Công nghệ xử lý nước thải
Trang 1CHƯƠNG 5 CÁC CÔNG TRÌNH XỬ LÝ SINH HỌC KỴ KHÍ 5.1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT
Quá trình phân hủy kỵ khí các chất hữu cơ là quá trình sinh hóa phức tạp tạo ra hàng trăm sản phẩm trung gian và phản ứng trung gian Tuy nhiên, phương trình phản ứng sinh hóa trong điều kiện kỵ khí có thể biểu diễn đơn giản như sau:
Vi sinh vật Chất hữu cơ -> CH4 + CO2 + H2 + NH3 +H2S + Tế bào mới
Một cách tổng quát, quá trình phân hủy kỵ khí xảy ra theo 4 giai đoạn (Hình 5.1):
- Giai đoạn 1: Thủy phân, cắt mạch các hợp chất cao phân tử;
- Giai đoạn 2: Acid hóa;
- Giai đoạn 3: Acetate hóa;
- Giai đoạn 4: Methane hóa
Các chất thải hữu cơ chứa các nhiều chất hữu cơ cao phân tử như proteins, chất béo, carbohydrates, celluloses, lignin,… trong giai đoạn thủy phân, sẽ được cắt mạch tạo thành những phân tử đơn giản hơn, dễ phân hủy hơn Các phản ứng thủy phân sẽ chuyển hóa protein thành amino acids, carbohydrate thành đường đơn, và chất béo thành các acid béo Trong giai đoạn acid hóa, các chất hữu cơ đơn giản lại được tiếp tục chuyển hóa thành acetic acid, H2 và CO2 Các acid béo dễ bay hơi chủ yếu là acetic acid, propionic acid và lactic acid Bên cạnh đó, CO2
và H2, methanol, các rượu đơn giản khác cũng được hình thành trong quá trình cắt mạch carbohydrat Vi sinh vật chuyển hóa methane chỉ có thể phân hủy một số loại cơ chất nhất định như CO2 + H2, formate, acetate, methanol, methylamines và CO Các phương trình phản ứng xảy
ra như sau:
- 4H2 + CO2 CH4 + 2H2O
- 4HCOOH CH4 + 3CO2 + 2H2O
- CH3COOH CH4 + CO2
- 4CH3OH 3CH4 + CO2 + 2H2O
- 4(CH3)3N + H2O 9CHCH4 + 3CO2 + 6H2O + 4NH3
H2
Acetic acid
CH4
4%
76%
20%
24%
52%
28%
72%
Quá trình thủy phân
Quá trình acetate hóa và khử hydro methane hóaQuá trình
Trang 2Hình 5.1 Quá trình phân hủy kỵ khí.
Tùy theo trạng thái của bùn, có thể chia quá trình xử lý kỵ khí thành:
- Quá trình xử lý kỵ khí với vi sinh vật sinh trưởng dạng lơ lửng như quá trình tiếp xúc kỵ khí (Anaerobic Contact Process), quá trình xử lý bằng lớp bùn kỵ khí với dòng nước đi từ dưới lên (Upflow Anaerobic Sludge Blanket - UASB);
- Quá trình xử lý kỵ khí với vi sinh vật sinh trưởng dạng dính bám như quá trình lọc kỵ khí (Anaerobic Filter Process)
5.2 TÍNH TOÁN THIẾT KẾ BỂ UASB
5.2.1 Cấu Tạo
Đây là một trong những quá trình kỵ khí được ứng dụng rộng rãi nhất trên thế giới do hai đặc điểm chính sau:
- Cả ba quá trình, phân hủy - lắng bùn - tách khí, được lấp đặt trong cùng một công trình;
- Tạo thành các loại bùn hạt có mật độ vi sinh vật rất cao và tốc độ lắng vượt xa so với bùn hoạt tính hiếu khí dạng lơ lửng
Bên cạnh đó, quá trình xử lý sinh học kỵ khí sử dụng UASB còn có những ưu điểm so với quá trình bùn hoạt tính hiếu khí như:
- Ít tiêu tốn năng lượng vận hành;
- Ít bùn dư, nên giảm chí phí xử lý bùn;
- Bùn sinh ra dễ tách nước;
- Nhu cầu dinh dưỡng thấp nên giảm được chi phí bổ sing dinh dưỡng;
- Có khả năng thu hồi năng lượng từ khí methane;
- Có khả năng hoạt động theo mùa vì bùn kỵ khí có thể hồi phục và hoạt động được sau một thời gian ngưng không nạp liệu
Sơ đồ bể UASB được trình bày trong Hình 5.2 Nước thải được nạp liệu từ phía đáy bể, đi qua lớp bùn hạt, quá trình xử lý xảy ra khi các chất hữu cơ trong nước thải tiếp xúc với bùn hạt Khí sinh ra trong điều kiện kỵ khí (chủ yếu là methane và CO2) sẽ tạo nên dòng tuần hoàn cục bộ giúp cho quá trình hình thành và duy trì bùn sinh học dạng hạt Khí sinh ra từ lớp bùn sẽ dính bám vào các hạt bùn và cùng với khí tự do nổi lên phía mặt bể Tại đây, quá trình tách pha khí-lỏng-rắn xảy ra nhờ bộ phận tách pha Khí theo ống dẫn qua bồn hấp thu chứa dung dịch NaOH 5-10% Bùn sau khi tách khỏi bọt khí lại lắng xuống Nước thải theo màng tràn răng cưa dẫn đến công trình xử lý tiếp theo
Vận tốc nước thải đưa vào bể UASB được duy trì trong khoảng 0,6-0,9CH m/h (nếu bùn ở dạng bùn hạt) pH thích hợp cho quá trình phân hủy kỵ khí dao động trong khoảng 6,6-7,6 Do đó cần cung cấp đủ độ kiềm (1000 – 5000 mg/L) để bảo đảm pH của nước thải luôn luôn > 6,2 vì ở pH < 6,2,
vi sinh vật chuyển hóa methane không hoạt động được Cần lưu ý rằng chu trình sinh trưởng của
vi sinh vật acid hóa ngắn hơn rất nhiều so với vi sinh vật acetate hóa (2-3 giờ ở 350C so với 2-3 ngày, ở điều kiện tối ưu) Do đó, trong quá trình vận hành ban đầu, tải trọng chất hữu cơ không được quá cao vì vi sinh vật acid hóa sẽ tạo ra acid béo dễ bay hơi với tốc độ nhanh hơn rất nhiều lần so với tốc độ chuyển hóa các acid này thành acetate dưới tác dụng của vi sinh vật acetate hóa
Trang 3Hình 5.2 Sơ đồ cấu tạo UASB.
5.2.2 Quy Trình Vận Hành
Do tại Việt Nam chưa cĩ loại bùn hạt nên quá trình vận hành được thực hiện với tải trọng ban đầu khoảng 3 kg COD/m3.ngđ Mỗi khi đạt đến trạng thái ổn định, tải trọng này sẽ được tăng lên gấp đơi cho đến khi đạt tải trọng 15 - 20 kg COD/m3.ngđ Thời gian này kéo dài khoảng 3 -4 tháng Sau đĩ, bể sẽ hoạt động ổn định và cĩ khả năng chịu quá tải, cũng như nồng độ chất thải khá cao Khí mêtan thu được cĩ thể sử dụng cho việc đun nấu và cung cấp nhiệt Lượng bùn sinh
ra rất nhỏ nên khơng cần thiết phải đặt vấn đề xử lý bùn Quá trình xử lý này chỉ tiêu tốn một lượng nhỏ năng lượng dùng để bơm nước
5.2.3 Tính Tốn Thiết Kế
Tải trọng thể tích đặc trưng của bể UASB cĩ thể đạt hiệu quả xử lý 85-9CH5%, ở nhiệt độ 30oC được trình bày tĩm tắt trong Bảng 5.1 Tải trọng thể tích của bể UASB theo nhiệt độ đối với COD hịa tan, cĩ hiệu quả xử lý 85-9CH5%, nồng độ bùn trung bình 25 g/L được trình bày trong Bảng 5.2 Giá trị đặc trưng của thời gian lưu nước, vận tốc dịng chảy ngược và chiều cao thiết bị được trình bày trong các Bảng 5.3 và 5.4
Lan can bảo vệ
Ống thu nước sau xử ly ù
Sàn công tác Máng thu nước dạng răng cưa Thiết bị tách pha khí – lỏng - rắn Vách hướng dòng hình côn
Cầu thang Vỏ thiết bị
Hỗn hợp nước thải
Lớp bùn kỵ khí
Ống bơm nước vào thiết bị UASB
Bộ phận phân phối đều lưu lượng nước thải
Ống thoát
khí
Bình hấp
thụ khí
Bọt khí
Dung dịch
NaOH 5%
Ống dẫn khí
Trang 4Bảng 5.1 Tải trọng thể tích của bể UASB hoạt động ở 30oC, hiệu quả xử lý 85-9CH5%
COD nước
thải (mg/L)
Tỷ lệ COD
do cặn gây ra
Tải trọng thể tích (kg COD/m3.ngđ) Bùn dạng bông
bùn Bùn hạt, dễ loạiTSS cao Bùn hạt, mức độloại SS ít hơn
0,60-1,00
Nguồn: Metcaft & Eddy, 2003.
Bảng 5.2 Tải trọng thể tích của bể UASB theo nhiệt độ đối với COD hòa tan, có hiệu quả xử lý
85-9CH5%, nồng độ bùn trung bình 25 g/L
Nhiệt độ
(oC)
Tải trọng thể tích (kg sCOD/m3.ngđ)
Nguồn: Metcaft & Eddy, 2003.
Bảng 5.3 Thời gian lưu nước có thể áp dụng để xử lý nước thải sinh hoạt trong các thiết bị
UABS cao 4 m
Nhiệt độ
(oC) Thời gian lưu nướctrung bình (giờ) Thời gian lưu nước cực đại (giờ) tính cho trườnghợp peak flow trong 4-6 giờ
Nguồn: Metcaft & Eddy, 2003.
Bảng 5.4 Vận tốc nước chảy từ dưới lên và chiều cao bể UASB
Nguồn: Metcaft & Eddy, 2003.
Tính Thể Tích Và Kích Thước Bể
Trang 5Để xác định thể tích và kích thước bể UASB cần xem xét:
- Tải trọng hữu cơ;
- Thể tích xử lý hiệu quả là thể tích chiếm chỗ bởi lớp bùn và sinh khối hoạt tính
- Thể tích vùng lắng
Thể tích hữu dụng tối thiểu của bể UASB được tính toán dựa trên tải trọng hữu cơ lựa chọn:
org
n
L
QS
Trong đó:
- Vn : thể tích hữu dụng tối thiểu của bể (m3);
- Q : lưu lượng nước thải vào bể (m3/h);
- S0 : nồng độ COD của nước thải trước khi xử lý (mg/L);
- Lorg : tải trọng chất hữu cơ (kg COD/m3.ngđ)
Trong trường hợp nước thải có nồng độ COD < 2.500 mg/L, có thể tính thể tích bể theo thời gian lưu nước:
Vn = Q.HRT
Để tính toán tổng thể tích chứa hỗn hợp nước thải trong thiết bị (phía dưới thiết bị tách ba pha rắn-lỏng-khí), có thể sử dụng hệ số hữu ích dao động trong khoảng 0,8-0,9CH Như vậy, tổng thể tích hữu ích trong thiết bị, chưa kể phần thể tích chiếm chỗ bởi thiết bị tách ba pha rắn-lỏng-khí
sẽ được tính như sau:
E
V
Trong đó:
- Vn : thể tích hữu dụng tối thiểu của bể (m3);
- VL : tổng thể tích phần chứa hỗn hợp nước thải trong thiết bị (m3);
- E : hệ số hữu ích = 0,8-0,9CH
Diện tích của thiết bị được tính theo công thức sau
v
Q
A
Trong đó:
- A : diện tích (m2);
- Q : lưu lượng nước thải vào bể (m3/h);
- v : vận tốc nước đi từ dưới lên (m/h) Đối với bùn hạt v = 1,25-2 m/h (tối đa 6 m/h)
Đối với bùn thường v < 0,5 m/h (tối đa 2 m/h)
Chiều cao của lớp nước trong thiết bị được tính theo công thức sau:
Trang 6V
L
Trong đó:
- HL : chiều cao lớp nước trong thiết bị (m);
- VL : tổng thể tích phần chứa hỗn hợp nước thải trong thiết bị (m3);
- A : diện tích bề mặt của thiết bị (m2)
Thiết bị tách pha chiếm thêm một phần thể tích trong bể UASB và làm cho tổng chiều cao của bể tăng thêm từ 2,5-3,0 m Như vậy, tổng chiều cao của bể UASB sẽ là:
HT = HL + HG
- HT : tổng chiều cao của bể UASB (m);
- HL : chiều cao lớp nước trong thiết bị (m);
- HG : chiều cao chiếm chỗ bởi thiết bị táchg ba pha rắn-lỏng - khí (m)
Các thông số để xác định diện tích cần thiết để lắp đường ống phân phối nước thải vào bể UASB được trình bày tóm tắt trong Bảng 5.5
Bảng 5.5 Diện tích cần thiết để lắp đường ống phân phối nước thải vào bể UASB
(kg/m3.ngđ)
Diện tích/đường ống vào
(m2)
Nguồn: Metcaft & Eddy, 2003.
Khi thiết kế thiết bị tách ba pha rắn-lỏng-khí cần xem xét các điều kiện sau:
- Gốc nghiêng của thành thiết bị tách pha ~ 45-60oC;
- Diện tích bề mặt của phần khe hở phải < 15-20% tổng diện tích bề mặt của bể;
- Chiều cao của thiết bị tác pha dao động trong khoảng 1,5-2,0 m đối với bể UASB có chiều cao 5-7 m;
- Mặt phân cách lỏng-khí phải được duy trì trong thiết bị tách pha để bảo đảm hiệu quả tách bọt khí và khống chế sự hình thành váng;
- Đường kích ống thoát khí phải đủ lớn để bảo đảm thoát khí dễ dàng, nhất là trong trường hợp
có hình thành váng nổi;
- Có thể thiết kế hệ thống phá bọt bên trên nếu cần
BÀI TẬP 5.1
N c th i có đ c tính sau đây đ c x lý b ng thi t b UASBước thải có đặc tính sau đây được xử lý bằng thiết bị UASB ải có đặc tính sau đây được xử lý bằng thiết bị UASB ặc tính sau đây được xử lý bằng thiết bị UASB ược xử lý bằng thiết bị UASB ử lý bằng thiết bị UASB ằng thiết bị UASB ết bị UASB ị UASB
Trang 7sCOD g/m3 2000
Hãy xác định:
- Kích thước thiết bị;
- Thời gian lưu nước;
- Thời gian lưu bùn;
- Nồng độ VSS trung bình trong vùng chứa bùn;
- Tốc độ phát sinh khí CH4;
- Năng lượng thu hồi được từ CH4;
Yêu cầu xử lý > 9CH0% COD hòa tan Nước thải chưa chủ yếu COD hòa tan, dạng carbonhydrate,
sử dụng bùn hạt Giả sử rằng 50% pCID và VSS bị phân hủy, 9CH0% SO42- trong nước thải bị phân hủy sinh học và nồng độ VSS trong nước thải sau xử lý đạt 150 g/m3 Các thông số thiết kế cần thiết khác có thể tra trong các bảng số liệu đã cho
(sinh viên giải bài tập trước ở nhà, bài tập sẽ được sửa trên lớp).
5.3 TÍNH TOÁN THIẾT KẾ THIẾT BỊ XỬ LÝ KỴ KHÍ VỚI VI SINH VẬT DẠNG TĂNG TRƯỞNG DÍNH BÁM
Thiết bị kỵ khí dòng chảy ngược với vi sinh vật tăng trưởng dính bám Upflow Packed-Bed Attached Growth Reactor – UPAG), gọi tắt là thiết bị lọc UAF có dạng hình tròn hay chữ nhật với đường kính hay bề rộng bể dao động trong khỏang 2-8 m và chiều cao 3-13 m Vật liệu tiếp xúc chiếm khoảng 50-70% toàn bể Vật liệu tiếp xúc thường thường là plastic dạng dòng chảy ngang hay dạng ống Diện tích tiếp xúc của vật liệu này trung bình khoảng 100 m2/m3 Giá trị đặc trưng tải lượng chất hữu cơ, thời gian lưu nước và hiệu quả khử COD được trình bày tóm tắt trong Bảng 5.6 Ở tải trọng 1,0-6,0 kg COD/m3.ngđ, hiệu quả xử lý có thể đạt 9CH0% đối với nước thải có nồng độ COD cao
Bảng 5.6 Thông số thiết kế bể UAF
Nước thải Loại vật liệu
tiếp xúc
Nhiệt độ ( o C)
Tải trọng COD (kg/
m 3 ngđ)
Thời gian lưu nước (ngày)
Tỷ lệ tuần hoàn
Hiệu quả khử COD (%) Chế biến kẹo gôm Dạng vòng 37 7,7 1,2 5,00 61 Sản xuất hóa chất Dạng vòng 37 12-15 0,9CH-1,3 5,00 80-9CH0
Dạng vòng 15-25 0,1-1,2 0,5-0,75 0 50-70 Nước thải sinh hoạt Dạng vòng 37 0,2-0,7 25-37 0 9CH0-9CH6 Nước rò rỉ Dạng ống 35 1,5-2,5 2,0-3,0 0,25 89CH Chế biến thực phẩm Dạng dòng
chảy ngang
30 4-6 1,8-2,5 0 9CH0 Nguồn: Metcaft & Eddy, 2003.
