Cội Nguồn Văn Hóa Việt Nam - Thiên Nhiên

C i Ngu n V n Hóa Vi t Nam: Thiên Nhiên (Thiên Th Vô Ngôn c a Tr i t)

Ph n Tóm L c: Tâm Th c và Dòng S ng Dân T c

Dân t c nào đ cho v n hóa ngo i lai ng tr thì không th có đ c l p th c s , vì v n hóa là linh h n c a m t dân t c (1)

C i ngu n v n hóa Vi t Nam là Thiên Nhiên; nói cách khác Thiên Nhiên là c i ngu n tâm

th c dân t c Tâm th c là dòng s ng linh đ ng và sinh đ ng, là n i l c dân t c

Nhìn d i khía c nh “l c”, v n hóa ví nh ngo i công, còn tâm th c dân t c t nh n i

l c C th h n, tuy không chính xác l m, nh ng nó g i hình và liên h đ n b n thân con ng i, nên d hi u h n, v n hóa ví nh thân xác con ng i, còn tâm th c t nh h th ng mi n nhi m

H th ng mi n nhi m suy y u con ng i s ch t d n

Có th nói v n hóa là hi n t ng, còn tâm th c là b n ch t V n hóa là bánh, còn tâm th c

là b t B t có th làm m i lo i bánh v i nhi u mùi v khác nhau

V n hóa là cu c s ng Không ph i b công nghiên c u dòng su i đã khô c n: không ph i

là kh o c đào b i tìm ki m nh ng di v t d i lòng đ t, c ng không ph i là t duy tri t h c, không ph i n n óc xây d ng m t h t t ng tri t lý đ đ c thiên h công nh n và áp đ t con

ng i s ng trong cái l ng, cái khung tri t lý đó mà là l i m i h i nh p vào dòng s ng dân t c đang trôi ch y và còn ch y mãi v i dòng tâm th c dân t c đ th ng hoa cu c s ng và con ng i

Nói đ n nét đ t thù v n hóa dân t c mà không s ng v i nó, không hít th cùng n – cùng

v i nó là trò ch i danh t v cái xác ch t v n hóa, không đem l i l i ích cho nhân sinh, không

th ng hoa cu c s ng và con ng i

Ch ng h n ca ng i h t l i tinh th n nhân ch trong n p s ng Vi t mà v n s ng trong nô l

c a ý th c h hay c a tôn giáo có t ch c thì không khác gì “con két” nói đ c hai ch “t do”

mà v n trong l ng chim, trong lúc c a đã m toang

V t n c i ngu n, Thiên Nhiên (Thiên Th Vô Ngôn c a Tr i t) l y con ng i làm g c cho m i sinh ho t v t ch t và tinh th n, ý th c đ c con ng i có cùng m t ngu n s ng (Thiên Nhiên) cùng t i t m b i m t su i ngu n yêu th ng vô t n c a tr i đ t, cùng s ng trong m t ngôi nhà (trái đ t), v t thoát m i rào c n ng n cách lòng ng i; v c i ngu n thiên nhiên, d nhiên các n n v n hóa s ph i g p nhau m t đi m là đem l i yêu th ng, h nh phúc, thái hòa bình đ ng cho nhân lo i trong cu c s ng ngay t i đây và bây gi

Ông Krishnamurti đã kh ng đ nh r ng “cái mà Ph t g i là Ni t Bàn, Jesus g i là Thiên àng, tôi g i là “Cu c S ng”

Tám tr m n m tr c vua Tr n Nhân Tông đã kh ng đ nh r ng “chân lý không n m trong

ph t giáo mà n m chính ngay gi a lòng Cu c S ng”

Trong n p s ng tr ng lúa n c, thu n lý theo thiên nhiên s ng tr n v n v i cu c s ng trong tính ng i và tình ng i ngay t i đây và bây gi là s ng S ng o

Nh v y, tr v t n c i ngu n, Thiên Nhiên không ph i là l p h i nghiên c u v i nh ng

bu i h i th o, thuy t trình, lu n bàn ho c vi t th t nhi u sách xây d ng h th ng t t ng tri t

h c mà thu n lý theo thiên nhiên, s ng tr n v n v i hi n ti n c a cu c s ng trong tính

ng i và tình ng i, ngh a là h i nh p vào dòng s ng dân t c đ th ng hoa con ng i và cu c

s ng, v i đ nh h ng gi i phóng toàn tri t con ng i

Thiên Nhiên: Thiên Th Vô Ngôn c a Tr i t

Tinh th n th c ti n (2), môi tr ng s ng (3), cách làm n (tr ng lúa n c) và l i s ng (đ nh

c ) giúp cho c dân Hòa Bình (ti n thân c a dân t c Vi t Nam) (4), tích l y đ c nh ng hi u

bi t qua kinh nghi m s ng sinh đ ng và linh đ ng (hi u nghi m) t o đi u ki n thu n l i cho h

th c hi n thành cu c cách m ng nông nghi p tr ng lúa n c cách ngày nay kho ng 6000-7000

n m (th i gian t ng đ i) trong n n v n hóa Hòa Bình (5)

T kinh nghi m s ng c a n p s ng nông nghi p tr ng lúa n c, h m c a âm – d ng

c m nh n, chuy n t i Thiên Nhiên (Thiên Th Vô Ngôn c a Tr i t) hòa quy n v i lòng ng i vào dòng tâm th c c a c dân Hòa Bình th hi n qua dòng s ng c ng c và phát huy n p s ng

t ng nh ng qu n c hài hòa trong xóm làng (hòa c làng) chan hòa tình ng i, s ng cùng v i

m i ng i và đ m i ng i cùng s ng v i mình (6)

N p s ng nông nghi p tr ng lúa n c c ng c và phát tri n qua các th i đ i v n hóa B c

S n, v n hóa Phùng Nguyên, th i đ i các vua Hùng d ng n c V n Lang …

D n d n qua quá trình giáo d c nhân b n tâm linh, v i c m nang d ch lý – h c n, h c nói,

ghét mình”

Ông Phan B i Châu đã s ng tr n v n v i dòng tâm th c dân t c nên ch v i hai câu th

ng n ng n mà nói lên đ c ý ngh a sâu s c cái đ o lý làm ng i Vi t Nam: “Làm ng i ta ph i

T tiên ng i Vi t Nam đã th n hóa âm d ng thành M Tiên Âu C s ng trên núi (Non Nhân), Cha R ng L c Long s ng d i bi n (N c Trí), t lòng bi t n m cha, âm d ng, đ t

tr i Ng i th ng i, th nhân tính, còn gì nhân b n h n: “Dù xây chín b c phù đ , không b ng

Tình th ng và trí tu là đ nh h ng c a dân t c Vi t Nam trong m i ý ngh , l i nói và vi c

làm; “hòa” là ch đ o cho m i liên h ng x (hòa c làng)

Tình th ng h n nhiên trong sáng, t c d i ánh sáng c a trí tu s hóa gi i m i mâu thu n

n i tâm, trong gia đình và ngoài xã h i: “Th ng nhau c u c ng tròn, dù tr m ch l ch c ng

kê cho b ng”

M Tiên Âu C và Cha R ng L c Long là bi u t ng th ng hoa theo chi u kích tâm linh phát tri n tình th ng và trí tu v i đ nh h ng: Bi n – Hóa – Th ng hoa – Hòa đ ng, hòa cùng

v tr

Thu n lý theo thiên nhiên (trông c tr i đ t li u th i làm n) s ng tr n v n v i cu c s ng tronh tính ng i và tình ng i, v i n p s ng t nh th c là s ng đ o; âm d ng, Tiên R ng là đ o

s ng, b th c t i đi tìm chân lý là b đ o, s ng v i m ng, t mình t t đu c đi đêm là vong thân

N m đ c l sinh hóa c a Âm D ng, Tiên R ng có gì không thông

Thiên Th Vô Ngôn c a Tr i t (Thiên Nhiên) n i ch a đ ng nh ng y u t v nh h ng

c a n n v n hóa Vi t Nam nói riêng và c a m i dân t c nói chung

M i dân t c s ng trong môi tr ng khác nhau nên tùy theo môi tr ng s ng m i dân t c có

b n s c đ c đáo riêng c a nó, đ c th hi n ngay trên dòng s ng sinh đ ng và dòng tâm th c c a

nó mà v n hóa là m t b ph n V n hóa và tâm th c là hai m t c a m t đ ng ti n

Nhìn d i góc đ c a lý âm d ng, v n hóa ví nh d ng (R ng), còn tâm th c dân t c t

nh âm (Tiên) Âm di t thì d ng không th t n t i và ng c l i; nhìn d i khía c nh “l c”, v n hóa ví nh ngo i công, còn tâm th c dân t c t nh “n i l c” C th h n, tuy không chính xác

l m, nh ng nó g i hình và liên h đ n b n thân con ng i, nên d hi u h n, v n hóa ví nh thân xác con ng i, còn tâm th c dân t c t nh h th ng mi n nhi m H th ng mi n nhi m suy y u, con ng i s ch t d n Có th nói v n hóa là hi n t ng, còn tâm th c là b n ch t V n hóa là bánh, còn tâm th c là b t B t có th làm m i lo i bánh v i mùi v khác nhau Tóm l i tâm th c

là linh h n c a v n hóa, đ ng th i c ng là n i l c dân t c; cho nên có th nói v n hóa là linh h n

c a dân t c

Tr v Thiên Th Vô Ngôn c a Tr i t (Thiên Nhiên) là con đ ng s ng c a dân t c

Vi t Nam nói riêng và c a m i dân t c nói chung

Con ng i ph i tr v t n c i ngu n, thiên nhiên, không d ng chân b t c giáo h i nào,

b t c ch ngh a hay ý th c h nào, ho c b t c quan ni m tri t h c nào, b t c ch ng t c nào

V t n cu i ngu n “lý” (chân lý) đem ph n “d ng” (bi n d ch) ng d ng vào cu c s ng hi n

ti n, đáp ng nhu c u s ng c a th c t i Ngh a là thu n lý theo thiên nhiên v i ý chí và ngh l c,

là s s ng Ông Krishnamurti kh ng đ nh r ng chân lý trong m i ng i; nó v nh vi n ngay

đó H giây phút nào các b n theo ai thì phút giây y các b n ng ng theo chân lý

Nh v y không th đi tìm chân lý ngoài cu c s ng và con ng i mà thu n lý theo thiên

nhiên (trông c tr i đ t li u th i làm n) s ng tr n v n v i cu c s ng, ngh a là s ng và c m

nh n chân lý ngay n i hi n ti n c a cu c s ng

Nói cách khác, phá b m i rào c n ng n cách lòng ng i, con ng i đ i di n v i con ng i trong tính ng i và tinh ng i Con ng i cùng m t ngu n s ng là Thiên Nhiên (Thiên Th Vô Ngôn c a Tr i t) cùng đ c t i t m b i ngu n su i yêu th ng vô t n c a tr i đ t, cùng chung s ng trong m t ngôi nhà (trái đ t), l y tình th ng xây tình ng i, t o m t dòng tâm th c đáp ng nhu c u hóa gi i kh ng ho ng tâm th c c a con ng i (do s m t quân bình gi a v t

ch t và tinh th n trong cu c cách m ng k ngh t o nên) trong xu th toàn c u hóa v i n n tinh

h c đang ti n nh v b o

Nói m t cách ng n g n, v t n c i ngu n Thiên Nhiên (Thiên Th Vô Ngôn cua Tr i t) các n n v n hóa s ph i g p m t đi m là đem l i h nh phúc, thái hòa, bình đ ng cho nhân lo i trong cu c s ng ngay t i đây và bây gi

C i Ngu n V n Hóa Vi t Nam: Thiên Nhiên và N c

V t n c i ngu n s s ng, Thiên Nhiên (Thiên Th Vô Ngôn c a Tr i t), hòa cùng v

tr qua cu c chuy n hóa tâm th c không ph i là tín ng ng hay l p thuy t, c ng không ph i là tri t h c hay xây d ng m t tri t lý s ng đ đ c m i ng i ch p nh n, mà ph i là k t qu c a trình s ng t nh th c, s ng tr n v n v i cu c s ng, ch không ph i là h i lu n, tranh cãi hay bút chi n

àm lu n, tranh cãi hay bút chi n m t th i gi vô ích, cho nên, ông cha chúng ta th ng

nh c nh : “Tr m nghe không b ng m t th y, tr m th y không b ng m t l n tr i qua”

S d chúng tôi s ph i trích d n, gi i trích dài dòng ch nh m m c đích h c h i kinh nghi m s ng b ng cách c m nh n chuy n d ch Thiên Nhiên (Thiên Th Vô Ngôn c a Tr i t) vào dòng s ng và dòng tâm th c dân t c; đ ng th i th u hi u m t cách sâu s c b n s c đ c thù

c a dân t c (nhân b n, hi n th c, tình th ng, thích nghi, dung hóa, vi t hóa …) Ông cha chúng

ta tin t ng vào n i l c đó, nên xem nh ng hi n t ng ngo i nh p Nho – Lão – Ph t, và v.v…

nh r , giày, dép …: “Có r thì đ nóng tay, có dép có giày thì đ nóng chân”

N u ch a vi t hóa đ c nh ng nét đ c thù c a hi n t ng ngo i nh p thì t m th i: “ n

sung ng i g c cây sung, l y anh thì l y n m chung ch ng n m”

V ngu n phát huy n i l c, b n l nh và dòng tâm th c dân t c trong b n s c đ c thù c a

v n hóa Vi t Nam: N i l c dân t c hay ý th c dân t c b n l nh bao hàm ý th c b o t n, truy n

th a và phát tri n các giá tr v nh h ng do dân t c sáng t o và tích l y qua quá trình l ch s nh m duy trì dòng sinh m nh v n hóa dân t c và phát huy ngày thêm t t đ p V n hóa Vi t Nam ch không ph i v n hóa c a ch ng t c Bách Vi t s ng châu th sông Duong T và phía nam sông

Hoàng Hà (7)

Ngu n Nào?

1 Thiên Nhiên (Thiên Th Vô Ngôn c a Tr i t)

Không th ng ng Tam Giáo (NHO - LÃO - PH T) M t h c gi ngu i M , không có tâm Vi t, ch v i tinh th n khách quan và đ u óc không b đi u ki n hóa b i tam giáo c ng th y

đu c khá chân xác v vi c tr v ngu n: ông ta ví v n hóa Vi t nh m t cây g y, nhìn b ngoài

th y ph l p s n Tây m ng; c o l p s n y đi, v n th y ph m t l p s n Tàu có ph n dày h n; song c o ti p l p s n Tàu y n a thì l ra c t lõi cây g y tre đ c Vi t Nam (8)

Th t ra, còn m t l p s n n (Ph t Giáo) c ng khá dày mà h c gi quên không đ c p

đ n Tr v ngu n c ng không th ng ng l i n n v n hóa ông S n v i tr ng đ ng Ng c L ,

th i đ i Tam Giáo ch a du nh p vào Vi t Nam Tr v ngu n c ng không ph i tr v v n hóa Phùng Nguyên, th i đ i các vua Hùng d ng nu c, th i đ i ông Không T , ông Lão T và Thái

T T t t a ch a có m t trên trái đ t

Ph i đi ngu c lên, xa h n n a, vu t qua v n hóa B c S n v i cái rìu B c S n, đ n t n n n

v n hóa Hòa Bình mu n (12,000 - 10,000 n m tru c Tây L ch) n i x y ra cu c cách m ng nông nghi p tr ng lúa nu c (Oryzasativa, cây l ng th c tr ng y u c a loài ngu i) cách ngày nay 6,000 - 7,000 n m, n i n y sinh xóm làng (xã thôn t tr ) v i tình hàng xóm láng gi ng do l i

s ng (đ nh c ), cách làm n (tr ng lúa nu c) và môi tru ng s ng t o nên

Nói cách khác “đ nh canh đ nh c ” đ ng ngh a v i s ng t ng nhu ng qu n c hài hòa v i hàng xóm láng gi ng trong xóm làng t c “s ng cùng v i m i ngu i và đ m i ngu i cùng s ng

v i mình” (Tr n Gia Ph ng, sđd, Trang 55)

1.1 Tinh Th n Th c Ti n: H c H i T Thiên Nhiên (Thiên Th Vô Ngôn c a Tr i t)

Con ngu i ra đ i trong Tr i t - “đ u đ i tr i, chân đ p đ t” - s ng gi a thiên nhiên cùng

muôn loài T thu ban s , con ngu i h c h i t thiên nhiên (Thiên Th Vô Ngôn c a Tr i t)

và chính mình đ t ng d n s hi u bi t Có th nói r ng thiên nhiên là ông th y đ u tiên c a con ngu i và mãi mãi là ông th y vô t vi di u n u con ngu i v n ch u khó đ tâm quan sát h c

h i

Tr i qua ti n trình lâu dài hàng ch c v n n m, môi tru ng s ng luôn luôn thay đ i Nh quan sát h c h i t thiên nhiên và cu c s ng linh đ ng và sinh đ ng, con ng i c đ i ngày càng

hi u bi t h n, hi u ra đ c quy lu t v chu k c a s bi n chuy n th i ti t, bi t đ c tính ch t

đ t đai, hi u quy lu t v n hành c a thiên nhiên cùng v n v t

Nh ng tri th c th c nghi m đó giúp cho con ng i c đ i thích nghi v i môi tr ng s ng

đ t n t i và phát tri n v m i m t v t ch t l n tinh th n

Th i đ i không sách v , kinh đi n, không h c thuy t này, h c thuy t kia, không m m t, không đ ng não, không m lòng đ c m nh n, con ng i không s ng n i Tìm nh ng trái cây n

đ c qua quan sát các loài chim n trái trên cành, nhìn tháy con sóc l m qu d i đ t

Sau m t th i gian dài, t s n b t hái l m, đào c , c dân c Hòa Bình (ti n thân c a dân

t c Vi t Nam) bi t thu n hóa cây nông nghi p, thú v t, chuy n sang đ nh canh đ nh c : tr ng

tr t, tr ng lúa n c và nuôi gia súc

Ai đã d y c dân Hòa Bình (ti n thân dân t c Vi t Nam) tr ng tr t?

Ph i ch ng môi tr ng s ng (thiên nhiên) và đ i s ng th c ti n là ông th y c a h ?

Th ng ngày h hái, l m qu chín trong r ng sâu đem v hang đ ng, n xong, v t h t xu ng

đ t m, h t n y m m, m c lên cây, sinh hoa k t trái T đó h cùng nhau phá r ng đ bi n thành v n n ng, v n t c tr ng cây n trái, đ i n ng tr ng rau d a, b u bí, khoai đ lo i

đ c hình thành d n d n theo th i gian và s hi u bi t c ng t ng d n

Th là ngh nông xu t hi n, đánh d u m t b c ti n b quan tr ng trong đ i s ng c a dân

c Hòa Bình T nh ng kinh nghi m tr ng tr t, h nh n ra đ c n c giúp cho th o m c t ng

tr ng m nh và t t t i, nên h tìm cách thu n hóa lúa hoang tr thành cây lúa tr ng d i ru ng

n c

Quan sát đ h c; h c đ bi t; bi t đ làm; làm đ s ng R i v a làm v a h c, làm đ n đâu h c đ n đó Bi t đ n đâu s ng đ n đó Bi t r i b o nhau cùng bi t đ th ng ti n con

ng i Th ng ti n con ng i đ ng ngh a v i th ng ti n xã h i, và ng c l i Vì s ng ph i

làm mà làm thì t ng s hi u bi t “s ng – làm – bi t” và ng c l i “bi t – làm – s ng” (nh

trên đã d n)

Kinh nghi m s ng cho bi t, con ng i h c h i b ng tâm: c m nh n, tr c nh n; h c h i

b ng m t: quan sát; h c h i b ng tay: lao đ ng; h c h i b ng óc: suy t , nh n xét, sáng t o

Ng i nông dân tr ng lúa n c ph i quan sát tr i (th i ti t) tr ng sao, đ t đai, m a gió th t

t m đ ho ch đ nh công vi c cày c y, đ s n sóc, ch m bón đ ng ru ng

S ng v i ngh nông tr ng lúa n c n đ nh lâu đ i cách ngày nay 6,000 – 7,000 n m (th i

đ i v n hóa Hòa Bình) c dân Hòa Bình (ti n thân c a dân t c Viêt Nam), v i kinh nghi m s ng

th c ti n th u hi u r ng mu n gi i quy t các khó kh n trong cu c s ng thì ph i nhìn th ng vào

s th c trong hi n t i (th c t i) v sau ông cha ta di n t cái bi t đó b ng: “Trông c tr i đ t li u

th i làm n”, ngh a là c m nh n, thu n lý theo thiên nhiên (Thien Th Vô Ngôn c a Tr i t)

s ng tr n v n v i hi n ti n c a cu c s ng trong tính ng i và tình ng i ngay t i đây và bây gi

1.2 N p S ng và N p Ngh c Hình Thành T Môi Tr ng S ng (Thiên Nhiên)

1.2.1 Hi u Bi t Âm D ng Qua Kinh Nghi m S ng

Nói ng n g n t tiên ng i Vi t Nam m c a âm d ng v t n c i ngu n c m nh n, chuy n t i Thiên Th Vô Ngôn c a Tr i t (Thiên Nhiên) hòa quy n v i lòng ng i vào dòng

s ng dân t c c ng c và phát huy n p s ng t ng nh ng, hài hòa, chan hòa tính ng i và tình

ng i, v i đ o lý th ng ng i nh th th ng thân, ngh a là l y tình th ng xây d ng tâm th c dân t c

Tr ng lúa n c mang tính th i v cao b t bu c ng i nông dân ph i quan sát thiên nhiên Trông tr i trông đ t (trông c tr i đ t li u th i làm n); đ ng th i không th quên y u t con

hóa hai y u t đ i l p thành âm d ng Nh v y, ông cha chung ta v i n p s ng đ nh c đ nh canh đã n m b t đ c lý âm d ng qua kinh nghiêm s ng th c ti n sinh đ ng và linh đ ng

C m và nh n quy lu t d ch lý c a thiên nhiên, c a tr i đ t, m tâm mình hòa cùng v tr

v n v t: tâm ta và tâm v tr là m t, gi ng nhau, đ t đó rút ra (nh n ra) nh ng quy lu t, nh ng bài h c đ c th nghi m, ch ng nghi m t kinh nghi m s ng th c t , xây d ng n p s ng hài hòa: hài hòa gi a thân và tâm trong cu c chuy n hóa tâm th c, hài hòa gi ng i v i ng i đ chung s ng yên vui thanh bình, hài hòa gi a ng i v i thiên nhiên đ th ng hoa cu c s ng và con ng i, theo chi u kích tâm linh phát tri n tình th ng và trí tu v i đ nh h ng: Bi n – Hóa

s ng dân t c

1.2.2 Lý V n Hành Âm D ng

Nh ng quy lu t d ch lý c a thiên nhiên, nh ng bài h c rút ra t Thiên Th Vô Ngôn c a

Tr i t (thiên nhiên) là nh ng bài h c chân xác v t không gian và th i gian

ó là nh ng quy lu t v n hành c a lý âm d ng; ch ng h n t t c m i hi n h u trên đ i

đ u bi n đ i không ng ng, thích nghi v i môi tr ng chung quanh theo quy lu t v n hành riêng

c a nó, nh cây lúa, dây b u, dây bí, th i ti t, v v k c con ng i và v n v t muôn loài; và không có cái gì trên trái đ t này t nhiên hay do m t ng i nào đó t o ra, mà ph i do nhi u y u

t h p l i mà c u thành Cây lúa ch có th phát tri n t t t i trên đ ng ru ng là do s c n cù lao

đ ng c a con ng i, v i gi ng t t và n c, phân, ánh sáng m t tr i và th i ti t

1.2.3 Nh ng c Thù C a N n V n Hóa Vi t Nam

Tinh th n nhân b n (con ng i là g c) c ng nh tinh th n nhân ch trong n n v n hóa Vi t Nam không ph i do m t vi th n linh, hay do m t ng i đ c đ o nào đó, ho c do m t h th ng tri t h c ban phát hay ch d y cho dân nông nghi p tr ng lúa n c th i v n hóa Hòa Bình nói riêng, và cho dân t c Vi t Nam nói chung, mà do tình gia đình (tình m con, cha con, lòng hi u

th o) môi tr ng s ng (khí h u nhi t đ i, gió mùa v i nh ng đ ng b ng trù phú) cách làm n (tr ng lúa n c) và n p s ng t ng nh ng qu n c hài hòa trong xóm làng (hòa c làng) đã tôi luy n hun đúc nên

Th c t cho th y kinh nghi m tr ng lúa n c đã rèn luy n, hun đúc cho nông dân tinh th n nhân ch Mu n thu ho ch đ c k t qu t t đ p trong vi c tr ng lúa n c, nông dân ph i ch

đ ng quan sát các hi n t ng thiên nhiên: trông tr i, trông đ t, trông mây v.v Nói g n m t câu: “Trông c tr i đ t li u th i làm n”; ngh a là quan sát hi n t ng thiên nhiên, th i ti t đ quy t đ nh s p x p công vi c tr ng tr t, làm mùa v.v

N u m a to, gió l n, giông bão n i lên nông dân không d i gì mà c y b a, gieo m , c y lúa trong nh ng tr ng h p đó

N u tr i trong bi n l ng, nông dân m i yên tâm làm ru ng i u đó ch ng t r ng quy t

đ nh làm hay ch a làm là do con ng i Nói cách khác, ng i nông dân ch đ ng trong m i sinh ho t c a con ng i

Nh v y, ng i nông dân t mình quy t đ nh nh ng công vi c ph i làm, ch a làm hay không làm Con ng i t mình quy t đ nh, làm ch chính mình Tri t h c ngày nay g i đó là tinh th n nhân ch (Xem chi ti t Tinh th n nhân b n và nhân ch trong n n v n hóa Vi t trên website www.tusachvietthuong.org)

Nói cách khác, ngh nông tr ng lúa n c b t bu c nông dân nhìn th ng vào thiên nhiên (Tr i), đ t đai, và th i ti t:

M r ng cõi lòng quan sát nh ng hi n t ng thiên nhiên – h ng gió, đ m a, s c mây,

v ng tr ng, én bay th p hay cao, qu t m hay sáo t m, v v quan sát th c t i đ tìm hi u s

th t/chân lý (m a hay n ng, m a ng p b ao hay m a rào l i t nh, v v ) h u gi i quy t tr ng i cho vi c gieo tr ng nói riêng, cho cu c s ng nói chung

Qu t m thì ráo (n ng) sáo t m thì m a

Én bay th p m a ng p b ao

Én bay cao m a rào l i t nh

Chính thiên nhiên đã d y ng i nông dân, nói theo ngôn ng ngày nay: th c t i là tiêu chu n c a chân lý

Quan sát bên ngoài (thiên nhiên) ch a đ mà còn ph i quan sát chính mình, đ t hi u mình; ph i có quy t tâm m i có th đ t đ c k t qu t t trong công vi c: Trông cho chân c ng

đá m m Không t hi u mình, không th ti n xa đ c, không th s ng yên vui đ c Ông cha ta

đã rút đ c kinh nghi m, tr m hay xoay vào lòng, vì ng n đèn đ c t tr c khêu b i mình T

hi u mình đi đ n ch ý th c đ c lòng mình (tâm mình) v i tâm v tr là m t, hòa cùng v tr ,

“tr i trong bi n l ng m i yên t m lòng”

“N n v n hóa tr ng lúa n c là m t th nghi m s ng c a s hòa đi u gi a Tr i – Ng i –

t, trong đó s c c n lao c ng nh trí th c th c nghi m c a con ng i đ c ng d ng và đi u

h p m t cách sáng t o sao cho hòa nh p và k t h p v i th i ti t (tr i) và đ t đai đ cho lúa đ c

t t t i M i liên h gi a Tr i – Ng i – t g n g i, đ ng c m, và đ ng đ ng”

Có l không ai l t t đ c tr n v n ý ngh a tinh th n nhân ch qua m i liên h gi a Tr i –

Ng i – t c a n n v n hóa nông nghi p tr ng lúa n c qua bài th c a v nho s c n v ng

Ông cha ta chuy n s hi u nghi m (s hi u bi t qua kinh nghi m s ng) và “kinh nghi m”

c m nh n thiên nhiên l i cho con cháu và khai m dân trí b ng ca dao, t c ng , huy n tho i, truy n k b ng l i r t sinh đ ng và linh đ ng, không đóng khung trong ch ngh a khô c ng qua

th i gian M t khác “tr m n m bia đá thì mòn, ngàn n m bia mi ng v n còn tr tr ”

Kh i t cu c sông sinh đ ng, truy n t s sinh đ ng qua s sinh đ ng thi t th c c a cu c

s ng, không đóng khung trong ch ngh a ch t Ch ngh a, sách v , kinh đi n ch mô t s th t

ch không ph i là s th t Ca dao t c ng chuy n t i kinh nghi m s ng, s hi u nghi m và c m

h ng trong cu c s ng t lòng ng i qua lòng ng i Ca dao t c ng và huy n tho i là ti ng nói tâm th c c a dân t c

“Ng i dân s ng n i làng m c đã l n lên cùng v i ca dao, t c ng mà qua đó h n m b t

đ c các y u tính c a đ o s ng Vi t, giúp h bi t đ c b n ph n c ng nh cách ng x cho h p

đ o, h p lý, h p tình đ i v i cá nhân, gia đình, làng xóm cho đ n đ t n c Trong quá kh m c

dù r t nhi u ng i Vi t không đ n tr ng h c nh ng h ch c n trang b nh ng ki n th c truy n

mi ng đó mà c ng bi t s ng đ tr thành nên trai hi n, dâu th o, yêu n c, th ng nòi (10), bi t

s ng liên đ i h p tình, h p lý v i m i ng i trong xã h i, qua t p t c đ i công, v n công, nay

ng i mai ta trên đ ng ru ng và truy n th ng có vi c thì đ n h t vi c thì đi, trong cu c s ng hàng ngày

Ca dao – t c ng không bàn đ n Thiên àng hay Ni t Bàn mà chú tâm vào dòng s ng đang trôi ch y Ca dao – t c ng c ng không đ c p đ n tri t h c hay tri t lý cao siêu mà ch quan tâm

đ n cu c s ng linh đ ng và sinh đ ng, thu n lý theo thiên nhiên s ng tr n v n v i cu c s ng

(trông c tr i đ t li u th i làm n)

Ca dao t c ng không lý lu n dài dòng s c bén mà d a vào tâm, l y tâm th c làm ch đ o, dùng l i ng n g n súc tích g i hình g i c m, d nh , gõ c a lòng ng i, đánh đ ng tâm th c, truy n đ t l i s ng nhân b n, t tâm sang tâm, d n d t con ng i vào truy n th ng t ng thân

Làm ng i ta ph i th ng ta,

Nh v y, ng i Vi t c n gì ph i kh tâm ch y đi tìm tình th ng trong sách v kinh đi n

v i nh ng đ nh ngh a, lý gi i dong dài H t gi ng tình th ng trong con ng i Cho nên không

th tìm tình th ng trong ch ngh a hay l i gi ng d y mà ph i s ng, s ng tr n v n v i cu c s ng trong tính ng i và tình ng i Môi tr ng s ng s t o đi u ki n cho h t gi ng tình th ng n y

n h n nhiên trong sáng

Tri th c th c nghi m c a ng i nông dân Vi t rút ra t Thiên Nhiên (Thiên Th Vô Ngôn

c a Tr i t) c n c trên quan sát các hi n t ng thiên nhiên, cu c s ng và chính mình; r i

“đem các quy lu t v n hành đã ghi nh n đ c ng d ng vào nh ng lãnh v c liên h đ n cu c

s ng hàng ngày Quy lu t v n hành c a b n mùa, h ng gió, đ m a c a t ng th i k , s c mây,

v ng tr ng, v.v đã đ c ng d ng vào vi c d báo th i ti t cho nhà nông; vì th cu c s ng c a nông dân g n li n v i cu c s ng th o m c và thiên nhiên ây là m i liên h m t thi t, t ng quan, t ng c m đã ph n nh sâu đ m trong nhân sinh quan c a ng i nông dân Vi t.” (11) Nhân sinh quan th o m c v i cái nhìn th o m c thích nghi, hài hòa c a nông dân Vi t Nam khác

v i cái nhìn “đoàn l ” ch n nuôi theo b y đàn v i đánh đ p la hét c a ng i Trung Hoa và Tây

Ph ng v i nhân sinh quan du m c (hi u chi n, chi m đo t, đ c tôn đ c h u)

Qua kinh nghi m s ng, h bi t ph i n ng t a vào thiên nhiên, thích nghi, thích ng v i thiên nhiên đ t n t i và phát tri n h u th ng hoa con ng i và cu c s ng Kinh nghi m s ng

v i nh ng tri th c th c v t c ng giúp cho nông dân bi t r ng n u s ng xa cách thiên nhiên hay phá ho i thiên nhiên, con ng i khó t n t i m t cách lành m nh

Truy n th ng b o v th c v t (b o v môi sinh) c a n n v n hóa xóm làng, v n hóa nông nghi p tr ng lúa n c ghi nh n đ c qua chi u ch c a vua Lý Nhân Tông n m 1126 (Bính

Ng ): c m dân chúng mùa xuân không đ c ch t cây (DVSKTT, trang 294) ây là ni m hãnh

di n c a dân t c Ông cha ta đã đi tr c th gi i g n 800 n m

“Vài trò c a con ng i h t s c quan tr ng, ch ng nh ng vì nhu c u đi u h p qua s v n

d ng tri th c th c nghi m, mà còn vì s đóng góp công s c lao đ ng trong ti n trình canh tác

ph c t p Và c ng vì nhu c u đó mà có nhi u con cái đ c xem là l c Tr i cho, vài trò c a

ng i m tr nên quan tr ng, n n t ng gia đình tr nên c n thi t trong vi c k th a ru ng đ t c a cha ông c ng nh phát tri n hoa m u hi n có

Ti n trình canh tác lúa n c đ c chia ra nhi u công đo n: n ng nh c nh cày b a, nh nhàng h n nh c y lúa, nh c , tát n c Vì th , nam c ng nh n đ c phân công h p tác vào

t ng công đo n thích h p: n ng nh c cho nam, nh nhàng cho n Vai trò ng i n trong n n

v n hóa nông nghi p tr ng lúa n c do đó c ng đ c d ng ch không đ n n i h u nh vô d ng

nh trong n n v n hóa du m c khi h ph i s ng bám vào s c l c c a ng i nam T đó ng i

n trong xã h i nông nghi p tr ng lúa n c đ c đ i x bình đ ng h n

S ph c t p c a k thu t tr ng lúa n c đòi h i nông dân ph i có m t tinh th n k lu t và

c ng tác cao, c ng nh ph i có ý th c trách nhi m chung S x y m t chút, đ ru ng thi u n c

ho c úng n c, là có th đ a đ n m t mùa, đói kém Trong tr ng h p c n ch ng h n ho c phòng l t, toàn dân làng ph i d c toàn l c, sát cánh đ i phó ngày đêm d i s đi u đ ng g t gao