SKKN Rèn luyện và phát triển kỹ năng nói cho học sinh qua hoạt động nhóm trong giảng dạy Ngữ văn 9

Để đạt được những mục tiêu của môn học và thực hiện theo yêu cầu củaphương pháp dạy học mới, người dạy cần tổ chức cho học sinh học tập bằng các biện pháp nhằm rèn cho học sinh các kỹ nă

nghe, nói, đọc, viết đều được chú trọng rèn luyện và phát triển đồng thời Thông

thường, cả người biên soạn sách lẫn người dạy thường quá chú trọng vào việcdạy các tri thức Văn, Tiếng Việt, Tập làm văn hay đọc diễn cảm, đọc hiểu mà bỏqua nghe, nói,… Và có một thực tế nữa là nhiều thế hệ học sinh khi ra đời nhiềukhi không biết lắng nghe, thấu hiểu, không biết nói ra những điều mình nghĩ,không truyền đạt chính xác thông tin hoặc không nói đúng theo quy tắc giao tiếp,không biết cách đọc hiểu chính xác một văn bản

Để đạt được những mục tiêu của môn học và thực hiện theo yêu cầu củaphương pháp dạy học mới, người dạy cần tổ chức cho học sinh học tập bằng các

biện pháp nhằm rèn cho học sinh các kỹ năng nghe, nói, đọc, viết Trong đó kĩ

năng nói là vô cùng quan trọng Nói sao cho người nghe hiểu là điều không phải

ai cũng thực hiện tốt Người nói khi đã chuẩn bị đầy đủ nội dung trong đầu sẽ

tìm cách bộc lộ, truyền đạt thông tin đó chính là “nói” Muốn hoạt động nói có

hiệu quả trong giờ học Ngữ văn, người dạy phải hướng dẫn rèn luyện cho các

em, tập cho các em mạnh dạn trước tập thể Vì thực tế, nhiều khi các em có dựkiến trong đầu nhưng lại không nói ra được Và như vậy người thầy sẽ không

nhận xét đánh giá đúng về sự tiếp thu, cảm thụ của các em trong giờ học Ngữvăn

Vậy rèn luyện và phát triển kĩ năng nói cho học sinh là việc làm thiết thực

vừa góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Ngữ văn vừa hình thành phongcách cho học sinh giúp các em mạnh dạn trước tập thể, có kỹ năng giao tiếptrong cuộc sống

1.2 Lý do chủ quan

Trong thực tế giảng dạy ở trường THCS Phổ Minh, tôi nhận thấy:

- Về phía học sinh: đa số học sinh chưa có kỹ năng nói trước tập thể, rấtngại nói, không tự tin khi nói trước đông người Hơn nữa, thời gian học tập củacác em rất hạn chế, bởi vì các em đa số con nhà nông Tâm lí các em có vẻ xemnhẹ hoạt động nói trong giờ học

- Đặc thù của môn học: thời gian thảo luận cũng như luyện nói còn ít sovới nội dung yêu cầu; sách giáo viên, chuẩn kiến thức kĩ năng không có hướngdẫn cụ thể ( nhất là ở tiết luyện nói )

- Về phía giáo viên: một vài giáo viên chưa chú trọng khâu luyện nói chohọc sinh, chính vì thế mà hoạt động nói của học sinh chưa đáp ứng yêu cầumong muốn Có nhiều giáo viên có sự chú ý rèn kĩ năng nói cho học sinh songcòn lúng túng trong khâu soạn giảng cũng như qui trình các hoạt động lên lớp

Từ thực tế trên, là một giáo viên Ngữ văn trực tiếp đứng lớp, bản thân tôinghĩ rằng để tạo được động lực niềm tin nhằm kích thích ý thức học tập bộ mônNgữ văn của các em, trước hết người thầy giáo phải là người tìm ra được nhữngbiện pháp tối ưu kích thích khả năng nói để HS nói ra được những điều mình tưduy, cảm thụ trong giờ học văn bản cũng như trong tiết luyện nói Từ đó nângcao chất lượng dạy học môn Ngữ văn Vì vậy bản thân đã quyết định thực hiện

sáng kiến “ Rèn luyện và phát triển kĩ năng nói cho học sinh qua hoạt động

2 MỤC ĐÍCH VIẾT SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Từ trước đến nay có rất nhiều công trình, tài liệu nghiên cứu để giúp họcsinh học tốt các phân môn của Ngữ Văn như học tốt Văn, Tiếng Việt, hay Tậplàm văn ở tất cả các khối lớp Thế nhưng lại chưa có một tài liệu nào đề cập đếnvấn đề nâng cao kỹ năng nghe nói cho học sinh Do đó, đây là đề tài khá mới màbản thân tôi muốn tìm hiểu để tìm ra một giải pháp có thể rèn luyện và phát triển

kĩ năng nói của học sinh, nhất là học sinh lớp 9 được hiệu quả hơn

Việc rèn luyện và phát triển kĩ năng nói cho học sinh qua hoạt động nhóm

trong giảng dạy Ngữ văn 9 là biện pháp góp phần nâng cao chất lượng giờ

dạy-học Ngữ văn đồng thời hình thành cho dạy-học sinh phong cách mạnh dạn trước tậpthể, có kỹ năng giao tiếp trong cuộc sống Trong quá trình giảng dạy tôi đã có sự tìm tòi, học hỏi và vận dụng và đã thấy được hiệu quả Khi viết sáng kiến này,tôi muốn chia sẻ một số kinh nghiệm về việc hướng dẫn học sinh lớp 9 rèn luyện

và phát triển kĩ năng nói để đồng nghiệp tham khảo và góp ý cho tôi

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

- Thời gian: Từ tháng 8/2012 đến tháng 6/2014

- Địa điểm: Trường THCS Phổ Minh

- Đối tượng: Học sinh 2 lớp: 9A, 9B trong 2 năm học: 2012- 2013, 2014

- Quan sát kĩ năng nói của học sinh ở trong cũng như ngoài nhà trường

- Nghiên cứu kết quả học tập của học sinh

- Trò chuyện, trao đổi, học tập kinh nghiệm với các đồng nghiệp dạy Ngữ văn.

- Điều tra bằng số liệu để xác định thực trạng và hiệu quả của sáng kiến, thống

kê số liệu

PHẦN II

NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI

Hiện nay, các nước trên thế giới rất coi trọng dạy học theo quan điểm giaotiếp Đây là một trong những tư tưởng quan trọng của chiến lược dạy học cácmôn ngôn ngữ ở trường phổ thông, lấy hoạt động giao tiếp là một trong nhữngcăn cứ để hình thành và phát triển các hoạt động ngôn ngữ mà cụ thể là năng lựcnghe, nói, đọc, viết

Nếu như nghe, đọc là hai kỹ năng quan trọng của hoạt động tiếp nhận thông

tin, thì nói và viết là hai kỹ năng quan trọng của hoạt động bộc lộ, truyền đạtthông tin cần được rèn luyện và phát triển trong nhà trường

Trong những năm học qua, giáo viên bộ môn Ngữ văn dần dần tiếp cận vànắm vững phương pháp dạy học mới Người thầy không chỉ đóng vai trò chủ đạohướng dẫn học sinh chủ động khám phá, chiếm lĩnh tác phẩm văn chương mà

còn hình thành cho các em năng lực: nghe, nói, đọc, viết( năng lực giao tiếp

logic, phải bảo đảm các qui tắc hội thoại, phải chú ý đến các cử chỉ, nét mặt, âm

lượng… Vì thế, rèn luyện và phát triển kĩ năng nói là việc rất quan trọng trong

quá trình dạy- học văn, là biện pháp góp phần nâng cao chất lượng hiệu quả của

giờ dạy học Ngữ văn Có kĩ năng nói tốt sẽ giúp người học có được một công cụ

giao tiếp hiệu quả trong cuộc sống xã hội

CHƯƠNG 2

THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ

Qua nhiều năm thực hiện chương trình thay sách giáo khoa, ở bộ môn

Ngữ văn, hoạt động nói qua thảo luận nhóm, đặc biệt là tiết dạy “ luyện nói”,

mặc dầu nhiều giáo viên cũng đã cố gắng hết sức nhưng cũng ít người thànhcông qua tiết dạy Bởi vì kinh nghiệm rèn luyện kỹ năng nói cho học sinh chưanhiều so với rèn luyện kỹ năng viết Học sinh không tự tin khi nói trước đámđông Thời gian luyện nói lại có hạn ( 45 phút) không tạo được điều kiện cho tất

cả học sinh được nói Và sách giáo viên cũng chưa có hướng dẫn cụ thể cho việcdạy rèn luyện kỹ năng nói Do vậy mà trong một tiết luyện nói chỉ tập trung vàonhững em khá, giỏi, chăm còn những học sinh lười sẽ thụ động, không phát huyđược Dù có hoạt động thảo luận nhóm thì những em yếu cũng ngồi im Kết quảyếu vẫn yếu, lười vẫn lười Tâm lý chung, giáo viên rất ngại dạy tiết Luyện nói,nhất là với những học sinh ở vùng nông thôn có trình độ như học sinh trườngTHCS Phổ Minh So với yêu cầu của phương pháp dạy mới và những định

hướng của sách giáo viên thì tiết dạy “luyện nói” và hoạt động nói qua phần

thảo luận nhóm còn nhiều lúng túng chưa đạt yêu cầu.

Học sinh khối 9 trường THCS Phổ Minh cũng như học sinh khối 9 cảnước là khoá học cuối cấp THCS Chính vì lẽ đó đây là khoá học sinh được chú

ý nhất, được rèn luyện “bài bản” không chỉ về phương pháp học tập mà còn rènluyện về kĩ năng giao tiếp Thực tế qua ba năm học trước các em đã quen vớiviệc rèn luyện kĩ năng nói qua các hoạt động nhóm nhưng nếu đến lớp 9 ngườithầy giáo không chú ý thì cũng không thể tiếp tục rèn luyện ở các em những gì

đã tích luỹ được ở ba lớp dưới

Từ những gì mà bản thân tìm hiểu được, cứ bước vào năm học mới, tôi bắtđầu thực hiện sáng kiến Bước đầu là khảo sát thực trạng của 2 lớp đang giảngdạy Cụ thể :

Từ những thực trạng trên, để giúp học sinh rèn luyện kĩ năng nói trong giờhọc Đọc- hiểu cũng như thực hành luyện nói trong giờ Tập làm văn, từ đó nângcao chất lượng bộ môn mình đang giảng dạy, sáng kiến chủ yếu tập trung vàonhững yêu cầu cụ thể như việc chuẩn bị như thế nào để trong giờ học ngữ văn,học sinh có thể rèn luyện kĩ năng giao tiếp, cách đưa ra câu hỏi thảo luận, cáchgiáo viên hướng dẫn, theo dõi, đánh giá kĩ năng nói của các em

CHƯƠNG 3

CÁC BIỆN PHÁP THỰC HIỆN

3.1 YÊU CẦU ĐỐI VỚI HỌC SINH

Ngay từ đầu năm học, tôi phổ biến những qui định đối với môn Ngữ văn nói chung và cho kĩ năng luyện nói nói riêng để học sinh có tâm thế chuẩn bị :

Đối với tiết luyện nói, trong mỗi nhóm cử ra nhóm trưởng, thư kí chịu tráchnhiệm ghi vào bảng phụ sau khi đã thống nhất ý kiến trong nhóm Các em còn lạitrong nhóm đều ghi vào vở soạn của mình ý kiến thống nhất của tổ

3.1.3 Cách học

- Chuẩn bị bài mới ở nhà: Tự tay em soạn bài mới, không phải dùng vởsoạn cũ của anh, chị để lại; học phân môn nào soạn theo phân môn đó Đặc biệttiết Luyện nói phải soạn một dàn ý chi tiết và phải dự kiến lời nói dựa vào dàn ý

đó Các em tự mình đứng trước gương để tập nói khi ở nhà

- Hoạt động trong giờ học: thảo luận nhóm, phát biểu xây dựng bài

3.1.4 Truy bài 15 phút

- Trong sinh hoạt 15 phút, ngoài việc làm bài tập, câu hỏi khó ở bàisoạn, lớp trưởng phải kiểm tra tình hình soạn bài của lớp qua tổ trưởng

- Cán sự bộ môn Ngữ văn sẽ giải đáp những câu hỏi khó để cả lớp thamkhảo và sửa vào vở

- Trước khi vào tiết học, lớp trưởng báo cáo tình hình chuẩn bị bài chogiáo viên Nếu giáo viên kiểm tra phát hiện một trường hợp không chuẩn bị bài

mà lớp trưởng không báo cáo thì lớp trưởng và tổ trưởng của em đó chịu tráchnhiệm ( trừ điểm thi đua )

3.1.5 Phiếu đánh giá nhận xét ( dành cho phần luyện nói)

Mỗi em phải có phiếu nhận xét trong sổ tay Sổ này dùng cho suốt năm học

- Nội dung nói :

3.2 YÊU CẦU ĐỐI VỚI GIÁO VIÊN

- Chuẩn bị bài thật chu đáo trước khi lên lớp nói chung và nhất là cho

những tiết rèn cho học sinh kĩ năng nói

- Dặn dò học sinh cụ thể các nội dung chuẩn bị cho bài học mới

- Chú ý theo dõi và ghi chép những vấn đề cần nhận xét đối với học sinh

trong quá trình luyện nói

- Luôn tìm ra những ưu điểm trong phần trình bày của từng học sinh và

khen các em kịp thời trước lớp để động viên tạo hứng thú nói cho cả lớp

- Đối với những em còn rụt rè, nhút nhát hoặc nói nhỏ, giáo viên cho nóinhững phần có nội dung đơn giản dễ trình bày và nên cố phát hiện ra những ưu

điểm của các em trong tác phong, lời nói để khen Nếu có những điểm chưa hàilòng thì nhắc nhở thật khéo léo, tế nhị để các em tự tin hơn ở lần nói sau.

- Sau mỗi lần trình bày nói trước lớp giáo viên khuyến khích bằng nhữngtràn vỗ tay để tạo không khí sôi nổi cho giờ học

- Chọn những em nói tốt trình bày cả bài luyện nói để tạo ấn tượng cho cảlớp khi sắp kết thúc tiết học Đó sẽ là điều kích thích niềm mong muốn được nóihay như bạn ở nhiều đối tượng để các em chuẩn bị thật kĩ cho bài luyện nói ởnhững bài sau

- Cho điểm khuyến khích đối với những em nói tốt, những em có sự cố

gắng trong quá trình luyện nói

- Có thể nói mẫu cho học sinh tham khảo( với những bài khó)

3.3 RÈN KĨ NĂNG NÓI QUA HOẠT ĐỘNG THẢO LUẬN NHÓM TRONG TIẾT ĐỌC- HIỂU VĂN BẢN

3.3.1 Các bước tiến hành

Thường trong một tiết học Ngữ văn sẽ có ít nhất 1 câu hỏi thảo luận nhóm,thời gian thảo luận có thể từ 2 phút đến 5 phút( tùy câu), thường là dạng câu hỏi

mở Đây là những câu hỏi ngắn, học sinh tư duy trả lời :

- Trước hết cá nhân trình bày quan điểm của mình trước nhóm: Các em cần

đọc kỹ câu hỏi, xác định nội dung yêu cầu của câu hỏi, suy nghĩ và viết ra trong

vở của mình, sau đó trình bày ra nhóm, nêu ý kiến của mình giống bạn thì nhấttrí khỏi phải nói lại mất thời gian Từ các ý kiến, nhóm trưởng khái quát lại nộidung mà nhóm đã nhất trí, mỗi em trong nhóm phải nắm vững nội dung đó Em được cử ghi chép sẽ ghi vào bảng phụ

- Trình bày ý kiến của nhóm trước lớp : Hết thời gian thảo luận giáo viên có

thể gọi bất kỳ một em trong nhóm trả lời Các nhóm còn lại sẽ nhận xét ý kiến

về phần trình bày của tổ bạn

- Giáo viên hướng dẫn nhận xét: Cần chú ý hai mặt :

+ Nội dung nói : phải đáp ứng yêu cầu của câu hỏi thảo luận nhóm: khôngthiếu, không thừa, tránh dàn trải, lan man thiếu tập trung

+ Kĩ năng nói : trình bày lưu loát, mạch lạc làm nổi rõ vấn đề, giọng nói

tự nhiên, to rõ dễ nghe, dễ theo dõi, tránh đọc ê a, hoặc nói quá nhỏ, nói nhátgừng

Thảo luận nhóm là một hình thức hoạt động dạy học tạo môi trường thuậnlợi cho học sinh trao đổi, bàn bạc một cách tự nhiên trước những thành viênđồng trang lứa có quan hệ bè bạn gần gũi về những vấn đề nội dung, ý nghĩa, giátrị nghệ thuật của văn bản văn học Các em có sự đoàn kết hợp tác để từ đó pháttriển khả năng nhận thức cảm thụ về văn học, mạnh dạn giải quyết các vấn đề đặt

ra trong quá trình khai thác phân tích văn bản Đặc biệt là qua thảo luận nhóm, kĩnăng nói của học sinh của học sinh được học sinh rèn luyện dần dần một cách

chắc chắn, hiệu quả

3.3.2 Một số ví dụ minh họa cho câu hỏi thảo luận nhóm để luyện kĩ năng nói cho học sinh trong tiết Đọc -hiểu văn bản ( Thời gian thảo luận là 2-4 phút)

Ở bài : “ Chuyện người con gái Nam Xương”, cuối giờ ta có thể cho HS

thảo luận câu : “ Một con người có phẩm chất tốt đẹp, khát khao hạnh phúc giađình như Vũ Nương đã từ chối nhân gian Điều đó giúp em hiểu gì về hiện thựccuộc sống và hạnh phúc của người phụ nữ dưới chế độ phong kiến ?” ( Hiệnthực cuộc sống áp bức bất công Trong cuộc sống ấy những con người bé nhỏ,đức hạnh không thể tự bảo vệ được hạnh phúc chính đáng của mình ….)

Ở bài : Đoàn thuyền đánh cá”, cuối bài có thể cho HS thảo luận câu: “ Theo em, nhờ đâu nhà thơ sáng tác nên bài thơ Đoàn thuyền đánh cá với những

câu thơ hấp dẫn như vậy ?”( Trực tiếp quan sát; Dồi dào trí tưởng tượng; Tấmlòng tha thiết với vẻ đẹp và sự giàu có của đất nước……)

Ở bài “Ánh trăng”, có thể cho thảo luận câu: Từ sự xa cách giữa người và

trăng, nhà thơ muốn nhắc nhở điều gì? Vì sao có sự xa lạ, cách biệt giữa người

và trăng? ( Vì không gian khác biệt; thời gian khác biệt; điều kiện sống nên có sựcách biệt Từ đó nhà thơ muốn nhắc nhở không nên quên quá khứ, phải thủychung…) Hoặc câu : “ Nếu ánh trăng tượng trưng cho vẻ đẹp và những giá trịtruyền thống, thì lời thơ nói về sự vô tình và giật mình của con người trước trăng

có ý nhắc nhở ta điều gì trong cuộc sống ?” ( Phải trân trọng, giữ gìn vẻ đẹp vànhững giá trị truyền thống, lãng quên quá khứ tốt đẹp là phản bội lại chính bảnthân mình….)

Ở bài “ Lặng lẽ Sa Pa”, ở cuối bài cho HS thảo luận câu: “ Vì sao tác giả

không đặt tên cụ thể cho từng nhân vật của mình mà chỉ gọi theo giới tính, tuổitác, nghề nghiệp ?” ( Để ca ngợi những con người có phẩm chất tốt đẹp ở mọilứa tuổi, mọi ngành nghề, những con người âm thầm lặng lẽ cống hiến cho tổquốc, làm tăng thêm sức khái quát của truyện… )

Ở bài “ Chiếc lược ngà” khi phân tích nhân vật bé Thu, có thể cho HS

thảo luận câu: “ Bé Thu đã không nhận Ba vì vết sẹo trên mặt ông Sáu, nhưngcũng từ vết sẹo ấy, Thu đã nhận ra người cha yêu quí của mình Theo em, có thểhiểu như thế được không? Vì sao? ( Được, vì Thu sợ vết sẹo do chưa biết ôngSáu là cha mình Khi biết ba mình là Ông Sáu, Thu đã hôn lên vết sẹo trên má ba

nó Đó là tình cảm ruột thịt….) Hay câu : “ Đọc Chiếc lược ngà, em cảm nhận

được vẻ đẹp nào trong tình cảm cha con Bé Thu? ( Tình cha con sâu nặng, bềnchặt dù trong hoàn cảnh éo le…….)

Bài “ Nói với con” cho thảo luận câu: “ Em cảm nhận như thế nào về lời

thơ: “ Người đồng mình tự đục đá kê cao quê hương- Còn quê hương thì làmphong tục?” ( Con người lao động sáng tạo để tồn tại, để giữ vững truyền thốngdân tộc, có ý chí vươn lên không chùn bước trước khó khăn Giữ vững bản sắcvăn hóa dân tộc Ý chí sống can trường dũng cảm…)