Bằng chứng về tác động của lợi nhuận kế toán đến tỷ suất sinh lời cổ phiếu và các nhân tố tác động đến mối quan hệ này trên thị trường chứng khoán Việt Nam

ịNGăGịPăM IăC AăLU NăV N ..... Hình 0-2 .ăM iăquanăh ăt ăsu tăsinhăl iăc ăphi u-thôngătinăl iănhu năcôngăb Ngu n: Ball và Brown, 1968.

TR NGă I H C KINH T TP H CHÍ MINH

N T SU T SINH L I C PHI U VÀ CÁC NHÂN T

Tôi xin cam đoan đ tài nghiên c u ắB ng ch ng v tác đ ng c a l i nhu n k toán đ n t su t sinh l i c phi u và các nhân t tác đ ng đ n m i quan h này trên

li u và k t qu nêu trong Lu n v n là trung th c và ch a t ng đ c công b trong

b t k công trình nghiên c u nào khác nào khác.

T t c nh ng ph n k th a, tham kh o c ng nh tham chi u đ u đ c trích

Thành ph H C hí Minh, ngày … tháng … n m 2015

H c viên th c hi n Lu n v n

T Th ông Ph ng

M C L C TRANG PH BÌA

L IăCAMă OAN

M C L C

DANH M C VI T T T

DANH M C CÁC B NG

DANH M C CÁC HÌNH V

CH NGă1.ăT NG QUAN 1

1.1 S ăC NăTHI TăC Aă ăTĨI 1

1.2 T NGăQUANăCÁCă TÀI NGHIÊN C U CÓ LIÊN QUAN 2

1.2.1 Công trình nghiên c u c a Easton và Harris (1991) 3

1.2.2 Công trình nghiên c u c a Collins và Kothari (1989) 3

1.2.3 Công trình nghiên c u c a Freeman (1987) 4

1.2.4 Các công trình nghiên c u khác 4

1.3 M CăTIểUăNGHIểNăC UăVĨăụăNGH AăNGHIểNăC U 7

1.3.1 M c tiêu nghiên c u 7

1.3.2 ụ ngh a c a nghiên c u đ tài 8

1.4 IăT NG NGHIÊN C U VÀ PH MăVIăNGHIểNăC U 9

1.5 PH NGăPHÁPăNGHIểNăC U 9

1.6 ịNGăGịPăM IăC AăLU NăV N 11

1.7 K TăC UăC AăLU NăV N 11

CH NGă2.ăC ăS LÝ THUY T VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN C U 13

2.1 NGHIÊN C U TH TR NG V N TRONG K TOÁN 13

2.1.1 nh ngh a 13

2.1.2 N i dung 13

2.1.3 Gi thi t v th tr ng hi u qu 14

2.2 L I NHU N K TOÁN (ACCOUNTING EARNINGS) 15

2.2.1 Khái ni m 15

2.2.2 Lãi trên c phi u 16

2.3.2 T su t sinh l i c phi u 22

2.4 M I LIÊN H GI A L I NHU N K TOÁN VÀ T SU T SINH L I C PHI U 23

2.4.1 Mô hình th tr ng 24

2.4.2 Mô hình Easton và Harris (1991) 27

2.5 CÁC NHÂN T TÁCă NGă N M I LIÊN H GI A L I NHU N K TOÁN VÀ T SU T SINH L I C PHI U 29

2.5.1 nh ngh a ERC 30

2.5.2 Quy mô công ty 32

2.5.3 T l n 33

2.5.4 T s M/B 34

2.6 CÁC GI THUY T VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN C U 34

2.6.1 Các gi thuy t k v ng 35

2.6.2 Mô hình nghiên c u 36

CH NGă3.ăPH NGăPHÁPăNGHIểNăC U 38

3.1 MÔăHỊNHă NHăL NG VÀ CÁC BI N NGHIÊN C U 38

3.2 CÁC BI N NGHIÊN C U 39

3.2.1 Bi n ph thu c 39

3.2.2 Bi n đ c l p 39

3.3 PH NGăPHÁPăNGHIểNăC U 42

3.3.1 Ch n m u 43

3.3.2 Ph ng pháp thu th p s li u 43

3.3.3 X lý s li u 44

3.3.4 Ph ng pháp phân tích d li u 44

CH NGă4.ăK T QU NGHIÊN C U 48

4.1 K T QU TH NG KÊ MÔ T 48

4.2 KI Mă NH MÔ HÌNH VÀ GI THUY T NGHIÊN C U 53

4.2.3 Gi đ nh ph ng sai ph n d không đ i 56

4.2.4 Gi đ nh v phân ph i chu n c a ph n d 58

4.2.5 Gi đ nh v tính đ c l p c a ph n d 58

4.3 KI Mă NH V PHÙ H P C A MÔ HÌNH VÀ K T QU H I QUY TOÀN M U 59

4.3.1 Ki m đ nh đ phù h p c a mô hình 59

4.3.2 ụ ngh a c a h s h i quy 60

4.4 PHÂN TÍCH CÁC Y U T NHăH NGă N T SU T SINH L I C PHI U ậ L I NHU N K TOÁN 63

4.4.1 M c tiêu 63

4.4.2 K t qu h i quy cho công ty theo Quy mô 63

4.4.3 K t qu h i quy cho công ty theo t l n 65

4.4.4 K t qu h i quy cho công ty theo t s M/B 66

4.4 T NG H P K T QU NGHIÊN C U 67

CH NGă5.ăK T LU N VÀ TH O LU N K T QU NGHIÊN C U 69

5.1 K TăLU N 69

5.1.1 Tóm t t n i dung nghiên c u 69

5.1.2 Tóm t t k t qu nghiên c u và th o lu n 70

5.2 M T S G I Ý 73

5.3 H N CH C A NGHIÊN C UăVĨă XU TăH NG NGHIÊN C U TI P THEO 78 DANH M C TÀI LI U THAM KH O

PH L C

DANH M C VI T T T

BCTC : Báo cáo tài chính

CMR : Các nghiên c u k toán liên quan đ n th tr ng v n

EH : Easton và Harris

EPS : Thu nh p trên m i c phi u

GDCK : Giao d ch ch ng khoán

GDP : T ng s n ph m qu c n i

HASTC : Sàn giao d ch ch ng khoán Hà N i

HOSE : Sàn giao d ch ch ng khoán Thành ph H Chí Minh OLS : Mô hình h i quy tuy n tính thông th ng

TTCK : Th tr ng ch ng khoán

UBCKNN : y ban ch ng khoán nhà n c

B ng 3.1 o l ng các bi n trong mô hình nghiên c u 41

B ng 3.2 T ng h p các mô hình đ nh l ng trong lu n v n 41

B ng 4.1 Th ng kê mô t các bi n quan sát toàn m u 49

B ng 4.2 K t qu ki m đ nh trung bình hai đám đông 51

B ng 4.3 H s t ng quan gi a các bi n ph thu c và bi n gi i thích 55

B ng 4.4 Ki m đ nh đa c ng tuy n 55

B ng 4.5 K t qu ki m đ nh ph ng sai thay đ i 57

B ng 4.6 K t qu ki m đ nh Durbin-Watson 59

B ng 4.7 T ng h p h s R2 toàn m u 60

B ng 4.8 Tr ng s h i quy 61

B ng 4.9 T ng h p các ph ng trình h i quy 62

B ng 4.10 T ng h p k t qu h i quy theo quy mô 63

B ng 4.11 T ng h p k t qu h i quy theo T l n 65

B ng 4.12 T ng h p k t qu h i quy theo T s M/B 66

DANH M C CÁC HÌNH V

Hình 2-1 M i quan h gi a r i ro ậ t su t sinh l i 23

Hình 2-2 M i quan h gi a t su t sinh l i c phi u-thông tin l i nhu n công b 26 Hình 2-3 Các nhân t tác đ ng ERC 32

Hình 2-4 Mô hình nghiên c u 36

Hình 3-1 Quy trình nghiên c u 42

Hình 4-1 Thông tin các công ty niêm y t 48

Hình 4-2 D li u m u thu th p 49

Hình 4-3 Ma tr n đ th bi n ph thu c ậ bi n gi i thích 54

Hình 4- 4 th ph n d đ i v i giá tr phù h p 56

Hình 4-5 Bi u đ t n su t c a ph n d chu n hóa 58

Hình 4-6 Bi u đ t n s P-P 58

CH NGă1.ăT NG QUAN

Ph n m đ u trình bày t ng quan v nghiên c u, bao g m: s c n thi t c a đ

tài; m c tiêu nghiên c u; đ i t ng, ph m vi và ph ng pháp nghiên c u; ý ngh a

1.1 S ăC NăTHI TăC Aă ăTĨI

Vai trò c a thông tin k toán trên th tr ng ch ng khoán (TTCK) là m t trong

nh ng v n đ nghiên c u đ c quan tâm trong l nh v c nghiên c u k toán th c

ch ng B t đ u t công trình nghiên c u đ u tiên c a Ball và Brown (1968), nh ng

nghiên c u th c ch ng v i m c đích ki m đ nh nh ng s n ph m c a k toán trên th

tr ng v n nh các báo cáo tài chính (BCTC) đư và đang đ c th c hi n cho đ n

t n hôm nay Các công trình nghiên c u này là nh m tìm ra b ng ch ng và m r ng

nh ng hi u bi t v tính h u ích và tính đáng tin c y c a nh ng con s k toán trong

vi c ph n ánh giá tr v n ch s h u Theo Barth và các c ng s (2001), nh ng s

li u k toán s có tính h u ích khi nó có t ng quan m nh v i giá c phi u và khi

nó ph n ánh đ c nh ng thông tin h u ích cho nhà đ u t s d ng đ đ nh giá giá

tr doanh nghi p và là th c đo đáng tin c y cho giá ch ng khoán Trong các công

trình nghiên c u lý thuy t k toán th c ch ng, dòng nghiên c u v nh h ng c a

báo cáo tài chính công b trên giá c phi u đư đóng góp cho lỦ thuy t k toán qua

r t nhi u công trình nghiên c u đ c th c hi n t i Hoa K , và nhi u n c khác trên

th gi i và t i Vi t Nam Tuy nhiên, m t dòng nghiên c u khác, nh ng nghiên

c u v m i quan h gi a t su t sinh l i c phi u và các thông tin k toán l i ch a

đ c th c hi n t i th tr ng ch ng khoán Vi t Nam dù t i Hoa K , nh ng công

trình nghiên c u đ u tiên đư đ c th c hi n b i nh ng tác gi nh Kormendi và

Lipe (1987); Lipe (1990); Easton và Harris (1991); Freeman và Tse (1992); Lipe và các c ng s (1998)… Trong nh ng n m g n đây, kinh t th gi i và Vi t Nam g p

r t nhi u khó kh n do cu c kh ng ho ng kinh t toàn c u n m 2008 n th i đi m

này, tình hình kinh t v n ch a th c s kh i s c Vi t Nam và nhi u qu c gia khác

đoái…t đó nh h ng đ n th tr ng ch ng khoán Vi t Nam Dù m i hình thành,

tr i qua nhi u giai đo n th ng tr m nh ng đ n 2013, m c v n hoá th tr ng c a

quan tr ng Vì v y, nghiên c u v m i liên h gi a t su t sinh l i c phi u và l i nhu n k toán c a doanh nghi p có th cung c p cho ng i s d ng báo cáo tài

chính, ch y u là nhà đ u t , có nh ng hi u bi t t t h n v tính h u ích c a thông

tin k toán nói chung c ng nh con s l i nhu n doanh nghi p nói riêng

Vì t m quan tr ng c a thông tin k toán trong trên TTCK, lu n v n đư l y tính

hi u qu c a thông tin k toán làm đ tài c s cho vi c nghiên c u T đó, lu n v n

và t su t sinh l i c phi u có th c s t n t i m i t ng quan t i th tr ng ch ng

khoán Vi t Nam hay không? Thông tin l i nhu n k toán có tác đ ng nh th nào

đ n t su t sinh l i c phi u t i Vi t Nam và mô hình lý thuy t c a m i liên h này

phù h p v i tình hình Vi t Nam là gì? Và còn có nh ng nhân t nào khác có tác

đ ng đ n m i liên h này hay không?

Xu t phát t nh ng b i c nh nghiên c u và các v n đ nêu trên, trong khuôn

kh lu n v n th c s chuyên ngành K toán, lu n v n này t p trung tìm ra nh ng

b ng ch ng th c nghi m đ có: ắB NG CH NG V TÁCă NG C A L I NHU N K TOÁNă N T SU T SINH L I C PHI U VÀ CÁC NHÂN

T TÁCă NGă N M I QUAN H NÀY TRÊN ăTH ăTR NGăCH NGă KHOÁNăVI TăNAM”

1.2 T NGăQUANăCÁCă TÀI NGHIÊN C U CÓ LIÊN QUAN

Tác đ ng c a thông tin l i nhu n k toán trên BCTC đ i v i t su t sinh l i c

phi u các n c phát tri n và đang phát tri n đ c nhi u nhà nghiên c u trong l nh

v c k toán quan tâm L ch s nghiên c u lý thuy t k toán đư không ng ng th c

hi n các công trình nghiên c u v ch đ này theo s thay đ i th i gian và t i

nh ng v trí đ a lý khác nhau, nh ng h th ng k toán khác nhau, Các công trình này đ u cho th y b ng ch ng v tác đ ng c a l i nhu n k toán đ i v i t su t sinh

l i c phi u Tuy nhiên, các mô hình nghiên c u đ nh l ng đ c s d ng trong các

công trình nghiên c u v ch đ này có s khác bi t đáng k tùy thu c vào khía

c nh ti p c n c a tác gi Lu n v n xin gi i thi u m t s công trình c a các tác gi sau đây:

1.2.1 Công trình nghiên c u c a Easton và Harris (1991)

Công trình nghiên c u c a Easton và Harris (1991) ắEarnings as an explanatory variable for returns” đư xây d ng và ki m đ nh m i quan h gi a l i

nhu n k toán hi n hành chia cho giá c phi u đ u k và t su t sinh l i c phi u

Các tác gi đư dùng ph ng pháp nghiên c u đ nh tính thông qua vi c l y m u t t

c công ty niên y t t i Hoa K trong kho ng th i gian t 1969 ậ1986 K t qu cho

th y c hai bi n l i nhu n k toán là l i nhu n k toán hi n hành và s bi n đ ng l i

nhu n k toán so v i k tr c đ u có Ủ ngh a trong vi c gi i thích t su t sinh l i c

phi u t i Hoa K Công trình đư xây d ng mô hình lý thuy t v m i quan h gi a

l i nhu n k toán EPS và t su t sinh l i c phi u, g i t t là mô hình EH (1991) và

đư cung c p b ng ch ng th c nghi m v s tác đ ng thu n chi u thông tin l i nhu n

nghiên c u c a Banz (1981) là t su t sinh l i c phi u có b tác đ ng b i quy mô

doanh nghi p, trong khuôn kh nghiên c u c a công trình này, các tác gi không

nhu n k toán và t su t sinh l i c phi u

1.2.2 Công trình nghiên c u c a Collins và Kothari (1989)

Công trình nghiên c u c a Collins và K othari (1989) ắAn analysis of

intertemporal and cross-sectional determinants of earnings response coefficients ”

l i nhu n k toán Công trình đ c th c hi n d a trên b m u g m nh ng doanh

n m 1968-1982 Mô hình đ c các tác gi s d ng đ phân tích m i quan h T

su t sinh l i c phi u ậ L i nhu n k toán trong công trình nghiên c u là Mô hình

chi t kh u dòng c t c (Dividend Discount Model-DDM) Ba nhân t đ c ki m

đ nh trong công trình là lãi su t (interest rates), s t n l u l i nhu n (persistence)

ho c là s t ng tr ng (growth) và r i ro (risk) Các tác gi đư s d ng l i t c trái

phi u dài h n là bi n đ i di n cho nhân t lãi su t; h s beta c a c phi u làm bi n

đ i di n cho nhân t r i ro; t s M/B là bi n đ i di n cho nhân t s t ng tr ng

K t qu nghiên c u cho th y s t ng tr ng ho c s t n l u l i nhu n có tác đ ng

thu n chi u lên m i quan h gi a T su t sinh l i c phi u ậ L i nhu n k toán

trong khi r i ro và lãi su t có tác đ ng ng c chi u lên m i quan h này

1.2.3 Công trình nghiên c u c a Freeman (1987)

Công trình nghiên c u c a Freeman (1989) ắThe association between

accounting earnings and security returns for large and small firms ” đư ki m đ nh tác đ ng c a nhân t quy mô lên m i quan h gi a L i nhu n c phi u và T su t

sinh l i k toán B m u nghiên c u c a công trình là 2263 quan sát, bao g m các công ty niêm y t trên NYSE t n m 1966-1982 K t qu nghiên c u đư ch ng minh

đ c s khác bi t v tác đ ng c a thông tin l i nhu n k toán gi a nh ng doanh

nghi p có quy mô l n và quy mô nh Hai gi thuy t đư đ c xây d ng và ch p

nh n trong công trình nghiên c u nh sau:

 Giá c phi u c a công ty có quy mô l n b nh h ng v i L i nhu n k

toán s m h n giá c phi u c a nh ng công ty có quy mô nh ; và

 T su t sinh l i b t th ng (Abnormal returns) c a c phi u b tác đ ng b i ắthông tin có l i” và ắthông tin b t l i” (t c là con s l i nhu n k toán đ c công

1.2.4 Các công trình nghiên c u khác

a Các nghiên c u ngoài n c

Công trình nghiên c u c a Ball và Brown công b trên t p chí Journal of

Accounting Research n m 1968 ắAn empirical evaluation of accounting income

numbers ” đánh giá tính h u ích c a thông tin l i nhu n đ n quy t đ nh c a nhà đ u

t thông qua vi c ki m đ nh tác đ ng con s EPS hàng n m có t ng quan v i t

su t sinh l i b t th ng c a c phi u hay không Nghiên c u đư ch n 261 công ty

trên Sàn ch ng khoán New York (NYSE) trong kho ng th i gian t 1957-1965 K t

qu cho th y: l i nhu n k toán EPS (Earning per share) có tác đ ng thu n chi u

đ n t su t sinh l i c phi u

Công trình nghiên c u c a Lipe và các c ng s (1998) ắDo nonlinearity,

firm-specific coefficients, and losses represent distinct factors in the relation between stock returns and accounting earnings? ” đ ng trên t p chí Journal of Accounting

and Economics s 25 K t qu nghiên c u cho th y gi a l i nhu n k toán và t

su t sinh l i c phi u có m i quan h phi tuy n tính; đ ng th i; nh ng nhân t đ c

tr ng doanh nghi p có nh h ng đ n m i quan h gi a th tr ng ch ng khoán và

thông tin BCTC

Nghiên c u c a Chen và các c ng s n m 1999 c a H ng Kông ắIs

Accounting Information Value Relevant in the Emerging Chinese Stock Market? ”

Nghiên c u th c hi n trên b m u là th tr ng ch ng khoán Trung Qu c trong

kho ng th i gian t n m 1991ậ1997 đư cung c p nh ng b ng ch ng th c nghi m v

m i quan h gi a thông tin k toán và t su t sinh l i c phi u đ i v i nhà đ u t

Trung Qu c

b Các nghiên c u trong n c

Nghiên c u c a Nguy n Vi t D ng n m 2010 ắM i liên h gi a thông tin báo

cáo tài chính và giá c phi u: v n d ng linh ho t lý thuy t hi n đ i vào tr ng h p

Vi t Na m”, t p chí Tài chínhậti n t , trang 18ậ31 N i dung bài báo ki m ch ng

m i liên h gi a thông tin báo cáo tài chính và giá c phi u trên th tr ng ch ng

khoán Vi t Nam S d ng mô hình nghiên c u chính là mô hình Ohlson (1995) k t

h p v i m u kh o sát là 135 công ty trên S giao d ch ch ng khoán thành ph H

Chí Minh t n m 2003-2007, k t lu n c a nghiên c u là thông tin BCTC gi i thích

t t nh t giá c phi u đ c đi u ch nh cho bi n đ ng giá trong 3 tháng t ng lai

Nghiên c u c a Nguy n Th Th c oan th c hi n n m 2011, ắ nh h ng c a

thông tin k toán và các ch s tài Ếhính đ n giá c phi u trên th tr ng ch ng

khoán Vi t Nam ” N i dung bài báo là nghiên c u th c nghi m các nhân t tác đ ng

đ n giá ch ng khoán g m: giá tr s sách, thu nh p trên c phi u th ng (EPS), t

su t sinh l i v n ch s h u (ROE) và h s đòn b y tài chính K t qu nghiên c u

cho th y sàn ch ng khoán H Chí Minh, ch có hai bi n là EPS và ROE là tác

đ ng cùng chi u và có Ủ ngh a lên giá c phi u

 Các v n đ ti p t c nghiên c u:

T k t qu các công trình nghiên c u đư đ c th c hi n có liên quan đ n đ

tài c a lu n v n đư cho th y nh ng b ng ch ng v s tác đ ng c a l i nhu n k toán

đ n t su t sinh l i c phi u Tuy nhiên đa ph n các nghiên c u đư đ c th c hi n

t r t s m t i các th tr ng ch ng khoán c a nh ng n c đư phát tri n và m i

đ c quan tâm g n đây t i các th tr ng ch ng khoán c a nh ng n c đang phát

tri n V hình th c c ng nh tính ch t gi a hai nhóm th tr ng này đư t n t i

nh ng khác bi t nh t đ nh, do đó vi c nghiên c u l p l i t ng tr ng h p riêng là

t ng th tr ng ho c t ng khu v c v n còn nhi u Ủ ngh a khoa h c

M t khác, các nghiên c u đ c th c hi n trong n c hi n nay ch t p trung

xem xét m i quan h gi a l i nhu n k toán và giá c phi u d a theo mô hình đ nh

l ng c a Ohlson (1995) nh trong các nghiên c u c a Nguy n Vi t D ng (2010),

Nguy n Th Th c oan (2011) Nh v y, v m i quan h gi a t su t sinh l i c

phi u và l i nhu n k toán, t i Vi t Nam ch a có nhi u nghiên c u th c nghi m

c ng nh là vi c ng d ng nh ng mô hình nghiên c u khác ngoài mô hình Ohlson

(1995) M t khác, các nghiên c u trong n c ch a xem xét đ n tác đ ng c a nh ng

nhân t khác thu c v đ c tr ng doanh nghi p lên m i quan h T su t sinh l i c

phi u ậ L i nhu n k toán nh nh ng nghiên c u đư đ c th c hi n t i th tr ng

ch ng khoán Hoa K

Tóm l i, các công trình nghiên c u trên th gi i đư xây d ng các mô hình lý

thuy t và cung c p các b ng ch ng th c nghi m v m i quan h T su t sinh l i c phi u ậ L i nhu n k toán đ không ng ng kh ng đ nh và nâng cao tính h u ích c a

các thông tin k toán trên báo cáo tài chính đ i v i nhà đ u t Tuy nhiên, các k t

qu t nh ng công trình nghiên c u trên th gi i đư công b thì th ng d a theo

nh ng mô hình lý thuy t khác nhau do nh ng u và khuy t đi m c a mô hình, s

thu n l i c a vi c thu th p m u d li u th c nghi m hay do gi i h n v th c hành

nghiên c u cho th y r ng có b ng ch ng v m i quan h gi a t su t sinh l i c phi u và l i nhu n k toán, đ ng th i, m i quan h này ch u s tác đ ng c a nh ng

nhân t đ c tr ng doanh nghi p nh quy mô, t s M/B…, và cu i cùng là m i

quan h T su t sinh l i c phi u ậ L i nhu n k toán có th đ c ki m đ nh thông

qua mô hình EH (1991) hay mô hình Ohlson (1995) hay nh ng bi n th khác… Vì

th , lu n v n đư xây d ng mô hình lý thuy t ban đ u d a trên nghiên c u c a

Easton và Harris (1991) k t h p v i vi c đ a vào 3 nhân t đ c tr ng doanh nghi p

có tác đ ng lên T su t sinh l i c phi u ậ L i nhu n k toán là quy mô, t l n và

t s M/B nh m th c hi n nghiên c u đ nh l ng đ tìm ra mô hình phù h p v i

đi u ki n th tr ng ch ng khoán Vi t Nam

1.3 M CăTIểUăNGHIểNăC UăVĨăụăNGH AăNGHIểNăC U

1.3.1 M c tiêu nghiên c u

tài đ c nghiên c u h ng đ n m c tiêu chính là l p l i nghiên c u c a

nghiên c u c a Easton và Harris (1991) v tác đ ng c a l i nhu n k toán đ n t

su t sinh l i c phi u và các nhân t đ c tr ng doanh nghi p có tác đ ng đ n m i

quan h này đ đ a ra các b ng ch ng th c nghi m v m i quan h gi a l i nhu n

này trên th tr ng ch ng khoán Vi t Nam t 2009-2013

1 Làm rõ các khái ni m v nghiên c u th tr ng v n trong k toán, l i nhu n

k toán, t su t sinh l i c phi u và m i quan h gi a l i nhu n k toán và t su t sinh l i c phi u

2 Ki m đ nh tác đ ng c a l i nhu n k toán đ n t su t sinh l i c phi u t i

và Harris (1991)

3 Xác đ nh và ki m đ nh các đ c tr ng doanh nghi p có tác đ ng đ n m i quan h c a l i nhu n k toán và t su t sinh l i c phi u t i th tr ng ch ng

1.3.2 Ý ngh a c a nghiên c u đ tài

K t qu nghiên c u c a lu n v n có nh ng Ủ ngh a chính nh sau:

Th nh t, lu n v n đư h th ng hóa lý thuy t v m i quan h gi a thông tin l i

nhu n k toán và t su t sinh l i c phi u, cách ti p c n đ xây d ng mô hình lý

thuy t v tác đ ng c a l i nhu n k toán đ i v i t su t sinh l i c phi u

Th hai, cung c p b ng ch ng th c nghi m thông qua vi c l p l i nghiên c u

th c nghi m c a Easton và Harris (1991) đ mô t m i quan h gi a l i nhu n k

toán và t su t sinh l i c phi u t i Vi t Nam đ ng th i xác đ nh và ki m đ nh tác

đ ng c a ba nhân t đ c tr ng doanh nghi p có tác đ ng lên m i liên h gi a T

su t sinh l i c phi u ậ L i nhu n k toán K t qu nghiên c u k v ng s tìm ra

đ c m t mô hình phù h p nh t trong vi c phân tích m i quan h này trong v i

đi u ki n d li u nghiên c u phù h p v i tình hình th tr ng Vi t Nam nh m đóng

góp m t ph n lý thuy t có giá tr đ hoàn thi n khung phân tích tính h u ích c a các

bi n k toán đ i v i t su t sinh l i c phi u Vi t Nam Nó góp ph n là tài li u

tham kh o cho các phân tích ti p theo v đ tài tác đ ng c a thông tin k toán lên t

su t sinh l i c phi u có liên quan trong th i gian t i Vi t Nam

1.4 IăT NG NGHIÊN C U VÀ PH MăVIăNGHIểNăC U

K th a và ch n l c nghiên c u đư đ c th c hi n tr c đây, lu n v n ki m

đ nh m i t ng quan gi a thông tin l i nhu n k toán trên BCTC và t su t sinh l i

c phi u t i Vi t Nam nh m ph n ánh nh ng di n bi n c a l i nhu n k toán và c a

t su t sinh l i c phi u c ng nh nh ng tác đ ng c a các đ c tr ng t ng doanh

nghi p lên di n bi n c a T su t sinh l i c phi u ậ L i nhu n k toán Lu n v n s

d ng và ki m đ nh mô hình nghiên c u chính là mô hình EH (1991), không có s

phân bi t gi a các ngành ngh kinh doanh Do gi i h n s trang lu n v n, lu n v n

này t p trung nghiên c u tác đ ng c a bi n s l i nhu n k toán thông qua hai bi n

đ i di n là bi n l i nhu n k toán hi n hành và bi n S bi n đ ng l i nhu n k toán

so v i k tr c lên T su t sinh l i c a c phi u Ba nhân t đ c xác đ nh trong

(1987), Collins và Kothari (1989) có tác đ ng đ n m i quan h này Do đó:

 Ph m vi th c hi n nghiên c u: Sàn giao d ch ch ng khoán H Chí Minh

và Sàn giao d ch ch ng khoán Hà N i

 iăt ng nghiên c u: T su t sinh l i c phi u, L i nhu n k toán hi n

hành, S bi n đ ng L i nhu n k toán so v i k tr c, quy mô doanh nghi p, t l

n , m c t ng tr ng

 Th i gian th c hi n nghiên c u: T 01/01/2009 đ n 31/12/2013

1.5 PH NGăPHÁPăNGHIểNăC U

D a trên nghiên c u chính là nghiên c u c a EH, lu n v n đ c th c hi n

thành ha i giai đo n, bao g m: (1) Nghiên c u s b đ nh tính nh m xây d ng và

hoàn thi n khung lý thuy t v m i quan h gi a T su t sinh l i c phi u ậ L i

nhu n k toán (2) Nghiên c u chính th c b ng ph ng pháp đ nh l ng nh m thu

th p, phân tích d li u, c l ng ki m đ nh các mô hình Lu n v n s d ng mô

hình kinh t l ng đ kh o sát s tác đ ng c a l i nhu n k toán, trên c s phân

tích và t ng h p các k t qu nghiên c u c a các nghiên c u đ nh tính và đ nh l ng

đư th c hi n nhi u n c trên th gi i

tra ch n m u Trong đó, c th nh sau:

 Ph ng pháp t ng h p s d ng nh m k th a lý lu n v m i quan h gi a

T su t sinh l i c phi u ậ L i nhu n k toán đang đ c nghiên c u t i các n c, t

đó hình thành c s lý thuy t cho đ tài lu n v n

 Ph ng pháp th ng kê ch n m u nh m thu th p s li u v t su t sinh l i

c phi u, l i nhu n k toán, các ch tiêu v t ng n , t ng tài s n dùng cho vi c th c

hi n h i quy các mô hình nghiên c u đ c s d ng trong bài lu n v n

 Ph ng pháp di n d ch và quy n p: đ c s d ng ch y u trong ch ng 2

c a lu n v n Lu n v n s d ng ph ng pháp di n d ch đ đ t ra gi thuy t nghiên

c u v tính h u ích c a thông tin k toán t i th tr ng ch ng khoán Vi t Nam, sau

đó thu th p và phân tích các s li u liên quan đ ki m đ nh l i gi thuy t đư nêu,

đ a ra k t lu n v m i quan h gi a l i nhu n k toán và t su t sinh l i c phi u

 Ph ng pháp thu th p d li u: lu n v n s d ng nh ng thông tin trên

BCTC công b c a các công ty niêm y t trên Sàn Ch ng khoán Vi t Nam g m: Lãi trên c phi u (EPS), T ng n , T ng Tài s n, Giá tr s sách trên m i c phi u, Giá

tr th tr ng trên m i c phi u; giá đóng c a c phi u t ng ngày D li u lu n v n

là d li u th c p d ng b ng đ c thu th p t báo cáo tài chính c a các doanh

nghi p niêm y t trong giai đo n 2009-2013 theo trang www.cophieu68.vn D li u cho phân tích đ c trình bày chi ti t ch ng 3-Ph ng pháp nghiên c u

 Ph ng pháp x lý s li u: lu n v n s d ng ph n m m Stata 13.0 đ th ng

kê mô t , phân tích d li u b ng (panel data), ki m đ nh T-test, h i quy đa bi n

nh m tr l i cho các câu h i nghiên c u

1.6 ịNGăGịPăM IăC AăLU NăV N

óng góp m i c a lu n v n này so v i các nghiên c u khác là:

 V m t khoa h c: (1) Lu n v n xem xét tính hi u qu c a thông tin trên

BCTC t i các công ty niêm y t thông qua ng d ng nghiên c u c a Easton và Harris (1991) đ th c hi n ki m đ nh tác đ ng c a thông tin L i nhu n k toán đ n

T su t sinh l i c phi u t i th tr ng ch ng khoán Vi t Nam (2) Lu n v n b

sung thêm nhân t liên quan đ n đ c tr ng doanh nghi p nh Quy mô, t l n , t

s M/B đ làm rõ tính đ c thù trong m i quan h gi a l i nhu n k toán và t su t

sinh l i c phi u t i Vi t Nam

 V m t th c ti n: Lu n v n đ c p đ n v n đ ph bi n trên th tr ng

ch ng khoán Vi t Nam nên k t qu có th dùng làm thông tin tham kh o cho các

nhà đ u t s d ng thông tin k toán hi u qu ng th i g i ý nh ng chính sách có

liên quan đ n vi c t o l p tính pháp lý cho vi c xác đ nh đ tin c y v ch tiêu l i

nhu n và m t s ch tiêu khác khi công b BCTC

1.7 K TăC UăC AăLU NăV N

Ch ng 2 C s lỦ thuy t và mô hình nghiên c u

trên th gi i Tuy nhiên, nh ng nghiên c u v đ tài này v n Ếh a đ c nhi u s

quan tâm t i th tr ng ch ng khoán Vi t Nam H n n a, các nghiên c u trong

n c khi th c hi n th ng s d ng mô hình Ohlson đ đo l ng s táẾ đ ng Vì v y

lu n v n đã s d ng m t mô hình khác là mô hình Easton và Harris đ xem xét tác

đ ng c a l i nhu n k toán đ n t su t sinh l i c phi u t i th tr ng ch ng khoán

Vi t Nam

CH NGă2.ăC ăS LÝ THUY T VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN

C U

C h ng 2 trình bày nh ng n i ếung Ế ẽ n c a các lý thuy t có liên quan làm

Ế s n n t ng cho lu n v n này Nhi u thu t ng , khái ni m, mô hình Ếh ng nàỔ đ c s d ng cho các Ếh ng kháẾ Ch ng nàỔ Ế ng trình ẽàỔ mô hình

nghiên c u c a lu n v n và ẾáẾ gi thuy t k v ng trong mô hình nghiên c u

2.1 NGHIÊN C U TH TR NG V N TRONG K TOÁN

2.1.1 nh ngh a

Các nghiên c u k toán liên quan đ n th tr ng v n (Capital markets research

in accounting) g i t t là CMR là nh ng nghiên c u khám phá vai trò c a k toán và các thông tin tài chính trong th tr ng v n thông qua vi c ki m đ nh l i m i quan

h gi a thông tin tài chính và giá c phi u (Deegan và Unerman, 2006) Các nghiên

c u này c g ng xác đ nh tác đ ng c a vi c công b thông tin k toán đ n t su t

sinh l i c a c phi u và d a vào nh ng ph n ng c a nhà đ u t th c t đ c quan

sát và th ng kê t các giao d ch trong th tr ng v n Do đó, khi không có s bi n

đ ng giá ch ng khoán thì có ngh a là nhà đ u t không ph n ng v i thông tin đó

2.1.2 N i dung

 iăt ng quan tâm c a nh ng nghiên c u ch là các nhà đ u t Nói cách

khác, các nghiên c u này đánh giá tác đ ng t ng h p c a nh ng thông tin báo cáo tài chính đ i v i nhà đ u t

 Các d ng nghiên c u: g m 2 d ng chính là: nghiên c u s ki n (event

studies) và nghiên c u liên k t (Association Studies) S phân bi t này d a theo y u

t th i gian Nh ng nghiên c u liên k t đánh giá tác đ ng c a nh ng th c đo k

toán lên l i nhu n thu đ c t ch ng khoán trong 1 kho ng th i gian khá dài (th ng là 5 n m tr lên) còn nghiên c u s ki n thì th i gian quan sát ch trong vòng 1 n m, ho c 1 tháng…

 Nh ng gi đ nh c a nh ng nghiên c u CMR, bao g m:

M i quan h gi a l i nhu n k toán và l i nhu n thu đ c t c phi u d a trên

3 gi thi t v thông tin l i nhu n k toán và thông tin t su t sinh l i c phi u N i dung 3 gi đ nh này nh sau:

- Gi đ nh 1: L i nhu n k toán (thông tin v l i nhu n k toán trên các BCTC) cung c p thông tin cho c đông v kh n ng sinh l i hi n t i và k v ng trong t ng lai c a doanh nghi p

- Gi đ nh 2: Kh n ng sinh l i hi n t i và k v ng trong t ng lai c a doanh

nghi p cung c p cho nhà đ u t thông tin v c t c hi n t i và k v ng trong t ng

lai c a doanh nghi p đó

- Gi đ nh 3: Giá c phi u b ng giá tr hi n t i c a c t c k v ng trong

t ng lai c a c đông

T ba gi thi t trên, gi đ nh r ng thông tin m i v l i nhu n c a doanh

nghi p s làm thay đ i k v ng v c t c đ c chia c a nhà đ u t khi giá tr doanh

k toán th c ch ng liên quan th tr ng v n s ki m tra s t ng tác c a nh ng con

s k toán v i giá c phi u

 Gi đ nh v th tr ng hi u qu Các nghiên c u k toán trong th tr ng

v n d a trên gi đ nh th tr ng hi u qu d ng trung bình

2.1.3 Gi thi t v th tr ng hi u qu

Gi thi t v th tr ng hi u qu (Efficient Markets Hypothesisậvi t t t là EMH) theo đ nh ngh a c a Fama và các c ng s (1969) là th tr ng đi u ch nh nhanh chóng đ i v i thông tin m i hay nói cách khác, giá c s ph n ánh đ y đ các

thông tin hi n có Theo đó Fama và các c ng s (1969) đư chia th tr ng thành ba

d ng th tr ng hi u qu :

 D ng y u (weak form) khi giá ch ng khoán t i m t th i đi m c th ph n ánh đ y đ thông tin v giá trong quá kh i u này có ngh a là không th ki m

đ c l i nhu n kinh t t vi c s d ng b t k mô hình d đoán nào v giá đ mua

bán c phi u

 D ng trung bình (semi strong form) khi giá ch ng khoán ph n ánh đ y đ thông tin đ c công b ngoài thông tin v giá trong quá kh Lúc này, k c các

phân tích v tình hình kinh t , tài chính… d a trên các thông tin đ c công b c ng

không th giúp mang l i l i nhu n kinh t thông qua mua bán c phi u

 D ng m nh (strong form) khi giá ch ng khoán đư ph n ánh t t c thông tin,

bao g m c các thông tin không đ c công b , thí d nh thông tin n i b và cá

nhân t các nhà qu n lỦ, chuyên gia phân tích…

Trong ba d ng th tr ng hi u qu thì d ng trung bình có liên quan đ n k

toán vì các thông tin k toán khi đ c công b là m t ph n c a t p h p các thông

tin công b công khai

2.2 L I NHU N K TOÁN (ACCOUNTING EARNINGS)

2.2.1 Khái ni m

Theo Chu n m c k toán Vi t Nam s 01- Chu n m c chung (ban hành và

công b theo Quy t đ nh s 165/2002/Q -BTC ngày 31/12/2002 c a B tr ng B

Tài chính): L i nhu n là th c đo k t qu ho t đ ng kinh doanh c a doanh nghi p

Các y u t liên quan tr c ti p đ n vi c xác đ nh l i nhu n là doanh thu, thu nh p

khác và chi phí

L i nhu n k toán đ c ph n ánh trên b ng cân đ i k toán và trên b ng báo

cáo k t qu kinh doanh

a Trên b ng cân đ i k toán, l i nhu n k toán là:

 L i nhu n gi l i là l i nhu n sau thu gi l i đ tích lu b sung v n

 L i nhu n ch a phân ph i L i nhu n ch a phân ph i là l i nhu n sau thu

ch a chia cho ch s h u ho c ch a trích l p các qu

b Trên b ng báo cáo k t qu kinh doanh, l i nhu n k toán là

 T ng l i nhu n tr c thu Ch tiêu này ph n ánh t ng s l i nhu n th c

hi n trong k báo cáo c a doanh nghi p tr c khi tr thu thu nh p doanh nghi p t

 L i nhu n sau thu thu nh p doanh nghi p Ch tiêu này ph n ánh t ng s

l i nhu n thu n t các ho t đ ng c a doanh nghi p sau khi tr thu thu nh p doanh

nghi p ph i n p phát sinh trong k báo cáo

 Lưi c b n trên c phi u Ch tiêu này đ c áp d ng cho công ty c ph n,

ph n ánh m c lãi tính cho m t c phi u th ng đang l u hành Ch tiêu này đ c

trình bày c th trong chu n m c k toán Vi t Nam s 30-Lãi trên c phi u i v i các doanh nghi p niêm y t thì ch tiêu Lãi trên c phi u đ ng nh t v i thu nh p trên

c phi u (Earning per share ậ EPS) Do đó, lưi c b n trên c phi u chính là thu

là thu nh p đi u ch nh trên c phi u (EPS đi u ch nh)

Nh ng kho n m c này là nh ng s li u tính toán n m dòng cu i cùng nên

còn đ c g i b ng tên ti ng Anh là "the bottom line" Ph n cu i c a báo cáo k t

qu ho t đ ng kinh doanh có m t kho n m c là Lưi c b n trên c phi u, đây là ch tiêu đ c áp d ng cho công ty c ph n, ph n ánh m c lãi tính cho m t c phi u

th ng đang l u hành hay còn g i là thu nh p trên m i c ph n (Earning per share -

EPS) EPS là m t trong các giá tr đ c xem có nh h ng m nh đ n giá th tr ng

c a c phi u đ i v i các nhà đ u t (Nguy n Th Th c oan, 2011) Nhà đ u t

th ng quan tâm đ n Lãi trên c phi u (EPS) vì con s này thông báo cho các c đông và các nhà đ u t bi t l i nhu n c a m i c phi u là bao nhiêu và giúp thi t

l p m t c s chung cho vi c đánh giá h s giá trên thu nh p P/E và đ nh giá c

phi u c a m t công ty này so v i m t công ty khác

2.2.2 Lãi trên c phi u

Nh m so sánh hi u qu ho t đ ng c a các doanh nghi p niêm y t và c a

doanh nghi p qua t ng n m, Chu n m c k toán Vi t Nam s 30 (VAS 30) và

h ng d n t i Thông t s 21/2006/TT-BTC c a B Tài chính đư đ c ban hành

quy đ nh và h ng d n các nguyên t c, ph ng pháp k toán trong vi c xác đ nh và

trình bày lãi trên c phi u Bên c nh đó, theo yêu c u c a y ban ch ng khoán, các

công ty niêm y t c ng th c vi c theo các v n b n h ng d n tính EPS c b n và

đi u ch nh c a UBCK

a nh ngh a: Theo chu n m c k toán Vi t Nam s 30- Lãi trên c phi u:

cho c đông s h u c phi u ph thông c a công ty m (t s ) cho s l ng bình

quân gia quy n c a s c phi u ph thông đang l u hành trong k (m u s )

Lưi c b n

trên c

phi u

=

L i nhu n (l ) phân b cho c đông s h u c phi u ph thông

S bình quân gia quy n c a c phi u đang l u hành trong k Trong đó:

L i nhu n ho c l đ tính lưi c b n trên c phi u: là các kho n l i nhu n ho c

l sau thu phân b cho công ty m sau khi đ c đi u ch nh b i c t c c a c phi u

u đưi, nh ng kho n chênh l ch phát sinh do thanh toán c phi u u đưi và nh ng tác đ ng t ng t c a c phi u u đưi đư đ c phân lo i vào v n ch s h u

s bình quân gia quy n c a c phi u ph thông đang l u hành trong k

Doanh nghi p ph i tính lưi c b n trên c phi u theo các kho n l i nhu n ho c

l phân b cho c đông s h u c phi u ph thông c a công ty m Lưi c b n trên

c phi u cung c p s li u đánh giá l i ích t k t qu ho t đ ng c a doanh nghi p

trong k báo cáo mà m i c phi u ph thông c a công ty m mang l i

b Cách tính EPS

Theo Quy c c a S Giao d ch ch ng khoán Tp HCM (HOSE) thì đ i v i

nh ng công ty niêm y t c phi u ph thông, HOSE s s d ng s li u t ng c ng

c a 4 BCTC quý liên ti p g n nh t đ tính ch s EPS c b n, ti p theo s tính EPS

đi u ch nh (n u có phát sinh bi n đ ng v v n c ph n sau th i đi m đó) Tr ng

h p 4 quý g n nh t trùng v i th i đi m cu i n m, HOSE s l y s li u c a BCTC

n m Trong đó, các thành ph n trong công th c EPS trình bày nh sau:

 Lãi chia c đông c phi u ph thông:

EPS c b n = lãi chia cho c đông / s l ng CP đang l u hành bình quân

trong k

Trong đó:

- Lãi chia c đông đ c t m tính t m c lãi sau thu tr cho lãi ph i tr cho

ph n trích l p các qu (Qu d phòng tài chính, đ u t phát tri n,…) n u ch a có quy đ nh c a pháp lu t

- S l ng CP đang l u hành:

 S l ng CP đang l u hành bình quân trong k là đ i l ng bình quân

tr ng s theo s ngày T ng s ngày trong k là s ngày th c t theo l ch, bao g m

c ngày l và ngày ngh

 Nh ng tr ng h p phát sinh trong th c t nh ng ch a có h ng d n trong

Q s 100/2005/Q -BTC ngày 28/12/2005 và Thông t s 21/2006/TT-BTC ngày

20/03/2006 thì HOSE s tham chi u theo Chu n m c K toán Qu c t s 33 (IAS33) C th , có 4 tr ng h p h i t theo nh IAS33 nh sau: (1) Tr c t c

b ng c phi u ậ c phi u th ng; (2) Chia tách c phi u; (3) Sáp nh p c phi u và

(4) Phát hành quy n mua c phi u m i Tr ng h p này d n đ n s thay đ i v

ngu n v n tuy nhiên n u có y u t th ng (giá phát hành c phi u m i th p h n giá

HOSE s đi u ch nh S l ng CP đang l u hành theo t l đi u ch nh giá tham

chi u trong ngày giao d ch không h ng quy n và h i t t l đi u ch nh đó cho S

l ng CP đang l u hành đ u k và S l ng CP đang l u hành c a các s ki n di n

ra tr c đó trong k

đ c quy đ nh trong Lu t Ch ng khoán (10.000 đ/cp)

 Tr ng h p công ty niêm y t đang th c hi n mua, bán CP qu nh ng ch a

hoàn t t thì ch a ghi nh n đ t mua, bán này

 Tr ng h p công ty niêm y t phát hành c phi u riêng l (ví d cho m t s

đ i tác chi n l c) thì ch ghi nh n t ngày giao d ch đ u tiên s c phi u đó

 Tr ng h p công ty phát hành c phi u đ th c hi n nhi u quy n cùng lúc (th ng CP + phát hành quy n mua CP m i…) nh ng khi niêm y t thì l i niêm y t

t ng ph n, HOSE s không đ a s l ng CP phát hành t ng ph n vào công th c

tính S l ng CP đang l u hành bình quân mà coi nh s c phi u đó đư đ c t m

c ng thêm t ngày giao d ch k hông h ng quy n

 EPS đi u ch nh:

HOSE s đi u ch nh EPS c b n tr c khi tính P/E trong tr ng h p phát

sinh bi n đ ng v s l ng CP đang l u hành trong kho ng th i gian sau ngày k t

thúc k tính toán EPS c b n cho đ n ngày hi n t i

 H s đi u ch nh đ c áp d ng chính là h s đi u ch nh giá tham chi u t i

ngày giao d ch không h ng quy n, m c đích: đ m b o P/E cu i ngày tr c đó = P/E đ u ngày giao d ch không h ng quy n

H s đi u

ch nh

Giá đóng c a c a ngày giao d ch tr c ngày XR ậ c t c ti n m t

(n u có) Giá tham chi u c a ngày XR

Giá tham

chi u

ngày

(XR)

Giá đóng c a tr c ngày (XR) x KL c phi u đ c nh n quy n mua +

Giá phát hành x KL c phi u phát hành thêm

T ng kh i l ng c phi u sau khi phát hành

 Tr ng h p vi c phát hành quy n đ c th c hi n kéo dài trong 2 k (ch t ngày h ng quy n trong k tr c và l ng c phi u phát hành thêm chính th c giao

d ch vào k sau): s l ng c phi u l u hành đ u k sau c ng ph i đ c đi u ch nh

cho h s giá nh trên

2.3 T SU T SINH L I C PHI U (STOCK RETURNS)

2.3.1 Th tr ng ch ng khoán

t ch c ho t đ ng nh m m c đích huy đ ng nh ng ngu n v n ti t ki m nh trong

xã h i t p trung thành ngu n v n l n đ tài tr cho doanh nghi p, các t ch c kinh

t và Chính ph đ phát tri n s n xu t kinh doanh, t ng tr ng kinh t hay tài tr

cho các d án đ u t T i Vi t Nam, theo Lu t Ch ng khoán s 27/2013/VBHN v

Ho tă đ ng chào bán ch ng khoán, niêm y t, giao d ch,ă kinhă doanh,ă đ uă t ă

ch ng khoán, d ch v v ch ng khoán và th tr ng ch ng khoán đư đ nh

ngh a:

a Th tr ng giao d ch ch ng khoán g i t t là th tr ng ch ng khoán

(TTCK) là đ a đi m ho c hình th c trao đ i thông tin đ t p h p l nh mua, bán và

giao d ch ch ng khoán

b Ch ng khoán là b ng ch ng xác nh n quy n và l i ích h p pháp c a ng i

 C phi u, trái phi u, ch ng ch qu ;

 Quy n mua c ph n, ch ng quy n, quy n ch n mua, quy n ch n bán, h p

đ ng t ng lai, nhóm ch ng khoán ho c ch s ch ng khoán;

 H p đ ng góp v n đ u t ;

 Các lo i ch ng khoán khác do B Tài chính quy đ nh

c C phi u là lo i ch ng khoán xác nh n quy n và l i ích h p pháp c a

ng i s h u đ i v i m t ph n v n c ph n c a t ch c phát hành

d iăt ng tham gia TTCK:

 Ng i bán ch ng khoán l n đ u t i th tr ng s c p (t ch c phát hành)

Nhìn chung, đây là nh ng doanh nghi p đáp ng đ đi u ki n đ c chào bán ch ng

khoán do h đ c phép phát hành ra công chúng, riêng lo i ch ng khoán là trái

phi u chính ph thì t ch c phát hành s là m t c quan do Chính ph ch đ nh

 Ng i mua, bán ch ng khoán đ c g i chung là nhà đ u t ch ng khoán,

Trong đó, có nhà đ u t ch ng khoán chuyên nghi p (nh ngân hàng, công ty tài

chính, t ch c kinh doanh b o hi m, t ch c kinh doanh ch ng khoán…) và nhà

đ u t cá nhân

Ng i n m gi c phi u có th k v ng tài s n tài chính này hai ngu n l i

t c ti m n ng là c t c và lãi v n

 C t c: C t c là m t ph n trong l i nhu n c a doanh nghi p dành chia cho

chung c t c là không c đ nh Tuy nhiên m c đ cao th p c a c t c c ng nh tính

ch t n đ nh t ng đ i c a vi c chi tr c t c gi a các ngành và các công ty trong

t ng ngành có s khác nhau

 Lãi v n: Lãi v n là kho n chênh l ch gi a giá thu đ c khi bán c phi u và

lãi v n N u giá c phi u gi m xu ng thì s gây l v n Ng i đ u t vì th ph i

quan tâm t i kh n ng t ng giá c a c phi u

2.3.2 T su t sinh l i c phi u

Mô hình th tr ng đ c dùng đ nghiên c u v t su t sinh l i c phi u trong

đi u ki n th tr ng hi u qu d ng trung bình đ c xây d ng t mô hình nh giá

tài s n v n (Capital asset pricing model ậ CAPM) Mô hình mô t m i quan h gi a

r i ro và t su t sinh l i c phi u Mô hình CAPM cho r ng t su t sinh l i đòi h i

c a m t c phi u b ng lãi su t phi r i ro c ng ph n bù r i ro ph n ánh ph n r i ro còn l i sau khi đa d ng hóa đ u t (Brigham và Houston, 2011) Mô hình CAPM

đ c xây d ng d a trên các gi đ nh nh sau

a Các gi đ nh

 Các nhà đ u t ghét r i ro, ra quy t đ nh d a trên t su t sinh l i k v ng

và đ l ch chu n c a t su t sinh l i

 Th tr ng hoàn h o: vay và cho vay v i lãi su t phi r i ro, không có chi

phí giao d ch, t t c các tài s n đ u có th đ c chia nh và mua bán trên th tr ng,

có th bán kh ng, không có thu , thông tin mi n phí…

l i k v ng c a t t c c phi u l u hành trên th tr ng; rf : Lãi su t phi r i ro đ c

cho b ng lãi su t trái phi u kho b c; i : H s beta cho bi t s thay đ i lên và

xu ng c a l i nhu n m t c phi u cùng th tr ng ch ng khoán Bêta đo l ng r i

ro th tr ng

V m t hình h c, m i quan h gi a t su t sinh l i k v ng c a c phi u và h

khoán SML (Security Market Line)

Hình 0-1 M iăquanăh ăgi aăr iăroăậ t ăsu tăsinhăl i

(Ngu n: Nguy n Minh Ki u, Tài chính doanh nghi p c n b n, 2007)

2.4 M I LIÊN H GI A L I NHU N K TOÁN VÀ T SU T SINH L I

C PHI U

Theo các gi đ nh c a nh ng nghiên c u th c ch ng liên quan đ n th tr ng

toán xét theo khía c nh lý thuy t k toán g m nh ng n i dung nh sau:

 M c đích chính c a nh ng BCTC là thông tin v l i nhu n k toán và các

thành ph n trong l i nhu n k toán nh l i nhu n k toán b t th ng hay l i nhu n

k toán th ng xuyên;

 L i nhu n k toán có xu h ng th hi n l i t c c đông;

 L i nhu n k toán là s li u đ c s d ng đ phân tích và d báo trong vi c

đ nh giá ch ng khoán;

 Nh ng thông tin v l i nhu n k toán có th tin c y đ c là nh ng thông tin

s n có và có th hi u đ c

2.4.1 Mô hình th tr ng

Mô hình th tr ng xác đ nh t su t sinh l i c phi u i trong th i k t nh sau:

(Scott, 1997)

( , ) , ,

N

N

i t i





 (3)

Trong đó: ARt : bi n đ ng b t th ng t su t sinh l i bình quân trong k t c a

các doanh nghi p kh o sát; i t, : bi n đ ng b t th ng trong k t c a t su t sinh l i

ch ng khoán i và N= s doanh nghi p kh o sát AR ch ph n ánh bi n đ ng c a 1

nghiên c u xác đ nh CAR là bi n đ ng b t th ng bình quân tích l y c a t su t

sinh l i (Cumulative average abnormal firm unique return) tính t đ u th i gian

6 12

Thông th ng, t đ c kh o sát trong 18 tháng, 12 tháng tr c khi công b

thông tin và 6 tháng sau khi công b thông tin

Trong các nghiên c u k toán liên quan đ n th tr ng v n, các nhà nghiên

hay t su t sinh l i b t th ng AR (abnormal returns) Nói cách khác đó là kho n

l i nhu n có giá tr l n h n giá tr th tr ng sau khi đi u ch nh s khác bi t v r i

ro (V i t su t sinh l i b t th ng = t su t sinh l i th c t - t su t sinh l i k

toán ngoài d ki n và l i nhu n k toán d ki n có th đ c tính t phân tích tài

chính ho c t mô hình phân tích l i nhu n theo chu i th i gian (time series model)

Mô hình t su t sinh l i c phi u đ c th hi n d ng đ n gi n h n nh sau:

Trong đó: AR : t su t sinh l i b t th ng c a c phi u; UE : bi n đ ng l i

nhu n ngoài d ki n; 1 : h s ph n ánh đ nh y c a m t c phi u đ i v i các bi n

đ ng ngoài d ki n H s này còn đ c g i là h s ERC (earnings response

coefficient)

Nghiên c u quan tr ng v m i quan h gi a t su t sinh l i c phi u và l i nhu n k toán là nghiên c u c a Ball và Brown (1968 ) ắAn empirical evaluation of

accounting income numbers ”

K t qu nghiên c u th c nghi m c a Ball và Brown (1968) đư ch ng minh

h u h t các thông tin (85 ậ 90%) trong các báo cáo v l i nhu n k toán c a doanh

nh ng thông tin v l i nhu n k toán đ c công b M t k t qu th c nghi m quan

tr ng rút ra t nghiên c u này là th tr ng có d đoán đ c thông tin b t l i và có

l i c a nh ng con s l i nhu n trên báo cáo tài chính và đi u ch nh giá phù h p

ng cong ắthông tin có l i” ph n ánh bi n đ ng c a CAR c a các tr ng h p có

thông tin công b t t, đư đi lên trong su t n m có l i nhu n t t ng cong ắthông

tin b t l i” cho th y CAR c a các tr ng h p có l i nhu n x u, đư đi xu ng trong

này có giá tr g n nh b ng 0 trong su t th i k kh o sát

Hình 0-2 ăM iăquanăh ăt ăsu tăsinhăl iăc ăphi u-thôngătinăl iănhu năcôngăb

(Ngu n: Ball và Brown, 1968)

T mô hình th tr ng và các gi đ nh c a nghiên c u lý thuy t k toán th c

ch ng, Easton và Harris ( 1991) đư xây d ng mô hình lý thuy t v m i quan h gi a

t su t sinh l i c phi u và l i nhu n k toán nh sau

2.4.2 Mô hình Easton và Harris (1991)

a M i quan h gi a t su t sinh l i c phi u và l i nhu n k toán d a

trênămôăhìnhăđ nh giá theo giá tr s sách (Book value valuation model)

th hi n m i quan h gi a t su t sinh l i c phi u và l i nhu n k toán,

tr c tiên, c n xác đ nh m i quan h gi a giá th tr ng c a ch ng khoán và giá tr

Pjt = BVjt + ujt (1)

th i k t; ujt : chênh l ch gi a Pjt và BVjt

S chênh l ch gi a giá c phi u và giá s sách c a nó (ujt) do nhi u nhân t

khác nhau tác đ ng nh là s khác bi t trong vi c th c hành k toán hay nh ng thông tin khác có liên quan đ n giá c phi u nh ng ch a đ c ph n ánh trong giá tr

s sách Nh ng nhân t liên quan đ n k toán có nh h ng đ n s chênh l ch này

đ c vi t l i t ph ng trình m i quan h T su t sinh l i c phi u ậ L i nhu n k

toán (1) thành nh sau:

M i quan h gi a l i nhu n k toán và t su t sinh l i c phi u có th đ c

th hi n b ng cách thay (3) vào (2) và chia cho Pjt ậ1 nh sau:

Ph ng trình (4) cho th y n u giá c phi u và giá s sách có m i quan h v i

nhau thì l i nhu n k toán đ c chia cho giá đ u k s là m t bi n t ng thích trong

vi c gi i thích t su t sinh l i c phi u

b M i quan h gi a t su t sinh l i c phi u và l i nhu n k toán d a

trênămôăhìnhăđ nh giá l i nhu n k toán (Earnings valuation model)

Khi xem giá c phi u là m t hàm s l i nhu n k toán, khi đó ta có ph ng trình nh sau:

Ph ng trình (8) cho th y v m t đ nh giá theo l i nhu n k toán thì đ l n

c a l i nhu n k toán (chia cho giá đ u k ) có m i t ng quan v i t su t sinh l i

c phi u

C ng theo Easton và Harris (1991), h u h t giá c phi u c a các công ty đ u

là m t hàm s c a c giá tr s sách và l i nhu n k toán Do đó, h đư k t h p (4)

và (7) thành ph ng trình nh sau:

(ẤPjt + d jt) / Pj t ậ1 = k (ẤAjt /Pj t ậ1 ) + (1- k) [Ajt /Pj t ậ1 ] + wjt (9)

Trong đó: k : h s bình quân gia quy n gi a s thay đ i l i nhu n k toán so

v i k tr c và đ l n c a l i nhu n k toán hi n hành trong vi c gi i thích t su t

sinh l i c phi u

Easton và Harris (1991) đ ngh r ng trong phân tích th c nghi m, nên ki m

tra m i quan h gi a T su t sinh l i c phi u ậ L i nhu n k toán thông qua 3

H1: Có s tác đ ng c a l i nhu n k toán đ n t su t sinh l i c phi u

Do L i nhu n k toán đ c đ i di n b i hai bi n chính là đ l n L i nhu n k

toán hi n hành và s bi n đ ng L i nhu n k toán so v i k tr c nên có các gi

2.5 CÁC NHÂN T TÁCă NGă N M I LIÊN H GI A L I NHU N

K TOÁN VÀ T SU T SINH L I C PHI U

Trong các nghiên c u k toán liên quan đ n th tr ng v n, bên c nh nh ng

nghiên c u ki m đ nh m i quan h T su t sinh l i c phi u ậ L i nhu n k toán, có

nhi u tác gi quan tâm đ n nh ng nhân t tác đ ng đ n đ l n c a h s t ng quan

toán Xu t phát t k t qu công trình nghiên c u c a Ball và Brown (1968), h s này cho th y ph n ng c a th tr ng đ i v i nh ng ắthông tin có l i” hay nh ng

ắthông tin b t l i” c a t ng doanh nghi p khác nhau thì s có đ m nh y u khác

nhau Nh ng nghiên c u th c ch ng t p trung vào nh ng nhân t tác đ ng lên h s

t ng quan, hay là nh ng nhân t tác đ ng đ n m i quan h gi a T su t sinh l i c

phi u ậ L i nhu n k toán đ c g i chung là nh ng nghiên c u v h s ERC

(Earnings response coefficient) Trong các nghiên c u này, ph ng trình m i liên

h gi a T su t sinh l i c phi u ậ L i nhu n k toán th ng s d ng nh sau

(Collins và Kothari, 1989):

it it it

(Cumulative average abnormal firm unique return) tính t đ u th i gian kh o sát

ERC là h s ph n ng l i nhu n đo l ng ph n ng c a t su t sinh l i b t

th ng c a m t c phi u đ i v i nh ng kho n l i nhu n k toán ngoài d ki n đ c

công b c a doanh nghi p phát hành c phi u đó (Scott, 1997)

b Các nhân t tác đ ng ERC:

Theo Deegan và Unerman (2006) nh ng nhân t nh h ng đ n đ l n ph n

ng c a t su t sinh l i c phi u đ i v i l i nhu n k toán bao g m: Tính không

ch c ch n và s r i ro (Risk and uncertainty); Ch t l ng ki m toán (Audit quality);

Quy mô doanh nghi p (Firm size); Ngành ngh kinh doanh (Industry); Lãi su t (Interest rates); òn b y tài chính (Financial leverage); M c t ng tr ng c a doanh

nghi p (Firm growth); Thu nh p th ng xuyên (Permanent profits) và thu nh p t m

th i (Temporary profits)

ng th i, nh ng nhân t nh h ng đ n giá tr doanh nghi p là c ng bao

g m nh ng nhân t nh h ng đ n m i quan h gi a T su t sinh l i c phi u ậ L i

nhu n k toán, ngoài ra còn có: L i nhu n công b c a nh ng doanh nghi p khác (Magnitude of profit releases of other firms); bi n đ ng (Volatility); L i nhu n

Theo Scott (1997) có ba nhân t chính tác đ ng lên m i quan h gi a T su t

sinh l i c phi u ậ L i nhu n k toán là:

 H s beta trong mô hình CAMP: H s beta là thành ph n quan tr ng trong

mô hình đ nh giá tài s n v n CAMP, h s beta càng cao thì r i ro càng cao R i ro

càng cao thì c u c phi u nh ng doanh nghi p có thông tin l i nhu n t t s th p h n

khi nh ng đi u ki n khác không đ i C u th p cho th y giá th tr ng thay đ i ít và

t su t sinh l i c phi u đ i v i nh ng doanh nghi p có tin t t s có ERC th p h n

Nói cách khác, t su t sinh l i d ki n c a doanh nghi p có r i ro càng l n thì ph n

ch ng th c nghi p c a m i quan h ng c chi u gi a h s beta và ERC đ c đ a

ra trong nh ng nghiên c u c a Collins và Kothari (1989) hay c a Easton và Zmijewski (1989)

 C u trúc v n: Nh ng doanh nghi p có t l n cao thì ERC s th p h n

ERC c a nh ng doanh nghi p có t l n th p ho c không dùng công c n Nguyên nhân vì t i nh ng doanh nghi p có t l n cao, s gia t ng l i nhu n khi

công b s làm t ng kh n ng tr n c a doanh nghi p, do đó, nh ng thông tin t t

v m t l i nhu n có tác đ ng đ n quy t đ nh c a nh ng ch n doanh nghi p h n là

t ng kh n ng tr nh ng kho n n Khi đó, nh ng doanh nghi p ít s d ng công c

n có ERC cao có th do s tác đ ng c a m c t ng tr ng cao h n là tác đ ng c a

t l n th p Do đó, khi ki m soát nhân t m c t ng tr ng, ERC s có m i t ng quan ng c chi u v i t l n Nh v y, có hai nhân t có kh n ng tác đ ng đ n

ERC là t l n và t l t ng tr ng, hai kho n m c này có th đ c phân tích t

nh ng n i dung đ c công b trên các báo cáo tài chính ây c ng là m t lý do v

s c n thi t c a vi c trình bày và thuy t minh nh ng công c tài chính ngoài b ng

cân đ i k toán

 S t n l u (persistence): là nguyên nhân làm t ng nh h ng c a l i nhu n

k toán hi n hành lên ERC N u l i nhu n k toán đ c k v ng c a nh ng công ty

có tính b n v ng thì h s ERC s cao h n ERC c a nh ng công ty có l i nhu n

không có tính b n v ng (l i nhu n b t th ng, l i nhu n không th ng xuyên)

Theo Collins và Kothari (1989), hi p ph ng sai (covariance) gi a t su t sinh

l i c phi u b t th ng ( URit ) và l i nhu n k toán ngoài d ki n ( URit ) nh sau:

cov( UR UXit, it)  f(t n l u l i nhu n (+), r i ro (-), t ng tr ng (+), lãi su t (-))

Tóm l i, nh ng nghiên c u v h s ERC đư ch ng minh đ c ERC có th là

m t hàm s bao g m các đ c tr ng doanh nghi p Các nhân t tác đ ng đ n ERC

đ c trình bày trong hình 2.3

Hình 0-3 ăCácănhơnăt ătácăđ ngăERC

2.5.2 Quy mô công ty

Quy mô công ty là m t trong nh ng đ c tr ng th ng đ c s d ng trong các

nghiên c u t ng quan gi a T su t sinh l i c phi u ậ L i nhu n k toán trong

l nh v c k toán th c ch ng và l nh v c tài chính Nh ng nghiên c u cho th y quy

mô công ty có tác đ ng đ n m i quan h này Tuy nhiên, nhân t quy mô có s tác