SKKN Sử dụng kênh hình và bản đồ tư duy trong củng cố kiến thức, nội dung bài học môn Địa lý 6. THCS BÌNH THẠNH

Đối với nhiều nội dung kiến thức địa lí khó ở các lớp, nếu giáo viênkhông sử dụng kênh hình và sơ đồ tư duy để củng cố nội dung kiến thứcbài học thì đôi khi học sinh tiếp thu bài hạn chế

SỞ GD&ĐT QUẢNG NGÃI

Người thực hiện: Trần Văn Lào

Chức vụ: Giáo viên-Trường THCS Bình Thạnh

Năm học: 2014-2015

4 PHÂN TÍCH DỮ LIỆU VÀ BÀN LUẬN KẾT QUẢ 10-12

1- TÓM TẮT ĐỀ TÀI:

Môn Địa Lí là môn khoa học có nhiều kiến thức tư duy, trừu tượng, làmôn học rất cần sự trợ giúp của kênh hình và sơ dồ tư duy Trong bộ mônnghiên cứu “trăm sông nghìn núi” này, kênh hình có hai chức năng lớn:vừa là phương tiện trực quan sinh động vừa là nguồn tri thức cốt lõi đốivới người học Ngoài ra việc sử dụng bản đồ tư duy sẽ giúp học sinh hệthống hóa kiến thức, xác định được kiến thức cơ bản từ đó đạt hiệu quảcao trong học tập Mặt khác, sử dụng kênh hình và bản đồ tư duy còn giúphọc sinh rèn luyện phát triển tư duy logic, khả năng tự học, phát huy tínhtích cực sáng tạo của học sinh không chỉ trong môn Địa lí mà còn liênquan đến nhiều vấn đề liên môn cũng như trong cuộc sống

Đối với nhiều nội dung kiến thức địa lí khó ở các lớp, nếu giáo viênkhông sử dụng kênh hình và sơ đồ tư duy để củng cố nội dung kiến thứcbài học thì đôi khi học sinh tiếp thu bài hạn chế, dẫn đến không nắm đượcbản chất của các sự vật hiện tượng địa lí Bên cạnh đó vẫn còn một số họcsinh chưa có khả năng tự học, chỉ dựa vào những kiến thức giáo viêntruyền đạt, ghi chép và học thuộc lòng nên khi quên một chữ là quên tấtcả

Theo kinh nghiệm của bản thân, để phát huy triệt để tính tích cực,chủ động của học sinh trong một tiết lên lớp, người thầy cần phải huy độngcác phương tiện dạy học tối ưu; trong đó việc sử dụng kênh hình và bản đồ

tư duy phục vụ bài dạy nói chung và để củng cố nội dung bài học nói riêng

là một yếu tố có tác dụng lớn phát huy tính tích cực, chủ động của học sinhtrong quá trình học tập, tăng cường kỹ năng địa lý (nhận xét, phân tích,giải thích, đánh giá, so sánh, tổng hợp các bản đồ, biểu đồ, tranh ảnh, sốliệu thống kê ) Qua đó, học sinh sẽ phát hiện kiến thức và khắc sâu hơnnội dung bài học Mặt khác, nó còn giúp giáo viên tổ chức việc dạy họctheo đặc trưng bộ môn có hiệu quả trong giảng dạy địa lý Để giúp cho các

em nắm và hiểu bài, người giáo viên ngoài việc đưa ra các kênh hình thìcòn đưa ra bản đồ tư duy củng cố để các em tự chiếm lĩnh và khắc sâu kiếnthức Đây là một trong những yếu tố gây hứng thú, lôi cuốn học sinh, giúpcác em hiểu bài dễ dàng, ghi nhớ lôgic, không máy móc, làm cho các emsau này tự phân tích, giải thích khi không có giáo viên bên cạnh và đặc biệt

là giúp ích cho các em trong việc kiểm tra, đánh giá

Từ thực trạng trên, giải pháp của tôi chọn là sử dụng các kênh hình vàbản đồ tư duy trong củng cố nội dung bài học để các em chiếm lĩnh vàkhắc sâu kiến thức, hiểu được bản chất của các sự vật hiện tượng địa lí,phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong quá trình họctập từ đó cũng hình thành và phát triển nhiều năng lực cho các em

Ngoài kênh hình trong sách giáo khoa thì người giáo viên còn sửdụng được kho thông tin, hình ảnh khổng lồ trên mạng Internet, sử dụngcác phần mềm để thiết kế bản đồ tư duy phục vụ cho việc dạy học, điều đógiúp các em dễ dàng liên hệ thực tế, có thêm nhiều kiến thức về địa lí tựnhiên, kinh tế, văn hoá xã hội mà trong sách giáo khoa đôi khi chưa đưa rahết

Nghiên cứu được tiến hành trên 2 lớp tương đương là lớp 6A và lớp6B trường THCS Bình Thạnh trong năm học 2013 -2014 Lớp 6A là lớpthực nghiệm, lớp 6B là lớp đối chứng Lớp thực nghiệm được thực hiệngiải pháp thay thế khi dạy các bài có sử dụng kênh hình hoặc bản đồ tưduy trong phần củng cố bài học để giúp các em khắc sâu các kiến thức địa

lí Kết quả cho thấy tác động đã có ảnh hưởng rõ rệt đến kết quả học tậpcủa học sinh lớp 6A Lớp thực nghiệm đã đạt kết quả học tập cao hơn sovới lớp đối chứng

Điểm bài kiểm tra của lớp thực nghiệm có điểm trung bình lớn hơnđiểm trung bình của lớp đối chứng Điều đó chứng minh rằng: Sử dụng

khắc sâu được các kiến thức bài học làm nâng cao kết quả học tập của họcsinh lớp 6 trường THCS Bình Thạnh.

2 GIỚI THIỆU:

Thực tế cho thấy ở một số bài học khó, nội dung kiến thức trừutượng, nếu giáo viên không sử dụng kênh hình hay bản đồ tư duy trongcủng cố bài học thì đôi khi học sinh khó có thể hình thành những biểutượng khái niệm địa lí và khắc sâu nội dung kiến thức một cách dễ dàng Các kênh hình trong sách giáo khoa ở từng bài tương đối ít, kênh chữ

là nhiều, trong khi đó khoa học công nghệ phát triển như vũ bão hiện nayvới nhiều công cụ tìm kiếm, giáo viên sẽ tìm được nhiều kênh hình sinhđộng, hấp dẫn…góp phần làm cho tiết học hiệu quả, học sinh tiếp thu bàitốt hơn Đặc biệt là có kênh hình hay bản đồ tư duy ở phần củng cố bàihọc sẽ giúp các em nhớ lâu hơn

Mặc khác, bản đồ tư duy được sử dụng phù hợp với mọi điều kiện

cơ sở vật chất của nhà trường, lớp học Giáo viên ngoài việc sử dụng cácphần mềm để thiết kế bản đồ tư duy thì còn có thể thực hiện trên bảngphấn, trên giấy

Khai thác tính năng các kênh hình và sử dụng bản đồ tư duy có hiệuquả trong củng cố bài học là góp phần đổi mới phương pháp dạy học vàứng dụng công nghệ thông tin một cách dễ dàng và thiết thực

Tại trường THCS Bình Thạnh, từ năm học 2011-2012 trở về trước,khi dạy một số bài có nội dung địa lí khó, bản thân tôi thường hướng dẫnhọc sinh đọc kênh chữ kết hợp kênh hình trong sách giáo khoa, đồng thờiđưa ra hệ thống câu hỏi gợi mở dẫn dắt học sinh tìm hiểu vấn đề Học sinhtích cực suy nghĩ trả lời câu hỏi nhưng đến phần củng cố bài học tôi hỏi lạihọc sinh để chốt kiến thức thì các em hiểu chưa sâu sắc về sự vật hiệntượng, chưa khái quát hóa, hệ thống hóa các kiến thức, kĩ năng vận dụngchưa cao, ít nhớ lâu bài học hơn

Để thay đổi hiện trạng trên, bản thân tôi đã sử dụng các kênh hình vàbản đồ tư duy trong phần củng cố để học sinh khắc sâu được các kiến thức

đã học và nhớ lâu hơn (Từ một kết quả nghiên cứu cho thấy trong phầncũng cố bài học, HS nhớ được 30% nếu chỉ nghe bằng tai, còn nếu cả

nghe lẫn nhìn kênh hình sẽ nhớ được 50% kiến thức)

a- Giải pháp thay thế:

Sử dụng các kênh hình và bản đồ tư duy trong phần củng cố nội dungbài học để khắc sâu những hoạt động, quá trình hình thành, phát triển vàtạo thành của các hiện tượng địa lí

Đối với vấn đề này đã có nhiều đề tài được trình bày trên các phươngtiện thông tin đại chúng như:

- Một số kĩ thuật sử dụng kênh hình trong dạy học Địa Lí ở trườngTHCS của cô Trần Thị Thu Hằng -Trường THCS Chư-Ê-Wi

- Xây dựng và sử dụng sơ đồ trong dạy học Địa Lí của cô Trần ThịThu Hằng -Trường THCS Kỳ Khang

Các đề tài này đều đề cập đến những định hướng, tác dụng, kết quảcủa việc sử dụng kênh hình và sơ đồ trong dạy học còn chung chung chưathông qua hệ thống câu hỏi dẫn dắt hướng dẫn học sinh khai thác các kiếnthức địa lí và chiếm lĩnh tri thức

Xuất phát từ những vấn đề trên và từ những suy nghĩ của bản thântrong quá trình dạy học bộ môn Địa lí, thì việc Sử dụng các kênh hình vàbản đồ tư duy trong phần củng cố nội dung bài học để khắc sâu nhữnghoạt động, quá trình hình thành, phát triển và tạo thành của các hiện tượngđịa lí Qua đó học sinh khai thác các kiến thức địa lí và chiếm lĩnh tri thức

Do đó, tôi mạnh dạn quyết định giới thiệu đến quý thầy cô đề tài “Sửdụng kênh hình và bản đồ tư duy trong cũng cố nội dung bài học ở môn

b- Vấn đề nghiên cứu:

Việc sử dụng các kênh hình và bản đồ tư duy trong phần củng cố nộidung bài học có nâng cao kết quả học tập cho học sinh lớp 6 khi học mônĐịa Lí không?

c- Giả thuyết nghiên cứu:

Việc sử dụng các kênh hình và bản đồ tư duy trong phần củng cố nộidung bài học sẽ nâng cao kết quả học tập cho học sinh lớp 6 khi học mônĐịa Lí

3- PHƯƠNG PHÁP:

a- Khách thể nghiên cứu:

Học sinh hai lớp 6A và 6B của Trường THCS Bình Thạnh được chọntham gia nghiên cứu có nhiều điểm tương đồng nhau về sĩ số, tỉ lệ giớitính, thành tích học tập, cụ thể: Điểm trung bình bài kiểm tra trước tácđộng:

Biểu đồ về kết quả điểm trung bình môn Địa Lí trong kiểm tra 1 tiết trước khi tác động của lớp 6A và lớp 6B

b- Thiết kế nghiên cứu:

Chọn lớp 6A là lớp thực nghiệm, lớp 6B là lớp đối chứng Tôi đã dùngkết quả điểm kiểm tra 1 tiết môn Địa Lí ở học kì I là kết quả trước tác động

Sự chênh lệch điểm trung bình của hai lớp là không đáng kể chỉ 0,03 Vì

th tôi s d ng thi t k ki m tra sau tác ử dụng thiết kế kiểm tra sau tác động đối với hai lớp với thiết ụng thiết kế kiểm tra sau tác động đối với hai lớp với thiết ểm tra sau tác động đối với hai lớp với thiết động đối với hai lớp với thiếtng đối với hai lớp với thiết ới hai lớp với thiếti v i hai l p v i thi tới hai lớp với thiết ới hai lớp với thiết

k nghiên c u sau:ứu sau:

Lớp

Kiểm tra trước tác động

Tác động

Kiểm tra sau tác động

c- Qui trình nghiên cứu:

- Chuẩn bị của giáo viên:

+ Đối với lớp thực nghiệm: Tôi thiết kế giáo án có sử dụng kênh hình

và bản đồ tư duy trong phần củng cố nội dung bài học

+ Đối với lớp đối chứng: Tôi thiết kế giáo án không sử dụng kênh hình

và bản đồ tư duy trong phần củng cố nội dung bài học

- Tiến hành dạy thực nghiệm:

Thời gian tiến hành thực nghiệm tuân theo phân phối chương trình dạyhọc do Sở GD&ĐT Quảng Ngãi qui định, cụ thể ở một số tiết có sử dụngkênh hình và bản đồ tư duy trong học kì I năm học 2013-2014:

Thứ/ngày Môn Tiết theo

- Thứ 6 – 17/10/2013 Địa lí 09

- Sự vận động tự quay quanh trục của Trái Đất và các hệ quả

- Thứ 6 – 24/10/2013 Địa lí 10 - Sự chuyển động của Trái

- Thứ 6 – 21/11/2013 Địa lí 15 - Địa hình bề mặt Trái Đất

- Thứ 6 – 28/11/2013 Địa lí 16 - Địa hình bề mặt Trái Đất

(tt)

d- Đo lường và thu thập dữ liệu:

Bài kiểm tra trước tác động là bài kiểm tra 1 tiết của học kì I môn ĐịaLí

Bài kiểm tra sau tác động gồm 10 câu, bao gồm cả phần trắc nghiệm và

tự luận

Tiến hành kiểm tra, chấm bài:

Sau khi thực hiện dạy xong các bài học trên, tôi tiến hành kiểm tra (nộidung kiểm tra trình bày ở phần phụ lục)

Thời gian kiểm tra: Tận dụng vào buổi sáng thứ 5 sau khi các em họcxong 2 tiết học tăng tiết môn Tiếng Anh, tôi xin phép nhà trường tiết thứ 3

để tiến hành kiểm tra theo đề tôi tự thiết kế (Do tận dụng thời gian trên nênkhông ảnh hưởng đến phân phối chương trình của môn học do Sở GD&ĐTqui đinh) Sau đó tiến hành chấm bài theo đáp án đã xây dựng

4- PHÂN TÍCH DỮ LIỆU VÀ BÀN LUẬN KẾT QUẢ:

a- Phân tích dữ liệu và kết quả:

Bảng điểm ở phần phụ lục và dựa vào bảng điểm đó ta so sánh điểm trung bình bài kiểm tra sau tác động như sau:

Lớp thực nghiệm (6A) Lớp đối chứng (6B)

Biểu đồ so sánh điểm trung bình sau tác độngcủa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng

b- Bàn luận:

Kết quả trước tác động của lớp thực nghiệm có điểm trung bình thấphơn lớp đối chứng là 0,03 Nhưng kết quả bài kiểm tra sau tác động của lớpthực nghiệm là điểm trung bình: 7,89, kết quả của lớp đối chứng là 7,32, độchênh lệch điểm số của hai lớp là 0,57 Lớp đối chứng có điểm trung bình

tăng so với trước tác động là 0,6 còn lớp thực nghiêm điểm trung bình tănglên 1,22 Điều đó cho thấy điểm trung bình của hai lớp đối chứng và thựcnghiệm đã có sự khác biệt rõ rệt Lớp được tác động có điểm trung bình caohơn lớp đối chứng.

Qua kết quả thực nghiệm tôi thấy việc sử dụng kênh hình và bản đồ

tư duy trong phần củng cố nội dung bài học ở môn Địa Lí nó thể hiệnđược bề nổi của nội dung bài học, thể hiện được mối liên hệ giữa các kháiniệm địa lí, làm cho học sinh hứng thú học tập, giúp học sinh khai thácđược một số đặc điểm và thuộc tính nhất định của đối tượng, các emchiếm lĩnh và khắc sâu kiến thức, hiểu được bản chất của các sự vật hiệntượng địa lí, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trongquá trình học tập từ đó cũng hình thành và phát triển nhiều năng lực chocác em

Đồng thời giúp chúng ta tự nâng cao trình độ chuyên môn, mở rộnghơn kiến thức cho bản thân và lòng yêu nghề, sự sáng tạo của mỗi ngườicũng được bồi đắp thêm Đặc biệt nhất là thông qua mạng Internet để tìmkiếm kênh hình và sử dụng các phần mềm để thiết kế bản đồ tư duy

Qua quá trình soạn giảng tôi thấy rằng: Việc sử dụng kênh hìnhtrong phần củng cố nội dung bài học phải có chọn lọc, tránh làm loãngphần kiến thức trọng tâm của bài học Bản đồ tư duy phải phù hợp nội dungbài học, tránh làm cho học sinh chỉ chú ý đến hình ảnh, bản đồ dẫn đến bịphân tán, không tập trung vào nội dung cần chốt kiến thức

Như vậy chúng ta cần phải phát huy có hiệu quả những ưu điểm,đồng thời khắc phục những hạn chế của việc sử dụng kênh hình và bản đồ

tư duy trong phần củng cố kiến thức, để đây thực sự là cách dạy học theophương pháp đổi mới

5- KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ:

a- Kết luận:

Việc sử dụng kênh hình và bản đồ tư duy trong phần củng cố nộidung bài học ở môn Địa Lí đã nâng cao kết quả học tập cho học sinh Việctìm kiếm các kênh hình trên mạng Internet và sử dụng các phần mềm đểtạo bản đồ tư duy giúp cho giáo viên có thể vận dụng linh hoạt các phươngpháp dạy học, thích hợp cho từng bài dạy, từng nội dung kiến thức từ đónâng cao được hiệu quả dạy học

Qua thực tế thực hiện, tôi nhận thấy việc sử dụng kênh hình và bản

đồ tư duy trong phần củng cố nội dung bài học ở môn Địa Lí là rất quantrọng Thực hiện tốt việc này không chỉ giúp cho học sinh nắm được bảnchất của sự vật hiện tượng và các quá trình địa lí, giúp người học phát huyđược tính tích cực, sáng tạo và chủ động, giúp học sinh tổng kết, củng cố

31

39 40

17 26

3 0

Biểu đồ so sánh kết quả học lực môn Địa Lí (%) cuối học kì I

Năm học 2013-2014 của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng

b- Khuyến nghị:

Đối với các Cấp lãnh đạo cần có sự quan tâm hơn nữa trong việc đầu

tư cơ sở vật chất như trang thiết bị máy tính, máy chiếu Projector có kết nốiInternet cho các nhà trường để tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên tìmkiếm các kênh hình và thiết kế bản đồ tư duy Chú trọng bồi dưỡng kĩ năng

sử dụng kênh hình và bản đồ tư duy cho giáo viên thông qua các đợt tậphuấn, trao đổi, các sáng kiến kinh nghiệm giúp giáo viên biết cách sử dụngphương tiện kĩ thuật dạy học, kênh hình hiện đại và truyền đạt kiến thứctrong dạy học sao cho tốt nhất

Đối với giáo viên: Không ngừng tự học, tự bồi dưỡng để hiểu biết vềCNTT, biết khai thác thông tin trên mạng Internet, có khả năng sử dụngthành thạo các trang thiết bị dạy học hiện đại Thường xuyên thực hiện việcdạy học gắn liền với kênh hình và bản đồ tư duy tạo cho học sinh thói quen

sử dụng kênh hình ngay từ đầu để hình thành các khái niệm địa lí, kĩ năngkhai thác kiến thức, tổng kết, củng cố và khắc sâu kiến thức

6- TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1 Nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng -Dự án Việt-Bỉ (NXB Đạihọc Sư phạm)

2 Kĩ thuật dạy học - Nguyễn Trọng Phúc- Chủ biên ( NXB Giáo dục )

3 Phương pháp sử dụng các thiết bị dạy học địa lí- Đinh TrungQuỳnh

7 - PHỤ LỤC CỦA ĐỀ TÀI:

7.1- Minh họa nội dung củng cố bài học bằng hình ảnh và bản đồ

tư duy ở một số tiết học:

- Bài 7: Sự vận động tự quay quanh trục của Trái Đất và các hệ quả:

Giáo viên đưa ra những câu hỏi dẫn dắt học sinh trả lời Sau khi học sinh trả lời các câu hỏi giáo viên chốt lại kiến thức để củng cố hệ quả về tự quay quanh trục của Trái Đất như sau:

Hiện tượng ngày và đêm.

Làm lệch hướng chuyển động

Giờ trên Trái đất

Giáo viên chốt kiến thức nội dung bài học như sau:

Tác động của nội lực và ngoại lực

Nội lực Ngoại lực

Uốn

nếp

Đứt gãy

Phong hoá

Xâm thực

Động

đất

Núi lửa

Địa hình bề mặt Trái đất đa dạng, phức tạp

- Bài 13: Địa hỡnh bề mặt Trỏi Đất:

Giỏo viờn cho học sinh xem hỡnh và đặt cõu hỏi cho học sinh trả lời: Nỳi gồm những bộ phận nào?

Giỏo viờn đưa ra hỡnh ảnh và đặt cõu hỏi cho học sinh phõn biệt nỳi già và nỳi trẻ