNăC U

2.5.1.ăMôăhìnhănghiênăc uăđ ăxu t

Cóăth ănóiăr ng,ăgianăl năxu tăhi năkhiăcóăs ăxu tăhi năc aăconăng i,ăth ănh ngă

vi cănghiênăc uăv ăgianăl năvƠăphátăhi năgianăl năm iăch ăd ngăl iă ăm tăm căđ ăr tăkhiêmăt n.ăHi nănay,ătrênăth ăgi iăcóăm tăs ăcôngătrìnhănghiênăc uăv ăgianăl năkinhă

đi nă nh ă côngă t nhă nghiênă c uă (Donald,ă 1987),ă (Albrechtă vƠă cácă c ngă s ,ă 1983),ă(Richardă&ăJohn,ă1983).ăTrongăm iămôăhình,ăcácănhƠănghiênăc uăd aătrênănh ngăgi ăthuy tăkhácănhauăđ ănghiênăc uăvƠăđ aăraănh ngăk tălu năkhácănhauăv ăhƠnhăviăgiană

l năc aăconăng i.ă ăđơy,ătácăgi ăd aătrênămôăhìnhălỦăthuy tăv ătamăgiácăgianăl năc aă(Donald,ă1987)ăđ ăphátătri nămôăhìnhălỦăthuy tăv ăhƠnhăviăgianăl năthu ăTNCNăc aă

nh ngăng iă dơnăcóăchuy nănh ngăquy nă s ăd ngăđ tăt iăhuy năGi ngăTrôm,ăt nhă

B năTre.ăMôăhìnhăđ cămôăt ănh ăsau:ă

H P LÝ HÓA HÀNH VI

ăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăă

ăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăă NGăC ăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăC ăH Iăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăă

Hìnhă2.2.ăMôăhìnhălỦăthuy tăhƠnhăviăgianăl năthu ăTNCN

Mô hình lý thuy t v hành vi gian l n thu TNCN g m ba y u t :ăđ ngăc ăgiană

l n thu TNCN, c h i gian l n thu TNCN và kh nãng h p lý hóa hành vi gian l n

thu TNCN

Kh i ngu n c a vi c th c hi n gian l n thu TNCNălƠădoăng i th c hi n có

nh ngăđ ngăc ăhayăch u nh ng áp l c trong cu c s ng và m tăkhiăđưăcóănh ng áp l c

hayăđ ngăc ăthúcăđ y mà không có ho tăđ ng ki m soát ho c h th ng ki m soát kém

hi u qu thìălúcăđó c ăh iăđưăđ n,ăkhiăđóă t h n hành vi gian l n thu s đ c th c

hi n Do ho tăđ ng ki m soát kém hi u qu nên không th thi t l p các th t c thích

h păđ phát hi n gian l n hay nó làm cho các bi n pháp ki m soát không ho tăđ ng

nh ăthi t k banăđ u làm t ngăc ăh i cho gian l n x y ra Hành vi gian l n thu có th

đ c ti n hành hay không còn tùy thu c vào cá tính c aăconăng i.ă i v i nh ng

ng i không trung th c, nó có l là d dàng h p lý hóa gian l năh năv i nh ngăng i

có tiêu chu năđ oăđ căcaoăh n,ăđ ti n hành hành vi gian l n h ph i thuy t ph c b n

thơnăđ bào ch a, bi n minh cho hành vi c aămình,ălúcăđ u h l y lý do là hành vi

gian l n ch x y ra trong ng n h n, h s khôngăđ chuy n này l p l i,ănh ngăd n d n

đi u này s tr nênăbìnhăth ngăh n L năđ u tiên làm nh ngăđi u trái v iăl ngătơmă

vƠăđ oăđ c c a mình, h s b ám nhănh ngă nh ng l n k ti p,ăng i th c hi n s

GIANăL Nă THU ăTNCNă

T ăCNQSDă

T

không c m th yăb năkho năvƠăm i vi c di n ra d dƠngăh n,ăd đ c ch p nh năh nă

và kh n ngăx y ra gian l n s caoăh năn u cóăđ ngăc ăthúcăđ yăvƠăc ăh i thu n l iăđ

h th c hi n hành vi gian l năđó

Vì áp l c công vi c,ăđi u ki năđ t n t i c a cá nhân, s khóăkh năv tài chính

hay h th ng pháp lu t v thu có nhi u cách hi u nh măvƠăh ng d năch aărõărƠng ă

nên các cá nhân s th c hi năm uăđ gian l năvƠăkhiăphátăsinhăm uăđ , hành vi mu n

gian l n thì h s cân nh c gi a kh n ngăb phát hi n khi th c hi n hành vi gian l n

n u xác su t phát hi n cao thì h s t b hành vi gian l năvƠăng c l i n u kh n ngă

b phát hi n th p, g nănh ăkhôngăcóăthìăh s ti n hành hành vi gian l n c a mình

M căđíchăc a nghiên c u này là ki măđ nh các y u t nhăh ngăđ n hành vi

gian l n thu TNCN c a các cá nhân t chuy nănh ng quy n s d ngăđ t,ăđ ng th i

xem xét các y u t này có s khác bi t v i nhau hay không theo gi iătính,ătheoăt nhăđ

h c v n và v trí c a h trong xã h iă(dơnăth ng,ăng i môi gi i hay công ch c liên quanăđ năl nhăv căđ tăđai)ăkhiăquy tăđ nh th c hi n hành vi gian l n thu TNCN.ăNh ă

v y, d a vào các gi thuy t nghiên c u nêu trên và m c tiêu nghiên c u, tác gi đ aăraă

mô hình nghiên c u v các y u t nh h ng đ n hành vi gian l n thu TNCN có

X3 : Y u t kh n ngăh p lý hóa hành vi gian l n

2.5.2.ăGi ăthuy tănghiênăc u

Donald R Cressey, (1987) Y u t đ ngăc ăgianăl n thu TNCN là y u t b nh

h ng b iătácăđ ng t bên ngoài, nó ch u nhăh ng c a các y u t thu nh p, vi c làm,

đ a v trong xã h i và m i quan h gi a nhân viên qu nălỦănhƠăn cătrênăl nhăv căđ t đai.ăTheoăđó,ăkh i ngu n c a hành vi gian l năth ng do nh ng áp l c trong v năđ tài

chính hay áp l c t các m i quan h xã h i bu c cá nhân, nh ngă ng iă ng i có

chuy nănh ng quy n s d ngăđ t ph i th c hi n hành vi gian l năđ mang l i l i ích

cho b n thân hay nh m duy trì cu c s ng c a mình, ho căđ gi m thi u chi phí trong

giao dich M căđ nghiêm tr ng c a hành vi y thì l i ph thu c vào v trí c aăng i đóătrongăxưăh i,ătrongăc ăquanănhƠăn c th c hi n d ch v làm th t c chuy nănh ng

quy n s d ngăđ t,ăthôngăth ng nh ngăng i v trí càng cao thì hành vi gian l n

th ng gây ra nh ng t n th t càng l n

Donald R Cressey, (1987) Hành vi gian l n c aăconăng i còn ch u nhăh ng

c a y u t c ăh i M tăng iăkhiăđưăcóăđ ngăc ,ăh luôn s năsƠngăhƠnhăđ ng khi h

nh n th yăc ăh iăđưăđ n N u vi c gian l n quá d dàng do không có bi năphápăng nă

ch n hay có bi năphápăng năch nănh ngăho tăđ ng ki m soát không h u hi u,ăc ăh i bƠyăraătr c m t h thì kh n ngăđ aăđ n gian l nălƠăđi u t t nhiên không th tránh

kh i, v năđ đơyălƠăv i m t ng iăđưăs năcóăđ ngăc ăvƠăc ăh i thì h s hƠnhăđ ng

nh ăth nào trong th c t ?ăHƠnhăđ ng c aăng iăđóăch u nhăh ng t s nh n th c

c a mình v tình hu ng lúc y Khi h nh n th căđ c v năđ thông qua vi c n m b t thôngătinănh ăk h lu t pháp, chính sách thu ,ăcácăv năb năh ng d n thu không rõ

ràng, có nhi u cách hi u, s l ng l o trong qu n lý, và b n thân có k thu tăđ th c

hi n gian l n thì cá nhân y s ti n hành hành vi gian l n

Ngoài hai y u t nêu trên thì y u t h p lý hóa hành vi gian l năc ngălƠăy u t

quan tr ng không th thi uăđ căđ m tăng i gian l n hoàn thành các hành vi gian

l n c a mình Hành vi gian l n ch x y ra khi b năthơnăng i đóăth c hi n cân nh c và

nh n th y r ng h cóăđ kh n ngăbi n minh cho hành vi c a mình Kh n ng che gi u

gian l n này b chi ph i khá nhi u b iăt ăduyăv cách ng x hay nhân cách c a con

ng i M iăconăng iăđ u có cá tính riêng nhăh ngăđ n kh n ngăh p lý hóa hành vi

c a mình, n u b n thân h xem chuy n l a g tălƠăbìnhăth ng thì h cóăxuăh ng th c

hi năhƠnhăviănƠy.ăNg c l i, n u m tăng i v i b n tính trung th c và liêm chính thì

dù h ch u nh ng áp l căvƠăcóăc ăh iănh ngăh v n không th c hi n gian l n T các

l p lu n trên, tác gi đ aăraăgi thuy t:

 Theo Donald R Cressey, (1987) Áp l căhayăđ ngăc ăgianăl năth ng phát sinh khiănhơnăviên,ăng i qu n lý hay t ch c ch u áp l c Áp l c có th là nh ng b t c trong

cu c s ngăcáănhơnănh ădoăkhóăkh năv tài chính, do s r n n t trong m i quan h gi a

ng i ch vƠăng i làm thuê T c s trên tác gi đ aăraăgi thuy t

H1:ăC ăh iăcóătácăđ ngăd ngă(+)ăvƠăcùngăchi uălênăHƠnhăviăgianăl năthu ă

 Theo Donald R Cressey, (1987) Khiăđưăb ăápăl c,ăn uăcóăc ăh i,ăh ăs năsƠngă

th căhi năhƠnhăviăgianăl n.ăT ăc ăs ătrênătácăgi ăđ aăraăgi ăthuy t

H2: Kh n ngăh pălỦăhóaăhƠnhăviăcóătácăđ ngăd ngă(+)ăvƠăcùngăchi u lên Hành

vi gian l n thu

 Theo Donald R Cressey, (1987) Tháiăđ , cá tính hay h p lý hóa hành vi: Không

ph i m iăng i khi g păkhóăkh năvƠăcóăc ăh iăc ngăđ u th c hi n gian l n mà ph thu c

r t nhi uăvƠoătháiăđ cá tính c a t ng cá nhân Có nh ngăng i dù ch u áp l căvƠăcóăc ăh i

th c hi nănh ngăv n không th c hi n gian l năvƠăng c l i T c ăs trên tác gi đ aăraă

gi thuy t

H3:ă ngăc ăcóătácăđ ngăd ng (+) lên Hành vi gian l n thu TNCN t chuy n

nh ng quy n s d ngăđ t

CH NGă3: THI T K NGHIÊN C U

Ch ngă2,ătácăgi ăđưătrìnhăbƠyăvƠăgi iăthi uăv ăc ăs ălỦăthuy tăg măcácăkháiăni măvƠă môă hìnhă nghiênă c uă c aă đ ă tƠi.ă Trongă ch ngă 3ă nƠyă s ă gi iă thi uă ph ngă phápănghiênăc u:ăthi tă k ănghiênăc u,ăquyătrìnhănghiênăc u,ăph ngăphápăl yă m uăvƠăk ă

thu tăx ălỦăs ăli u.ă

3.1.ăPH NGăPHỄPăNGHIểNăC U

B ngă3.1:ăTi năđ ăth căhi nănghiênăc u

D ngănghiênă

c u Ph ngă pháp K ăthu tăs ăd ng Th iă gian aăđi m

S ăb nhătính Ph ngăv năchuyênăsơuăk tăh păv iănghiênăc uăt iăbƠn 11/2014 Gi ngăTrôm Chínhăth c nhăl ng Ph ngăv nătr căti păb ngăb ngăcơuăh i 01/2015 Gi ngăTrôm

Nghiênăc uăs ăb ăđ căth căhi năthôngăquaănghiênăc uăđ nhătính.ăNghiênăc uă

đ nhătínhălƠăm tăd ngănghiênăc uăkhámăphá,ătrongăđóăd ăli uăđ căthuăth pă ăd ngă

đ nhătínhă(HoƠngăTr ngăvƠăChuăNguy năM ngăNg c,ă2008).ăNghiênăc uăđ nhătínhăđ căthi tăk ăv iăk ăthu tăph ngăv năsơuăđ ăkhámăphá,ăth mădò,ăđi uăch nhă(l căb ăho căb ăsung)ăcácăbi năquanăsátădùngăđ ăđoăl ngăcácăkháiăni mănghiênăc u.ă

Nghiênăc uăđ căthi tăk ăthôngăquaăhaiăgiaiăđo n:ănghiênăc uăđ nhătínhăvƠănghiênă

c uăđ nhăl ng

Giaiăđo nă1:ăNghiênăc uăđ nhătínhăđ căth căhi năthôngăquaăk ăthu tăph ngăv n.ăTuyănhiênă,ăđ ăđ măb oăchoăch tăl ngăcu cănghiênăc u,ăđ iăt ngăđ căph ngăv năs ă

b ălƠăcácăcáănhơnăcóăchuy nănh ngăquy năs ăd ngăđ tăt iăhuy năGi ngăTrôm,ăt nhă

B năTreăđưăcóăd uăhi uăgianăl năthu ăTNCNăt ăchuy nănh ngăquy năs ăd ngăđ tănh ăkhaiăgiáăchuy nănh ngăth păh năho căb ngăb ngăgiáădoă yăbanănhơnăt nhăquyăđ nh,ăchuy nănh ngăb căc u,ăchuy nănh ngătraoătay ăSauăkhiăch năl căđ iăt ng,ăk tăh pă

v iăc ăs ălỦăthuy tăvƠăm cătiêuănghiênăc uăđưăxácăđ nh.ăSauăđóătácăgi ăg iăb ngăcơuăh iă

th mădòăỦăki năv iăvi căkh oăsátăth ăg mă08ăxưătrênă22ăxư,ăth ătr năc aăhuy năGi ngăTrômăv iă80ăb ngăcơuăh i,ăm iăxưă10ăb ngăbaoăg m:ăxưăS năPhú,ăPh căLong,ăThu nă

i n,ăTh nhăPhúă ông,ăM ăTh nh,ăTh ăTr n,ăBìnhăThƠnh,ăL ngăQu i;ăth iăgianăb tă

đ uă01ăthángă11ăn mă2014,ăk tăthúcăngƠyă30ăthángă11ăn mă2014,ătrongăđóăcóă63ăb ngăcơuăh iăs ăd ngăđ c.ăTi pătheo,ăăt ngăh păk tăqu ăvƠărútăraănh ngăỦăki năchungănh t,ăkhámăpháăcácăy uăt ăcóă nhăh ngăđ năhƠnhăviăgianăl năthu ănh măph căv ăchoănghiênă

c uăđ nhăl ng

Giaiăđ ană2:ăNghiênăc uăchínhăth căđ căth căhi năb ngănghiênăc uăđ nhăl ng.ăNghiênăc uăđ nhăl ngăđ căth căhi năthôngăquaăvi căph ngăv nătr căti păb ngăb ngăcơuăh iăchínhăth căvƠăđ căs ăd ngăđ ăki măđ nhăl iămôăhìnhănghiênăc uăvƠăcácăgi ăthuy tăc aămôăhình.ă

3.2.ăQUYăTRỊNHăNGHIểNăC U

Quyătrìnhănghiênăc uăđ cătrìnhăbƠyătrongăhìnhă3.1

Hìnhă3.1:ăQuyătrìnhănghiênăc u

- Lo iăcácăbi năquanăsátăcóăh ăs ă

t ngăquanăbi năậăt ngănh

- Ki mătraăh ăs ăAlpha

- Lo iăcácăbi năcóătr ngăs ăEFAănh

- Ki mătraăy uăt ătríchăđ c

- Phơnătíchăs ătácăđ ngăc aăcácăy uă

t ăđ năbi năHVGLă

- Ph ngăv năchuyênăsơuăk tăh păv iănghiênăc uăt iăbƠn

Ki măđ nhămôăhìnhăthangăđo

PhơnătíchăCronbachăAlpha

Phơnătíchănhơnăt ăkhámăpháăEFA

Phơnătíchăh iăqui PhơnătíchăvƠăth oălu n

Xácăđ nhăv năđ ăvƠăm cătiêuă

nghiênăc u

3.3.ăXỂYăD NGăTHANGă OăCHOăCỄCăBI Nă NHăH NGă NăHĨNHăVIăGIANăL NăTHU ăTNCNăT ăVI CăCHUY NăNH NGăQUY NăS ăD NGă T

ătƠiănƠyănghiênăc uăv ăcácănhơnăt ă nhăh ngăđ năhƠnhăviăgianăl năthu ăTNCNă

t ă chuy nă nh ngă quy nă s ă d ngă đ t,ă đơyă lƠă m tă d ngă nghiênă c uă tháiă đ ă c aă conă

ng iăv ăm tăkhíaăc nhănƠoăđóătrongăcu căs ng.ă ăxemăxétăđánhăgiáăđ cătháiăđ ăc aă

ng iătr ăl i,ătrongătr ngăh pănƠyăthìăng iănghiênăc uăcóăth ăl aăch năhaiăd ngăcơuă

h iătrongăb ngăcơuăh iăc aămình.ăD ngăcơuăh iăđ uătiênălƠăcơuăh iăd ngăm ,ăngh aălƠă

ng iătr ăl iăcóăth ătùyătheoăỦăki năc aămìnhămƠătr ăl iăv ăc mănh năc aăh ăD ngăcơuă

h iăth ăhaiălƠăd ngăcơuăh iăđóng,ăngh aălƠăng iăthi tăk ăb ngăcơuăh iăs ăđ aăraăluônă

nh ngăl aăch nătr ăl iăv iăcácătuyênăb ăv ătháiăđ ăc aăng iătr ăl iănh ăhoƠnătoƠnă

đ ngăỦ,ăđ ngăỦ,ăkhôngăch c,ăkhôngăđ ngăỦ,ăhoƠnătoƠnăkhôngăđ ngăỦ.ăV iăd ngăcơuăh iă

đ uătiên,ăchúngătaăs ănh năđ căcácăcơuătr ăl iăkhácănhauăvƠăh uănh ălƠăm iăng iătr ă

l iăm tăcách.ă i uănƠyăkhi nătaăkhôngăki măsoátăđ căcơuătr ăl iăc aăh ăvƠăc ngăkhóăcóăth ăl ngăhóaăhayărútăraăđ căm tăk tălu năchungăv ăv năđ ăc nănghiênăc u.ăV iă

d ngăcơuăh iăth ăhaiăvƠăv iăcơuătr ăl iăcóăs n,ăkhiănh năđ căcơuătr ăl iăchúngătaăs ă

th yăđ cărõăh năv ăv năđ ăc nănghiênăc u

Nh ăv yăs ăd ngăcơuăh iăđóngătrongănghiênăc uătháiăđ ănóiăchungălƠăthu năl iă

h n.ăNgoƠiăra,ăvìăm tătrongănh ngăm cătiêuăc aăđ ătƠiănƠyălƠătìmăhi u,ăxácăđ nhăcácănhơnăt ă nhăh ngăđ năhƠnhăviăgianăl năthu ăTNCNăt ăchuy nănh ngăquy năs ăd ngă

đ tăănênăvi căs ăd ngăcơuăh iăd ngăđóngăv iăcácăl aăch nătr ăl iăd ngăthangăđoăLikertălƠăphùăh pănh t.ăV iăcơuătr ăl iăc aăng iătr ăl iăd iăd ngăthangăđoănƠy,ătaăs ăth yă

đ căs ă nhăh ngăc aăt ngănhơnăt ă ăm căđ ănhi uăhayăítă(đ iăv iăLikertăn măvƠăb yă

m căđ ).ă ngăth i,ăvìăthangăđoăLikertălƠăthangăđoăkho ngănênătaăcóăth ăs ăd ngăs ă

li uăthuăth păđ căđ ăx ălỦ,ăphơnătíchăđ nhăl ngăđ ăxácăđ nhăm iăquanăh ăt ngăquan,ăquanăh ătuy nătínhăgi aăcácăbi nănóiăchung,ăc ngănh ăgi aăcácăbi năđ căl păvƠăbi nă

ph ăthu c

Donald (1987) phân tích gian l năd iăgócăđ tham ô và bi n th thông qua cu c

kh o sát kho ng 200 tr ng h p t i ph m kinh t nh m tìm ra nguyên nhân d năđ n

các hành vi vi ph m pháp lu t trên K t qu nghiên c uăDonaldăđưăđ aăraămôăhình tam

giác gian l n (Fraud Triangle) và hành vi gian l n ch đ c th c hi nătrênăc ăs h iăđ

3 nhân t sau:ăc ăh i,ăđ ngăc ăvƠăh p lý hóa hành vi gian l n c aăconăng i.ăTrongăđó: Thangă đoă l ng các nhân t nhă h ngă đ n hành vi gian l n thu TNCN t

chuy nă nh ng quy n s d ngă đ t t i huy n Gi ngă Trômă đ c xây d ng d a trên thangăđoăl ngătháiăđ hành vi v thu và tính tuân th đ căđánhăgiáă Ireland trong

n mă2008/2009ăc a (Lefebvre et al, 2011).ăThangăđoănƠyăg m ba thành ph n v i 15

câu h iăvƠăăđoăl ng 5 m căđ

Có th đ cătómăl cănh ăsau:

I NGăC

1 M iăng iăngh ăr ng h ph i n p quá nhi u thu

2 S ti n gian l n t thu đ cădùngăđ mua nh ngăđ dùng c n thi t

3 Ng i ta tin r ng có nh ngăng i khác kê khai thu trung th c

11 Bi n pháp ch tƠiăch aăđ s căr năđe

12 Tr n thu có th b phát hi n,ăkhiăđóăs n păđ

IV HÀNH VI GIAN L N THU

13 S n sàng th c hi n tr n thu khiăcóăc ăh i

14 S n sàng th c hi n vi c tr n thu khi h p lý hóaăđ c hành vi

15 S n sàng tr n thu khi mang l i l i ích

Sau khi ti n hành ph ng v n th ,ăthangăđoăđ c hi u ch nh l iăđ phù h p v i

hoàn c nhăđ a bàn nghiên c u và m c tiêu nghiên c u.ăThangăđoăđ c b sung thêm 3

câu h i:

Th nh t, ph năđ ngăc ăb sung thêm: Ng i môi gi i là nh ngăng i có kh n ngă

gian l n thu caoăđ t o thêm thu nh p cho b n thân h

Th hai, ph năc ăh i b sung: C ăquanăthu ch aăth c hi n vi c ki m tra đ xác

đ nh giá tr th c t v chuy nănh ng quy n s d ngăđ t c aăng i dân khi có d u hi u

gian l n

Cu i cùng, ph n kh n ngăh p lý hóa hành vi b sung m t câu h i:ă gi i thích

v iăc ăquanăthu khi b phát hi n có hành vi gian l n thu TNCN,ăng i dân s cho

r ng mình không am hi u chính sách thu và rút kinh nghi m v sau

Câu h i s 5, tr n thu không ph i là v năđ Ireland đ căđi u ch nh l i cho phù

h p v iăđ a bàn huyên Gi ng Trôm, tr n thu không ph i là v năđ đ aăph ng

Thangăđoăsauăkhiăđ c hi u ch nh v i 18 câu h iăvƠăc ngăđ căđánh giá b ng thangăđoăLikertă5ăđi m: t 1ăđi m - th hi n m căđ hoƠnătoƠnăkhôngăđ ngăỦ,ăđ n 5

đi m - th hi n m căđ hoƠnătoƠnăđ ng ý

1 M iăng iăngh ăr ng h ph i n p quá nhi u thu DC_1

2 S ti n gian l n t thu đ cădùngăđ mua nh ngăđ dùng

3 Ng i ta tin r ng có nh ngăng i khác kê khai thu trung

4 Ti n thu thuăđ c, s d ng kém hi u qu DC_4

5 Tr n thu không ph i là v năđ đ aăph ng DC_5

6 Ng i môi gi i là nh ngăng i có kh n ngăgianăl n thu

caoăđ t o thêm thu nh p cho b n thân h DC_6

7 C ăquanăthu thi uăc ăs xácăđ nhăng i dân kê khai giá

chuy nănh ng th păđ gi m s ti n thu ph i n p CH_1

8 L i d ng k h pháp lu tăđ gi m s thu ph i n p CH_2

9 C ăquanăthu ch aăqu n lý t t các kho n thu nh p ch u

10 C ăquanăthu ch aăth c hi n vi c ki mătraăđ xácăđ nh giá

tr th c t v chuy nănh ng quy n s d ngăđ t c a CH_4

ng i dân khi có d u hi u gian l n

12 M iăng iăngh ăr ng gian l n thu là ph măpháp,ănh ngă

13 Bi n pháp ch tƠiăch aăđ s căr năđe HL_3

14 Tr n thu có th b phát hi n,ăkhiăđóăs n păđ HL_4

15

gi i thích v iăc ăquanăthu khi b phát hi n có hành vi

gian l n thu TNCN,ăng i dân s cho r ng mình không

am hi u chính sách thu và rút kinh nghi m v sau

HL_5

IV HÀNH VI GIAN L N THU

16 S n sàng th c hi n tr n thu khiăcóăc ăh i HV_1

17 S n sàng th c hi n vi c tr n thu khi h pălỦăhóaăđ c

18 S n sàng tr n thu khi mang l i l i ích HV_3

3.ă4.ăPH NGăTH CăL YăM U

Nghiênăc uăc aătácăgi ălƠănghiênăc uăkhámăpháăvƠăs ăd ngăcáchăth căch năm uăphiăxácăsu tăv iăhìnhăth căch năm uăthu năti n.ăThôngătinăđ căthuăth păthôngăquaă

b ngăcơuăh iătr ăl iătr căti p

m uătheoăcôngăth c:ăNă≥ă5*xă(trongăđó:ăxălƠăt ngăs ăbi năquanăsát).ăNghiênăc uăg măcóă18ăbi năquanăsát,ănh ăv yăkíchăth căm uăt iăthi uălƠă90.ă

3.4.2.ăăX ălỦăvƠăphơnătíchăd ăli u

3.4.2.1.ăKi măđ nhăvƠăđánhăgiáăthangăđo

ánhăgiáăthangăđoănghiênăc uăcácăkháiăni mănghiênăc uăc năth căhi năki mătraă

đ ătinăc yăvƠăgiáătr ăthangăđo.ăH ăs ăđ ătinăc yăCronbach’săAlphaăvƠăh ăs ăt ngăquană

bi năậăt ngă(itemăậătotalăcorrelation)ăgiúpăxemăxétăvƠălo iăb ăcácăbi năkhôngăđ tăyêuă

c uănh mănơngăcaoăh ăs ătinăc yăCronbach’săAlphaăchoăkháiăni mănghiênăc uăc năđoă

l ng.ăThangăđoăc aănghiênăc uăđ căxơyăd ngălƠăthangăđoăđaăh ng,ăvìăv yăkhiăphơnătíchăh ăs ătinăc yăCronbach’săAlpha,ăph iătínhăchoăt ngăthƠnhăph n.ă ngăth i,ăs ăd ngă

ph ngăphápăphơnătíchănhơnăt ăEFAăđ ăki mătraăđ ăgiáătr ăc aăthangăđo.ă

Phân tích h s tin c y Cronbach’s Alpha

S ăd ngăph ngăphápăphơnătíchăh ăs ătinăc yăCronbach’săAlphaătr căkhiăphơnătíchănhơnăt ăEFAănh mălo iăraăcácăbi năkhôngăphùăh păvìăcácăbi nănƠyăcóăth ăt oăraăcácă

y uăt ăgi ă(HoƠngăTr ngăvƠăChuăNguy năM ngăNg c,ă2008)

M tăthangăđoăcóăđ ătinăc yăt tăkhiănóăbi năthiênătrongăkho ngă[0.70ă-0.80].ăN uăCronbach’să Alphaă ≥ă 0.60ă thìă thangă đoă cóă th ă ch pă nh nă đ că v ă m tă đ ă tină c yă(Nunnallyă &ă Bernstein,ă 1994).ă Cácă bi nă đoă l ngă dùngă đ ă đoă l ngă cácă kháiă ni mănghiênăc uănênăchúngăph iăcóăt ngăquanăch tăch ăv iănhau.ăVìăv y,ăn uăm tăbi năđoă

l ngăcóăh ăs ăt ngăquanăbi năă-ăt ngă(Itemăậătotalăcorreclation)ă≥ă0.30ăthìăbi năđóăđ tăyêuăc u,ăhayănóiăcáchăkhácăn uăbi năđoăl ngăcóăh ăs ăt ngăquanăbi năậăt ngă(itemăậătotalăcorreclation)ă<0.30ăthìăb ălo iăkh iăthangăđoă(Nunnally,ă1978),ă(Peterson,ă1994).ăKhiăthangăđoăcóăbi năquanăsátăb ălo iăthìăh ăs ătinăc yăCronbach’săAlphaăs ăđ cătínhă

l i.ă

Phân tích nhân t khám phá (EFA)

Sauăkhiăth căhi năb căxácăđ nhăđ ătinăc yăvƠăgiáătr ăc aăthangăđoăthôngăquaăh ăs ăCronbach’săAlphaăvƠăh ăs ăt ngăquanăbi năậăt ngă(itemăậătotalăcorreclation)ăđ ălo iăb ăcácăbi nărác,ăti păt căs ăd ngăph ngăphápăphơnătíchănhơnăt ăkhámăpháăEFAăđ ăxácă

đ nhăgiáătr ăh iăt ăvƠăgiáătr ăphơnăbi tăc aăthangăđoăđ ngăth iărútăg năcácănhómăbi năquanăsátătheoăt ngăt păbi n

Thangăđoăđ tăgiáătr ăh iăt ăkhiăh ăs ăt ngăquanăđ năgi aăcácăbi năvƠăcácănhơnăt ă