Nâng cao hiệu quả phát hiện sai phạm tài chính của Thanh tra quận 10 qua việc ứng dụng kỹ thuật kiểm toán điều tra

Singleton mô tả và phân tích, đánh giá đầy đủ về rủi ro gian lận, các loại gian lận,các thủ đoạn gian lận, nguyên tắc, các dấu hiệu gian lận, phương pháp phòng ngừa,phát hiện đối với từn

CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

1.1 Đặt vấn đề

Mục đích của hoạt động thanh tra nhằm phát hiện sai phạm trong cơ chếquản lý, chính sách, pháp luật để kiến nghị với cơ quan nhà nước có thẩm quyềnbiện pháp khắc phục, phòng ngừa, phát hiện và xử lý hành vi vi phạm pháp luật;giúp cơ quan, tổ chức, cá nhân được thanh tra thực hiện đúng quy định của phápluật; phát huy nhân tố tích cực; góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả của hoạt độngquản lý nhà nước

Để đạt được mục đích trên, yêu cầu cấp thiết đối với đội ngũ cán bộ làmcông tác thanh tra ngoài việc nổ lực cố gắng, có trình độ chuyên môn phù hợp, cònphải có các kỹ năng phân tích về tài chính, hiểu rõ bản chất, cách thức nhận biết dấuhiệu gian lận và phương pháp phát hiện sai phạm tài chính Tuy nhiên, thực tế tạiThanh tra Quận 10 và qua báo cáo tổng kết hàng năm của ngành thanh tra TP.HCMtrên cơ sở báo cáo tổng hợp của thanh tra các quận huyện, đều có chung nhận xét làviệc thanh tra phát hiện gian lận, sai sót về quản lý sử dụng NSNN, thanh tra việcchấp hành chế độ quản lý tài chính kế toán còn nhiều hạn chế, chưa thực sự đáp ứngđầy đủ nhiệm vụ được giao Nguyên nhân chủ quan là do trình độ đội ngũ cán bộthanh tra không đồng đều, trình độ năng lực chuyên sâu còn hạn chế, chưa đượcthường xuyên bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên môn, chưa có quy định hướng dẫn vềphương pháp, kỹ thuật thanh tra; do giới hạn về thẩm quyền, pháp lý, giới hạn vềthời gian; nguyên nhân khách quan là do thủ đoạn gian lận ngày càng tinh vi

Vì vậy, vấn đề đặt ra là phải nâng cao hiệu quả phát hiện sai phạm tài chínhtrong hoạt động thanh tra nhà nước nhằm hạn chế tham nhũng, hành vi gian lận, viphạm pháp luật, đảm bảo pháp chế

1.2 Tính cấp thiết của đề tài

Theo Luật thanh tra năm 2010, kết quả thanh tra, phải được công bố côngkhai bằng các hình thức như niêm yết tại trụ sở đơn vị được thanh tra, trên phươngtiện truyền thông như internet, báo chí Do vậy, kết quả thanh tra phải đảm bảotính chính xác, khách quan, phản ánh đúng tính chất sự vụ sự việc diễn ra tại đơn vịđược thanh tra Để hoàn thành tốt chức năng, nhiệm vụ được giao, đòi hỏi mỗi cán

bộ thanh tra phải đầu tư, nổ lực cố gắng nghiên cứu, tìm tòi, vận dụng các kỹ năng,phương pháp kiểm tra sẵn có tại đơn vị mình và các kỹ năng mới như kỹ thuật nhậnbiết và phát hiện gian lận của kiểm toán điều tra vào hoạt động thanh tra Tuy nhiên,hiện nay Thanh tra Nhà nước chỉ mới xây dựng quy trình thanh tra gồm các thủ tụctiến hành thanh tra, chưa xây dựng phương pháp, kỹ thuật thanh tra về tài chínhthống nhất chung làm cơ sở để chuyên viên thanh tra trong quá trình thanh tra có thểtham khảo, định hướng nghiên cứu, vận dụng vào thực tế của từng đơn vị, đáp ứngyêu cầu, nhiệm vụ được giao, góp phần đảm bảo pháp chế, giảm thiểu tối đa tìnhtrạng thất thu NSNN

Vấn đề đặt ra là tìm ra phương pháp, kỹ thuật thanh tra hữu hiệu, thốngnhất chung tại đơn vị thanh tra để cán bộ thanh tra có thể tham khảo vận dụng,nhanh chóng nắm bắt được bản chất công việc, rút ngắn thời gian đào tạo tiếp cậncông việc, qua đó nâng cao hiệu quả phát hiện sai phạm tài chính

Hiện nay, kỹ thuật kiểm toán điều tra đã được các tác giả nghiên cứu nhưJack Bologna, Forensic Accounting Revew (1985) nêu ra 20 yếu tố để đánh giáHTKSNB; Donald Cressey kết luận mỗi gian lận có ba điểm chung là áp lực, sự hợp

lý và cơ hội để phạm tội; Allen G Lux and Sandra Fitiani, ‘‘Fighting Internal Crimebefore It Happens,’’ Information Systems Control Journal Vol III (2002) xác địnhloại gian lận biển thủ tài sản thường được gây ra bởi các nhân viên chống lại tổchức, vì lợi ích của nhân viên đó; Allen G Lux and Sandra Fitiani, ‘‘FightingInternal Crime before It Happens,’’ Information Systems Control Journal Vol III(2002) xác định loại gian lận biển thủ tài sản thường được gây ra bởi các nhân viênchống lại tổ chức, vì lợi ích của nhân viên đó; Tommie W Singleton Aeron J

Singleton mô tả và phân tích, đánh giá đầy đủ về rủi ro gian lận, các loại gian lận,các thủ đoạn gian lận, nguyên tắc, các dấu hiệu gian lận, phương pháp phòng ngừa,phát hiện đối với từng loại gian lận cụ thể.

Do vậy, đề tài “Nâng cao hiệu quả phát hiện sai phạm tài chính của Thanh tra Quận 10 qua việc ứng dụng kỹ thuật kiểm toán điều tra”sẽ là nội dung nghiên cứu của tác giả trong luận văn này

1.3 Mục tiêu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

1.3.1 Mục tiêu nghiên cứu

Tìm hiểu, đánh giá hiện trạng phương pháp, kỹ thuật thanh tra phát hiệngian lận, sai sót về tài chính của Thanh tra Quận 10

So sánh với kỹ thuật của kiểm toán điều tra, xác định các kỹ thuật nhận biếtdấu hiệu gian lận và kỹ thuật phát hiện gian lận của kiểm toán điều tra có khả năngvận dụng vào công tác thanh tra nhằm nâng cao hiệu quả phát hiện sai phạm tàichính, tiết kiệm thời gian, công sức cho đội ngũ cán bộ thanh tra viên

Qua đó đề xuất một số kiến nghị, giải pháp tăng cường hiệu quả công tácthanh kiểm tra, góp phần tích cực trong việc hỗ trợ công tác thanh tra từ giai đoạnlập kế hoạch, triển khai và kết thúc thanh tra, giảm thiểu thất thoát ngân sách nhànước, đảm bảo pháp chế

1.3.2 Nội dung nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu trên, cần giải quyết các vấn đề sau:

- Hệ thống hóa các khái niệm về thanh tra, kiểm toán điều tra, quy trìnhtiến hành thanh tra, phương pháp và kỹ thuật thanh tra đang áp dụng tại Thanh traQuận 10, tìm hiểu kỹ thuật nhận biết các dấu hiệu gian lận và kỹ thuật phát hiệngian lận của kiểm toán điều tra

- So sánh kỹ thuật của Thanh tra Quận 10 với kỹ thuật của kiểm toán điềutra để tìm ra các hạn chế của Thanh tra Quận 10, đồng thời phát hiện các điểm mới,

ưu điểm của kỹ thuật kiểm toán điều tra có thể vận dụng vào kỹ thuật thanh tra

 Để đạt được mục tiêu nghiên cứu, đề tài này cần làm rõ các câu hỏi sau:

- Thanh tra Quận 10 đang áp dụng những kỹ thuật nào trong hoạt động

thanh tra tài chính; những hạn chế của kỹ thuật thanh tra trong quá trình thanh traphát hiện sai phạm tài chính.

- Kiểm toán điều tra gồm những kỹ thuật nào, ưu điểm và khả năng ứngdụng của kỹ thuật nhận biết và phát hiện gian lận của kiểm toán điều tra vào thựctiễn hoạt động thanh tra tại Thanh tra Quận 10

- Nguyên nhân hạn chế và giải pháp đồng bộ nâng cao hiệu quả phát hiệnsai phạm tài chính của Thanh tra Quận 10

1.3.3 Phương pháp nghiên cứu

1.3.3.1 Phương pháp luận

Nghiên cứu cơ sở lý thuyết về kiểm toán điều tra, kết hợp với thực tiễn hoạtđộng thanh tra tại Thanh tra Quận 10, có mở rộng khảo sát các dạng sai phạm, cácthủ đoạn gian lận thường phát hiện qua thanh tra và kỹ thuật thanh tra của một sốquận làm cơ sở suy luận biện chứng, đánh giá khách quan về hạn chế chung củathanh tra, qua đó, tiến hành so sánh với từng phương pháp của kiểm toán điều tranhằm làm rõ ưu điểm của kiểm toán điều tra; tìm ra nguyên nhân và đề xuất vậndụng ưu điểm kỹ thuật của kế toán điểu tra vào công tác thanh tra tại Quận 10

1.3.3.2 Phương pháp nghiên cứu

- Hệ thống hóa kỹ thuật thanh tra của Thanh tra Quận 10, tìm hiểu kỹ thuậtphát hiện gian lận của kiểm toán điều tra làm cơ sở để so sánh

- Khảo sát, đánh giá hiện trạng phương pháp Thanh tra của Thanh tra Quận

10 và một số đơn vị thanh tra quận thuộc Cụm 1 trên cơ sở kỹ thuật kiểm toán điềutra nhằm tìm ra các hạn chế của thanh tra, ưu điểm của kiểm toán điều tra có thể vậndụng vào hoạt động thanh tra nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động thanh tra

1.4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu trong luận văn là các phương pháp phát hiện dấuhiệu gian lận và kỹ thuật phát hiện gian lận của kiểm toán điều tra và thực trạngphương pháp thanh tra phát hiện sai phạm tài chính của Thanh tra Quận 10

- Phạm vi nghiên cứu: phạm vi nghiên cứu của đề tài chủ yếu tập trung vàoviệc nghiên cứu vận dụng kỹ thuật kiểm toán điều tra vào công tác thanh tra pháthiện sai phạm tài chính tại Thanh tra Quận 10.

1.5 Kết cấu của luận văn

Luận văn này được kết cấu thành 5 chương:

Chương 1 : Giới thiệu lý do chọn đề tài

Chương 2 : Tổng quan về Thanh tra, kiểm toán điều tra

Chương 3 : Phương pháp nghiên cứu

Chương 4 : Đánh giá thực trạng thanh tra và khả năng ứng dụng kỹ

thuật kiểm toán điều tra vào công tác thanh tra tại Thanhtra Quận 10

Chương 5 : Kết luận và kiến nghị

CHƯƠNG 2 TỔNG QUAN VỀ THANH TRA, KIỂM TOÁN ĐIỀU TRA

2.1 Tổng quan về thanh tra nhà nước

Thanh tra là một chức năng của quản lý, hoạt động thanh tra là một khâucủa hoạt động quản lý nhà nước Để hoạt động thanh tra có hiệu lực và hiệu quả, đạtđược mục tiêu đặt ra, phù hợp với hoạt động quản lý nhà nước thì vấn đề đầu tiên làchủ thể quản lý phải xác định được đầy đủ và đúng đắn những nguyên tắc cơ bảnlàm cơ sở cho hoạt động thanh tra của các cơ quan thanh tra nhà nước

Cơ quan thanh tra nhà nước trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình

có chức năng giúp cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện quản lý nhà nước vềcông tác thanh tra, giải quyết khiếu nại tố cáo, phòng chống tham nhũng1

Nguyên tắc hoạt động thanh tra là theo kế hoạch hoặc thanh tra đột xuấttheo yêu cầu của cấp trên, việc thanh tra phải tuân theo pháp luật; bảo đảm chínhxác, khách quan, trung thực, công khai, dân chủ, kịp thời; không trùng lặp về phạm

vi, đối tượng, nội dung, thời gian thanh tra giữa các cơ quan thực hiện chức năngthanh tra; không làm cản trở hoạt động bình thường của cơ quan, tổ chức, cá nhân làđối tượng thanh tra

Mục đích hoạt động thanh tra nhằm phát hiện sơ hở trong cơ chế quản lý,chính sách, pháp luật để kiến nghị với cơ quan nhà nước có thẩm quyền biện phápkhắc phục; phòng ngừa, phát hiện và xử lý hành vi vi phạm pháp luật; giúp cơ quan,

tổ chức, cá nhân thực hiện đúng quy định của pháp luật; phát huy nhân tố tích cực;góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động quản lý nhà nước; bảo vệ lợi íchcủa Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân

2.2 Tổng quan về Thanh tra Quận 10

Thanh tra Quận 10 là cơ quan chuyên môn trực thuộc Ủy ban nhân dânquận 10; chịu sự chỉ đạo trực tiếp cấp quản lý nhà nước theo chiều ngang của

1 Luật Thanh tra 2010.

UBND quận 10, chịu sự lãnh đạo, chỉ đạo theo chiều dọc về chuyên môn của Thanhtra Thành phố; có trách nhiệm giúp UBND quận 10 về công tác thanh tra kinh tế xãhội, thanh tra giải quyết khiếu nại, tố cáo và thanh tra PCTN theo những quy địnhcủa pháp luật; thực hiện thanh tra theo kế hoạch, thanh tra đột xuất theo yêu cầu củaThanh tra Thành phố hoặc theo chỉ đạo của chủ tịch UBND quận 10

Thanh tra TP.HCM phân chia thanh tra cấp quận thành 4 cụm, trong đóThanh tra Quận 10 thuộc Cụm 1

* Trong quản lý nhà nước, Thanh tra Quận 10 có nhiệm vụ:

- Xây dựng kế hoạch thanh tra trình chủ tịch UBND quận phê duyệt và tổchức thực hiện kế hoạch thanh tra;

- Báo cáo kết quả thanh tra;

- Theo dõi, đôn đốc, kiểm tra việc thực hiện kết luận, kiến nghị, quyết định

xử lý về thanh tra của chủ tịch UBND quận 10

* Trong hoạt động thanh tra, Thanh tra quận 10 có nhiệm vụ, quyền hạn:

- Thanh tra việc thực hiện chính sách, pháp luật và nhiệm vụ, quyền hạncủa cơ quan chuyên môn thuộc UBND quận, phường;

- Thanh tra vụ việc khác do chủ tịch UBND quận giao

- Giúp UBND quận quản lý nhà nước về công tác phòng, chống thamnhũng; thực hiện nhiệm vụ PCTN theo quy định của pháp luật về PCTN

* Quyền hạn cụ thể của thanh tra được quy định từ Điều 46, Điều 47 vàĐiều 48 Luật Thanh tra năm 2010 Trong đó, liên quan đến việc thu thập hồ sơ, tàiliệu, chứng cứ thì thanh tra có quyền yêu cầu đối tượng thanh tra, tổ chức, cá nhân

có thông tin, tài liệu liên quan đến nội dung thanh tra cung cấp thông tin, tài liệu,báo cáo bằng văn bản, giải trình, tổ chức giám định; xác minh thực tế về vấn đề liênquan đến nội dung thanh tra

* Cơ cấu tổ chức của Thanh tra Quận 10 gồm chánh thanh tra phụ tráchlãnh đạo chung, là trưởng các đoàn thanh tra, và 3 phó chánh thanh tra; được chialàm 3 tổ riêng biệt:

- Tổ thanh tra giải quyết khiếu nại tố cáo (KNTC)

- Tổ thanh tra phòng chống tham nhũng (PCTN)

- Tổ thanh tra kinh tế xã hội (KTXH)

Mỗi tổ có một phó chánh thanh tra là phó đoàn, có trách nhiệm giúp việccho chánh thanh tra; các chuyên viên làm công tác nghiệp vụ chuyên môn trongphạm vi thẩm quyền được giao Trong đó, tổ KTXH thực hiện chức năng thanh tra

về tài chính, chấp hành chính sách pháp luật nhà nước tại các đơn vị; tổ PCTN thựchiện chức năng thanh tra trách nhiệm việc thực hiện các quy định của pháp luật vềPCTN tại các đơn vị, phòng ban trực thuộc Uỷ ban nhân dân quận 10; tổ KNTC giảiquyết các vụ viêc khiếu nại hành chính, dân sự

Hình 1.1: Sơ đồ tổ chức đơn vị Thanh tra Quận 10

* Quy trình thanh tra: Thông tư số 02/2010/TT-TTCP ngày 02/3/2010 củaThanh tra Chính phủ quy định quy trình tiến hành một cuộc thanh tra, đối tượng ápdụng là các cơ quan thanh tra nhà nước, theo đó quy trình thanh tra gồm 3 giaiđoạn: chuẩn bị thanh tra, tiến hành thanh tra và kết thúc thanh tra, gồm 24 bướctương ứng với 24 điều, từ Điều 3 đến Điều 27 Cụ thể như sau:

- 1 thanh tra viên

- 2 chuyên viên

- 1 chuyên viên

- 1 thanh tra viên

- 2 chuyên viên

Mục đích khảo sát để nắm được mô hình tổ chức bộ máy, cơ chế quản lý,chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của đối tượng thanh tra; hệ thống các quy định củapháp luật liên quan đến hoạt động của đối tượng thanh tra; các thông tin liên quanđến tình hình hoạt động, việc thanh tra, kiểm tra, kiểm toán, điều tra của các cơquan chức năng và hoạt động tự kiểm tra, kiểm soát của đối tượng thanh tra; cácthông tin liên quan đến các mối quan hệ chủ yếu gắn với tổ chức hoạt động của đốitượng thanh tra và các thông tin liên quan đến những nội dung dự kiến thanh tra;nhận định những vấn đề nổi cộm, có dấu hiệu sai phạm, đề xuất những nội dung cầnthanh tra và cách thức tổ chức thực hiện.

- Lập kế hoạch thanh tra:

Căn cứ quyết định thanh tra, đoàn thanh tra lập kế hoạch, phân công nhiệm

vụ, nội dung gồm: mục đích, yêu cầu, nội dung thanh tra, đối tượng thanh tra, thời

kỳ thanh tra, thời hạn thanh tra, phương pháp tiến hành thanh tra, tiến độ thực hiện,chế độ thông tin báo cáo, việc sử dụng phương tiện, thiết bị, kinh phí và những điềukiện vật chất cần thiết khác phục vụ hoạt động của Đoàn thanh tra

- Xây dựng đề cương yêu cầu đối tượng thanh tra báo cáo:

Căn cứ nội dung thanh tra, kế hoạch tiến hành thanh tra, đoàn thanh tra xâydựng đề cương yêu cầu đối tượng thanh tra báo cáo Đề cương càng chi tiết, cụ thể

sẽ tạo điều kiện cho đối tượng thanh tra báo cáo đầy đủ, có hệ thống theo chủ địnhcủa đoàn thanh tra, qua đó sẽ hỗ trợ cho đoàn thanh tra có cái nhìn tổng thể để xácđịnh vấn đề nào cần đi sâu, rút ngắn tời gian thanh tra

- Thu thập thông tin, tài liệu liên quan đến nội dung thanh tra:

Đoàn thanh tra có thẩm quyền yêu cầu đối tượng thanh tra cung cấp hồ sơ,tài liệu có liên quan đến nội dung thanh tra Trong quá trình thanh tra, nếu xét thấycần thiết, Đoàn thanh tra tiếp tục yêu cầu đối tượng thanh tra, yêu cầu cơ quan, tổchức, cá nhân cung cấp thông tin, tài liệu có liên quan đến nội dung thanh tra3

- Kiểm tra, xác minh thông tin, tài liệu:

Trên cơ sở báo cáo của đối tượng thanh tra và các thông tin, tài liệu đã thuthập được, Đoàn thanh tra tiến hành nghiên cứu, phân tích, đối chiếu, so sánh, đánh

giá; yêu cầu đối tượng thanh tra giải trình về những vấn đề liên quan đến nội dungthanh tra; tiến hành kiểm tra, xác minh thực tế và chịu trách nhiệm về tính chínhxác, khách quan của những thông tin, tài liệu đã kiểm tra, xác minh.

Nếu phát hiện có sai phạm trong quá trình thanh tra thì phải tiến hành lậpbiên bản với đối tượng thanh tra để xác định rõ nội dung, tính chất, mức độ củahành vi vi phạm, nguyên nhân dẫn đến vi phạm

Khi phát hiện có dấu hiệu vi phạm pháp luật đến mức phải truy cứu tráchnhiệm hình sự, trưởng đoàn thanh tra có trách nhiệm báo cáo với người ra quyếtđịnh thanh tra xem xét, quyết định việc chuyển hồ sơ vụ việc sang cơ quan điều tra

* Thời hạn thanh tra: thời hạn tiến hành một cuộc thanh tra đối với thanhtra cấp quận không được quá 30 ngày theo quy định tại điểm c, khoản 1 điều 45Luật Thanh tra 2010

2.3 Kỹ thuật thanh tra của Thanh tra Quận 10

* Kiểm tra tuân thủ:

- Kiểm tra hiệu lực các văn bản do đơn vị cung cấp, tìm kiếm các văn bảnmới bổ sung nếu có để kiểm tra tính hợp pháp về các khoản thu chi của đơn vị

- Kiểm tra quy chế chi tiêu nội bộ của đơn vị đối chiếu với các văn bảnpháp luật có liên quan nhằm xác định việc xây dựng quy chế có tuân thủ đúng vănbản hướng dẫn hay không Có 2 khả năng xảy ra khi kiểm tra quy chế đơn vị:

+ Thu: nếu đơn vị quy định mức thu cao hơn quy định hoặc không đưa vàoquy chế các khoản có thu thì đoàn sẽ thống kê, tính ra số chênh lệch để có hướngkiến nghị xử lý thu hồi, hoàn trả, đề xuất xử lý kỷ luật trách nhiệm cá nhân, tập thể

+ Chi: nếu đơn vị xây dựng quy chế không đúng định mức chi theo các vănbản pháp luật hướng dẫn đang có hiệu lực; các khoản chi không có cơ sở; hoặc cốtình vận dụng văn bản pháp luật sai đối tượng nhằm có lợi cho đơn vị như vận dụngvăn bản áp dụng cho loại hình doanh nghiệp vào đơn vị sự nghiệp để được hạchtoán tăng thêm đáng kể vào chi phí các khoản chi cho con người (chủ yếu cho bộphận quản lý), đồng thời làm giảm thuế TNDN phải nộp thì các khoản chi này làkhông hợp lệ và sẽ bị xuất toán khỏi chi phí hoạt động kinh doanh trong kỳ được

khấu trừ vào thuế TNDN Thanh tra sẽ xem xét sai phạm do do kế toán thực hiệnhay do chỉ đạo của ban lãnh đạo để có hướng kiến nghị xử lý theo luật định

- Kiểm tra các khoản chi hoạt động thường xuyên như lương, chi phụ cấp,làm ngoài giờ, công tác phí, các khoản chi lớn như chi mua sắm, chi sửa chữaTSCĐ đối chiếu với quy định để xác định việc chi có đúng quy định, tuân thủ quytrình, có được quy định cụ thể trong quy chế chi tiêu của đơn vị

Thực tế thanh tra tại Quận 10 cho thấy các sai phạm về định mức chi làtrọng yếu, thường rơi vào các khoản chi cho con người, thể hiện qua việc phân tích

tỷ trọng chi cho con người/tổng chi, chi cho bộ phận quản lý, gián tiếp/bộ phận trựctiếp, tổng chi/tổng thu trên BCTC của đơn vị có sự bất hợp lý Sai phạm này là cố ýcủa kế toán và thường gây sai lệch BCTC để giảm thuế TNDN phải nộp, nếu saiphạm bị phát hiện thì số tiền bị xuất toán loại khỏi chi phí, thu hồi, truy thu thuế sẽrất lớn (kết quả thống kê từ năm 2010 – 2013 cho thấy số tiền bị xuất toán, loại khỏichi phí, điều chỉnh BCTC là 2.634.436.837 đ, chiếm tỷ lệ 40 % tổng số sai phạm)

* Kiểm tra quy trình quản lý thu chi:

Tìm hiểu quy trình thu chi thông qua làm việc trực tiếp với các đối tượng

có liên quan đến quy trình thu chi để tìm kiếm sự bất cập, mâu thuẫn trong lời khaicủa đối tượng nhằm tìm kiếm phát hiện sổ sách ghi chép quan trọng mà đơn vị cốtình che dấu không giao nộp

* Phân tích, kiểm tra kế toán:

- Kiểm tra thời gian hạch toán, cách thức hạch toán vào phần mềm kế toánđối chiếu với nguyên tắc, chuẩn mực kế toán; xác định chênh lệch thu chi, việc tríchnộp thuế GTGT, TNDN; xác định việc phân bổ chênh lệch thu chi vào các quỹ Chútrọng việc chi có đúng đối tượng, việc chi thu nhập tăng thêm có hạch toán vào chiphí để giảm thuế phải nộp hay không

- Lập bảng phân tích phân loại thu, chi, công nợ; tính chênh lệch thu chitừng tháng theo niên độ hàng năm; tính toán kiểm tra việc trích và sử dụng các quỹđối chiếu với các văn bản quy phạm pháp luật như nghị định, thông tư hướng dẫn để

tìm kiếm sự bất thường, không tuân thủ đúng văn bản hướng dẫn về công tác quản

lý thu chi tài chính của đơn vị

Việc phân tích, xử lý số liệu vận dụng kỹ năng tin học như sử dụng hàmsumproduct, if, or, công cụ trích lọc Filter và Advance Filter, subtotal, pivot table vàhàm tự tạo trong Excel

+ Đối với phần thu: lập bảng phân tích số liệu tổng hợp thu theo chiềungang hàng tháng phân theo từng loại hợp đồng hay từng nguồn thu để xác định thuđúng, thu đủ từng tháng hay có dấu hiệu để ngoài sổ sách, hoãn doanh thu, chậmnộp, biển thủ Nghi vấn sai phạm tài chính được thể hiện rõ trên bảng tổng hợp quaviệc số thu các tháng không đều nhau, thu cách khoảng tháng có tháng không, tổng

số thu 12 tháng đối chiếu với hợp đồng không đủ Các nghi vấn này sẽ được tổnghợp và làm rõ khi đoàn thanh tra làm việc trực tiếp với bộ phận tài vụ và các đốitượng có liên quan; nếu đơn vị không giải trình được hoặc giải trình không kháchquan, không hợp lý thì đoàn thanh tra sẽ tiến hành lập biên bản ghi nhận giải trìnhcủa đơn vị và ý kiến của đoàn thanh tra về các sai sai phạm làm cơ sở để viết báocáo kết quả thanh tra

+ Đối với phần chi: lập bảng phân tích tổng hợp phân loại chi hàng thángtheo từng nội dung chi trên cơ sở quy chế chi tiêu nội bộ của đơn vị, các văn bảnQPPL, văn bản dưới luật để xác định các khoản chi bất thường, chi không có trongquy chế, chi vượt mức quy định; kiểm tra việc trích khấu hao; quyết toán mua sắmtài sản của đơn vị Sai phạm tài chính được thể hiện trên bảng tổng hợp qua các nộidung không có trong quy chế, nội dung chi không được hạch toán vào chi phí hoạtđộng dịch vụ (TK 631) như chi thu nhập tăng thêm, chi có tính phúc lợi, chi chomột bộ phận nào đó quá cao so với bộ phận khác là một dấu hiệu rõ ràng đơn vị cốtình làm sai lệch thuế và sai lệch báo cáo tài chính Trường hợp này đoàn thanh traxác định là sai phạm rõ ràng, không có nghi vấn nên việc mời đối tượng thanh tralên làm việc chỉ để đơn vị giải thích nguyên nhân sai phạm và lập biên bản theo luậtđịnh làm cơ sở pháp lý để đưa vào báo cáo thanh tra

+ Đối với phần xác định chênh lệch thu chi: lập bảng xác định chênh lệch thuchi hàng tháng để xác định số thuế đơn vị phải trích nộp theo số sổ sách của đơn vị

và số loại trừ của đoàn thanh tra; kiểm tra tình hình chấp hành nghĩa vụ thuế, xácđịnh có hay không việc chậm nộp, nợ đọng thuế; kiểm tra việc tuân thủ nguyên tắctài chính của đơn vị làm cơ sở để xuất toán, thu hồi, truy thu thuế (nếu có)

+ Thống kê, lọc và phân loại toàn bộ số lượng biên lai, hóa đơn đầu ra củađơn vị để xác định số biên lai, hóa đơn không liên tục, xác định số cùi biên lai đơn

vị che dấu chưa cung cấp cho đoàn thanh tra, so sánh biên lai đã ra với số tiền đãhạch toán vào sổ sách để kiểm tra tính chính xác, nhận diện dấu hiệu chậm nộp, đểngoài sổ sách của đơn vị hay dấu hiệu biển thủ của thủ quỹ

* Kiểm tra chứng từ:

Rà soát lướt chi tiết toàn bộ phiếu chi kèm chứng từ để tìm kiếm dấu hiệubất thường của phiếu chi, chứng từ như hóa đơn, bảng kê, chữ ký người nhận tiền;kiểm tra sổ phụ, giấy nộp kho bạc so với số hạch toán kế toán; chú trọng kiểm sốliên tục của phiếu chi, kiểm mặt sau của các chứng từ để tìm kiếm ghi chú cho biếtdấu hiệu gian lận Trong việc rà soát chứng từ với số lượng lớn theo niên độ mộtnăm thì trực giác của thanh tra viên là rất quan trọng để phát hiện gian lận

- Căn cứ bảng tổng hợp phân loại chi, chọn từng hạng mục có giá trị lớn,nghi ngờ để kiểm tra chi tiết chứng từ (kiểm tra thời gian hạch toán, lập chứng từ,chữ ký người nhận tiền, kiểm tra việc chi trùng, quyết toán hai lần)

* Phỏng vấn:

Sau khi tổng hợp, phân tích số liệu, nắm được các bất thường về tài chính,sai phạm về tuân thủ, đoàn thanh tra sẽ tiến hành mời đối tượng liên quan lên làmviệc để tìm hiểu về hệ thống kiểm soát nội bộ của đơn vị, đưa ra các chứng cứ, pháthiện của Đoàn thanh tra để làm rõ các vấn đề về sai phạm, yêu cầu đối tượng giảitrình về các khoản mục bất thường mà đoàn thanh tra phát hiện để xác định saiphạm là do sai sót số học, do lỗi cá nhân hay tập thể, cố tình hay vô tình, qua đó làm

cơ sở để nhận xét kết luận, kiến nghị chấn chỉnh, xử lý trong báo cáo kết quả thanhtra Trường hợp xác định sai phạm nghiêm trọng hội đủ yếu tố cấu thành tội phạm

hình sự thì báo cáo người ra quyết định thanh tra, đồng thời lập hồ sơ chuyển sang

cơ quan điều tra theo luật định

2.3.1 Kỹ thuật nhận biết dấu hiệu gian lận

 Dấu hiệu gian lận báo cáo tài chính

- Đơn vị không cung cấp đủ cơ sở pháp lý, xây dựng định mức không cócăn cứ, không theo hướng dẫn, thường là cao hơn mức quy định

- Đơn vị cung cấp văn bản pháp lý không đúng đối tượng áp dụng

 Dấu hiệu gian lận biển thủ tài sản

- Giải trình, cung cấp hồ sơ:

+ Thủ quỹ không cung cấp biên lai, sổ thu tiền, hoặc cung cấp không đủ.+ Thủ quỹ giải trình không rõ ràng về quy trình quản lý thu chi tiền mặthàng ngày tại đơn vị; hoặc giải trình mâu thuẫn với giải trình của kế toán, thu viên

- Kiểm kê đối chiếu quỹ:

+ Phát hiện thừa, thiếu không giải thích được hoặc giải thích mơ hồ

+ Có sự nhập nhằng giữa các loại quỹ

- Kiểm tra, đánh giá:

+ Hệ thống KSNB không chặt chẽ như thủ quỹ vừa là người thu tiền, vừa

là người ra biên lai; thủ quỹ kiêm kế toán; kế toán không nắm được tình hình thutiền hàng ngày tại đơn vị

+ Có ghi chú, có ký hiệu đặc biệt phía sau phiếu thu, biên lai

+ Giấy nộp kho bạc, ngân hàng của thủ quỹ không khớp với số hạch toáncủa kế toán

 Dấu hiệu che dấu, để ngoài sổ sách

- Có ghi chú, có ký hiệu đặc biệt phía sau chứng từ

- Doanh thu hàng tháng không đều, hoặc tháng có tháng không

- Quy trình quản lý hạch toán thu không tuân thủ quy định

- Kiểm quỹ thực tế phát hiện chênh lệch so với sổ kế toán tiền mặt

- Đơn vị thông báo mất số liệu trên phần mềm kế toán do hư hỏng, bị virus,thất lạc biên lai, hợp đồng, sổ quỹ viết tay

- Kế toán chưa cung cấp được toàn bộ sổ sách, chứng từ thu chi, hợp đồng,biên lai theo hạn định của đoàn thanh tra; hoặc có cung cấp nhưng không đồng bộ

- Kiểm tra hệ thống kế toán trên máy tính của đơn vị phát hiện chưa khóa

sổ theo định kỳ, chưa hạch toán đầy đủ các khoản thu chi, chưa lập BCQT

- Kế toán khai báo không rõ ràng, chính xác về quy trình quản lý thu chi;

có dấu hiệu thông đồng hoặc mâu thuẫn trong lời khai của các đối tượng

- Che dấu, không cung cấp đủ biên lai, hóa đơn, hợp đồng, sổ thu tiền, sổgiao nhận giữa người thu tiền với bộ phận tài vụ

- Sổ quỹ tiền mặt của thủ quỹ chỉ ghi số tổng thu, chi của ngày, không ghitheo nghiệp vụ chi tiết phát sinh thủ quỹ

- Thủ quỹ có 2 sổ quỹ tiền mặt là sổ tập viết tay và sổ quỹ theo mẫu quyđịnh với số liệu về ngày tháng không khớp nhau giữa 2 sổ

* Thủ đoạn gian lận đối phó với đoàn thanh tra trong giai đoạn này thường

là đề nghị lùi thời gian cung cấp sổ sách kế toán, giải trình phức tạp, mơ hồ; từ sổcái tiền mặt của kế toán được chép lại vào sổ quỹ tiền mặt của thủ quỹ; nộp thuếTNDN còn nợ đọng, gửi tiền vào KBNN với số lượng lớn trước thời điểm thanh travài ngày; vay mượn tiền từ nơi khác về để bù đắp cho sự thiếu hụt, âm quỹ do chưahạch toán các khoản thu, các khoản đã chi nhưng chưa hạch toán do chưa có chứng

từ, hoặc do kế toán đã ra phiếu thu, hạch toán thu vào hệ thống sổ sách kế toánnhưng thủ quỹ không nhập quỹ để biển thủ; thủ quỹ cố tình để lẫn lộn khối lượngtiền lớn giữa các loại tiền quỹ như lương, trợ cấp, quỹ công chuyên dùng để gây khókhăn cho chuyên viên thanh tra trong quá trình chốt sổ để kiểm quỹ

 Dấu hiệu gian lận thanh toán

- Sử dụng nhiều hóa đơn bán lẽ, chứng từ không đủ, có chữ ký giống nhau

- Có ghi chú phía sau chứng từ, có ký hiệu đặc biệt bằng bút chì

- Số thứ tự phiếu chi không liên tục

2.3.2 Kỹ thuật phát hiện gian lận

 Phát hiện gian lận báo cáo tài chính

- Phân tích quy chế chi tiêu nội bộ, các văn bản QPPL đơn vị áp dụng trongniên độ thanh tra

- Phân tích tỷ lệ chi cho con người/tổng chi, chi cho bộ phận quản lý/tổngchi để xác định bất hợp lý

 Phát hiện gian lận biển thủ tài sản

- Kiểm tra quỹ tiền mặt đối chiếu với sổ quỹ tiền mặt của thủ quỹ và kếtoán để xác định chênh lệch

- Kiểm tra đối chiếu biên lai thu tiền, sổ giao nhận thu tiền giữa thu viên vàthủ quỹ, giữa thủ quỹ và kế toán

- Làm việc trực tiếp với từng đối tượng có liên quan về quy trình thu tiềncủa thủ quỹ tại đơn vị nhằm phát hiện mâu thuẫn trong giải trình để truy tìm sổ giaonhận chép tay riêng của thủ quỹ

 Phát hiện gian lận che dấu, để ngoài sổ sách

- Lập bảng phân tích số liệu thu đối với biên lai, hợp đồng theo chiềungang hàng tháng đối chiếu với số hạch toán

- Kiểm tra thời gian, cách thức ghi chép hạch toán vào sổ sách kế toán

- Rà soát toàn bộ phiếu thu, cùi biên lai, hóa đơn, cùi biên lai, hợp đồng

- Yêu cầu đối tượng giải trình về các bất thường qua kiểm tra, nếu giải trìnhkhông được hoặc không hợp lý, hợp lệ thì các nghi vấn sẽ xem là sai phạm

- Làm việc trực tiếp, riêng biệt với từng đối tượng có liên quan để tìm kiếmmâu thuẫn, qua đó buộc đối tượng phải giao nộp sổ sách ghi chép riêng

 Phát hiện gian lận thanh toán

- Kiểm tra các khoản mục chi cho con người, đặc biệt chi cho cán bộ lãnh đạo, quản lý

- Sao chép dữ liệu trực tiếp trên máy tính của đơn vị để ứng dụng tin họctìm kiếm sự trùng lặp

- Kiểm tra quy trình mua sắm tài sản

- Rà soát lướt chứng từ tìm kiếm dấu hiệu lạ

2.4 Tổng quan về kiểm toán điều tra

2.4.1 Khái niệm

Hiệp hội các nhà điều tra gian lận (ACFE) định nghĩa kiểm toán điều tra làviệc sử dụng phương pháp đặc biệt và phương pháp luận để phân biệt gian lận.Kiểm toán viên tìm kiếm chứng cứ gian lận với mục đích để chứng minh hay bác bỏviệc có hay không sự tồn tại gian lận Kiểm toán điều tra được nhắc đến sau khi cóchứng cứ hoặc nghi ngờ gian lận thông qua cáo buộc, khiếu nại hoặc phát hiện2

Đề tài khoa học cấp Bộ “Cơ sở lý luận và thực tiễn áp dụng kiểm toán điềutra trong điều kiện hiện nay của kiểm toán nhà nước” của Kiểm toán nhà nước địnhnghĩa kiểm toán điều tra là cuộc kiểm toán do KTNN thực hiện khi xuất hiện cáctình huống khách quan bắt buộc hoặc khi được giao nhiệm vụ kiểm toán điều tranhằm thực thi chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của mình theo pháp luật Khi đóKTNN tiến hành điều tra, xác minh, kết luận những sai phạm về kinh tế tài chínhcủa các tổ chức, đơn vị, cá nhân có liên quan đến thu chi, vận hành NSNN và sửdụng công quỹ, công sản từ đó kiến nghị các cấp có thểm quyền xử lý hoặc chuyển

hồ sơ sang cơ quan bảo vệ pháp luật nếu có dấu hiệu phạm tội nghiêm trọng

2.4.2 Mục đích và điều kiện thực hiện kiểm toán điều tra

Trong quá trình kiểm toán thông thường, khi nhận thấy hệ thống chứng từ,

sổ sách có dấu hiệu bị chỉnh sửa, thay đổi, phá hủy, giả mạo, hoặc đơn vị khôngcung cấp đầy đủ sổ sách, chứng từ thì kiểm toán viên không có đầy đủ cơ sở đểnhận xét, đánh giá, trường hợp này kiểm toán viên có thể đưa ra ý kiến từ bỏ vì nếu

2 Tommie W Singleton Aeron J Singleton (Characteristics and Skills of the Forensic Accountant).

chỉ sử dụng phương pháp kiểm toán báo cáo tài chính và kiểm toán tuân thủ, thìkhông thể nhận xét khách quan, không xác định được tính chính xác, đúng đắn của

số liệu trong báo cáo tài chính3 Do đó, phải tổ chức điều tra thu thập bằng chứng,sưu tầm tài liệu, xác minh thực tế, phỏng vấn những đối tượng có liên quan để phânloại và xác định sai phạm; xác định rõ gian lận xảy ra ở bộ phận nào trong đơn vị;xác định rõ trách nhiệm của cá nhân, tổ chức có liên quan đến sai phạm, gian lận tàichính; để có cơ sở nhận xét, đánh giá khách quan, phản ánh đúng bản chất sự việc

để có kiến nghị xử lý phù hợp

Tại Điều 16, Điều 30, Điều 52 Luật Kiểm toán Nhà nước quy định cụ thể

về điều kiện tiến hành điều tra thu thập chứng cứ của Kiếm toán viên nhà nước,theo đó, các thành viên đoàn kiểm toán có thẩm quyền áp dụng các phương phápchuyên môn, nghiệp vụ kiểm toán để thu thập chứng cứ và đánh giá các bằng chứngkiểm toán; kiểm tra, đối chiếu, xác nhận; điều tra đối với các tổ chức, cá nhân cóliên quan đến hoạt động kiểm toán làm cơ sở cho các ý kiến đánh giá, xác nhận, kếtluận và kiến nghị về những nội dung đã kiểm toán

2.4.3 Kỹ thuật phát hiện gian lận

Mục đích của phương pháp phát hiện gian lận là để chứng minh hay bác bỏkết quả lý thuyết khi xác định được các dấu hiệu nghi ngờ trong quá trình điều tra

Do đó, để thực hiện được mục đích này thì cần phải nắm rõ các thủ đoạn, các dấuhiệu gian lận và kỹ thuật phát hiện gian lận

Gian lận thường được gắn liền với sự thiếu kiểm soát và phát hiện bởi trựcgiác, sự nghi ngờ của người điều tra, của nhà quản lý, của các kiểm toán viên, hoặcmột ngoại lệ bất thường được phát hiện trong hồ sơ kế toán4 Do đó, việc đánh giá

hệ thống KSNB kết hợp với nhận biết các dấu hiệu đỏ là rất cần thiết trước khi tiếnhành các kỹ thuật phân tích phát hiện gian lận

2.4.3.1 Kỹ thuật phát hiện gian lận báo cáo tài chính 5

3 Đề tài khoa học cấp Bộ “Cơ sở lý luận và thực tiễn áp dụng kiểm toán điều tra trong điều kiện hiện nay của kiểm toán nhà nước” của Kiểm toán nhà nước.

4 Tommie W Singleton Aeron J Singleton (Characteristics and Skills of the Forensic Accountant).

5 Tommie W Singleton Aeron J Singleton (Characteristics and Skills of the Forensic Accountant).

- Kiểm tra lý lịch các giám đốc điều hành.

- Kiểm tra các nguyên tắc kế toán; kiểm tra thuế suất so với tiền thuế suất

- Phân tích báo cáo tài chính theo chiều ngang và dọc (tính tỷ lệ trong nhiềunăm, áp dụng công thức tính các tỷ suất6)

2.4.3.2 Kỹ thuật phát hiện gian lận biển thủ tài sản 7

- Xác nhận với ngân hàng, duy trì kiểm soát tiền mặt và TGNH

- Kiểm tra tiền đang chuyển có được ghi nhận trong hệ thống kế toán

- Thực hiện kiểm kê tiền mặt bất ngờ

- Quan sát việc ra phiếu thu tiền

- Đối chiếu hàng tồn kho và xác nhận các khoản phải thu thường xuyên

- Điều tra nguyên nhân thiếu hụt tiền mặt tại quỹ, TGNH, điều tra sổ sáchghi chép doanh thu bị thất lạc

- Luân phiên nhiệm vụ hoặc bắt buộc có kỳ nghỉ cho nhân viên phụ tráchthu chi quỹ

- Kiểm tra tất cả các giao dịch phải thông qua phê duyệt, rút trích các giaodịch không qua phê duyệt để phân loại theo nhân viên, khách hàng và nhà cung cấp

2.4.3.3 Kỹ thuật phát hiện gian lận ăn chặn 8

Các thủ đoạn ăn chặn có liên quan đến doanh số bán hàng, các khoản phảithu, và tiền hoàn Thủ đoạn thường bị phát hiện nếu KSNB hoạt động có hiệu quả

- Thực hiện giám sát tại chỗ Mục đích là để tạo ra một mức độ nhận thứccao về việc bị phát hiện để kẻ gian lận ngưng ăn chặn trong một khoảng thời gian,

từ đó có thể xác định số thu bình thường làm cơ sở so sánh với số thu trong ghichép trong sổ sách để xác định chênh lệch

- Đo lường sự biến đổi doanh thu của nhân viên bằng cách luân phiên thayđổi vị trí công tác của thu viên

- Điều tra những khoảng trống trong biên lai đánh số trước

- Kiểm tra sổ ghi chép, lưu ý các chỗ trống, hoặc nghiệp vụ hoàn lại tiền

6 Các chỉ số phân tích BCTC của Blocher et al; Beneish; Person; Kinney; Coglitore at al.

7 Tommie W Singleton Aeron J Singleton (Characteristics and Skills of the Forensic Accountant).

8 Tommie W Singleton Aeron J Singleton (Characteristics and Skills of the Forensic Accountant).

- Lập bảng tổng hợp KQKD, sử dụng chi phí GVHB xác định mức độdoanh thu hợp lý, sau đó so sánh với doanh thu thực tế để ước lượng số tiền thiếu.

2.4.3.4 Kỹ thuật phát hiện gian lận che dấu 9

- Phân tích tỷ lệ, vòng quay số ngày các khoản phải thu

- Liên hệ với khách hàng để ghi nhận khiếu nại của khách hàng

- Theo dõi nhân viên ở lại làm việc sau sau giờ hành chính

- Kiểm tra sự tồn tại theo thời gian để xác định các hoá đơn thuộc niên độ

kế toán năm trước nhưng ghi nhận vào niên độ năm sau

- Xác nhận công nợ phải thu, chú ý các khoản phải thu tới hạn

- Kiểm tra sổ sách thu tiền hàng ngày của nhân viên phụ trách các khoảnphải thu, xác minh rằng tên khách hàng phù hợp với sổ ghi chép, so sánh ngày thángghi vào sổ so với ngày tháng trên phiếu thu

- Tiến hành một cuộc “đột kích bất ngờ ngay tại bàn làm việc của đốitượng”, kiểm kê tại chỗ số lượng tiền mặt hiện có tại quỹ nhằm tìm kiếm hệ thống

sổ sách thứ hai được cất dấu trong bàn làm việc

2.4.3.5 Kỹ thuật phát hiện gian lận doanh số

- Phân tích doanh thu so với các khoản phải thu để tìm kiếm sự bất thườngnhư doanh thu tăng nhưng không có các khoản phải thu

- Xác minh danh sách công nợ với khách hàng (chú ý việc xuất hàng chocác kênh phân phối của đơn vị, xuất hàng bán chịu chưa thu tiền quá nhiều)

- Kiểm tra việc hạch toán doanh thu (thời gian hạch toán trước hay sau

nghiệp vụ phát sinh, thời gian hạch toán tăng doanh thu vào cuối năm; tính có thậthay hạch toán khống; kiểm tra hàng bán bị trả về đi kèm với ghi giảm công nợ phảithu vào những ngày đầu quý 1 của năm tài chính)

2.4.3.6 Kỹ thuật phát hiện gian định giá tài sản không đúng 10

- Phân tích theo chiều ngang, chiều dọc để xác định tính hợp lý của cáckhoản phải thu, doanh thu, hàng tồn kho, tài sản dài hạn, nguồn vốn và lợi nhuận

9 Tommie W Singleton Aeron J Singleton (Characteristics and Skills of the Forensic Accountant).

10 Tommie W Singleton Aeron J Singleton (Characteristics and Skills of the Forensic Accountant).

- Kiểm tra tài sản cố định (định giá so với thị trường, tính hiện hữu, thờigian sử dụng và trích lập khấu hao, tài sản giảm giá, cầm cố, thế chấp).

- Kiểm tra việc hạch toán: xác định có hay không việc vi phạm nguyên tắc

kế toán như hạch toán khống; ghi nhận các chi phí là tài sản; hạch toán sai lệch làmgiảm các khoản phải trả, các tài khoản phải thu khó đòi, giảm giá, khấu hao…

2.4.3.7 Kỹ thuật phát hiện gian lận thanh toán 11

 Kỹ thuật phát hiện công ty giả tạo

- Phân tích BCTC theo chiều ngang; tính thời gian quay vòng từ khi nhậnđược hoá đơn đến khi thanh toán

- Sử dụng công cụ phần mềm để tìm kiếm trùng lặp địa chỉ nhân viên công

ty với địa chỉ các nhà cung cấp

- Xác minh tính hợp pháp của nhà cung cấp, chú ý bắt đầu bằng cách xácminh các nhà cung cấp mới được bổ sung kể từ đợt kiểm toán cuối cùng

- Kiểm tra hoá đơn của người bán chỉ cung cấp một loại dịch vụ; khôngthanh toán cho người bán đáng ngờ và quan sát người phụ trách theo dõi thanh toán

- Rà soát những phiếu chi có giá trị lớn vì kẻ gian lận thường đưa chi phígian lận vào khoản chi lớn nhất; sắp xếp chi phí thanh toán theo thứ tự nhà cungcấp, số tiền, và số hoá đơn để dò tìm các nhà cung cấp có tên và dữ liệu trùng nhau

 Kỹ thuật phát hiện gian lận tăng giá

- Rà soát những hoá đơn đầu vào, xác minh, so sánh giá cả thị trường sovới giá trên hoá đơn

- Kiểm tra tất cả các hoá đơn dưới mức phê duyệt, sắp xếp hóa đơn theonhà cung cấp hoặc theo người có thẩm quyền phê duyệt hoá đơn

 Kỹ thuật phát hiện gian lận nhà cung cấp không đồng lõa

- Phân loại hoá đơn theo nhà cung cấp để tìm kiếm hoá đơn bất thường

- Xác minh với ngân hàng và nhà cung cấp về các hoá đơn bị hoàn lại tiền

 Kỹ thuật phát hiện gian lận mua sắm cá nhân

- Tìm kiếm các hóa đơn hàng mua hàng hóa lạ, bất thường

11 Tommie W Singleton Aeron J Singleton (Characteristics and Skills of the Forensic Accountant).

- Phân tích xu hướng thanh toán cho nhà cung cấp.

- Trích xuất tất cả hoá đơn mua hàng dưới mức phê duyệt, tổng hợp số liệunhà cung cấp và nhân viên mua hàng

 Kỹ thuật phát hiện gian lận tiền lương

* Phát hiện nhân viên ảo:

- Đối chiếu danh sách nhân viên trong bảng lương với sổ BHXH và dữ liệucủa phòng quản lý nhân sự

- Khai thác dữ liệu tiền lương để tìm kiếm những dấu hiệu như nhân viênkhông có sổ BHXH, không có khoản khấu trừ, không nghỉ phép hoặc nghỉ ốm

* Phát hiện sai lệch tiền lương:

- Xem xét bảng chấm công thời gian làm việc sau khi được phê duyệt

- Xác minh ngẫu nhiên mức lương trong một hoặc nhiều kỳ lương

- Kiểm tra việc chấm công là ngoài giờ, lưu ý số giờ cao bất hợp lý

- Lập danh sách người lao động có phụ cấp ngoài lương tăng lên bấtthường so với năm trước

 Kỹ thuật phát hiện gian lận hoa hồng

- Kiểm tra ngẫu nhiên chi phí thanh toán tiền hoa hồng bán hàng cho một

kỳ thanh toán; xác minh những thay đổi trong tỷ lệ hoa hồng

- Theo dõi doanh số bán hàng của nhân viên; phân tích tỷ lệ lợi nhuận, cáckhoản chi trả cao hơn mức quy định cho nhân viên bán hàng

- Xem xét một mối tương quan tuyến tính giữa doanh thu và hoa hồngthanh toán cho nhân viên

- Lập danh sách các nhân viên có phụ cấp ngoài lương tăng lên đáng kể sovới năm trước

 Kỹ thuật phát hiện gian lận giả mạo chi phiếu

- Đối chiếu sổ phụ ngân hàng và chi phiếu thanh toán

- Xác minh, đối chiếu trực tiếp với ngân hàng

2.4.3.8 Kỹ thuật phát hiện gian lận hàng tồn kho 12

12 Tommie W Singleton Aeron J Singleton (Characteristics and Skills of the Forensic Accountant).

- Kiểm kê hàng tồn kho xác định thừa thiếu và tính hiện hữu của tài sản.

- So sánh bình quân hàng tồn kho với các khoản phải thu, doanh thu

2.4.3.9 Kỹ thuật kỹ thuật kiểm tra chứng từ 13

Trong quá trình rà soát chứng từ, khi phát hiện các sai sót nhỏ không trọngyếu thì không nên bỏ qua sai sót này, cần phải ghi chép thống kê các sai sót này tíchlũy với các sai sót khác để xác định nếu tổng cộng các sai sót là trọng yếu

2.4.3.10 Kỹ thuật phát hiện tham nhũng 14

Tham nhũng thường liên quan đến một cá nhân/tổ chức bên trong với một

cá nhân/tổ chức bên ngoài đơn vị Do đó, cần tập trung vào tìm kiếm các giao dịchcủa bên liên quan, chú trọng mối quan hệ ẩn

* Kỹ thuật phát hiện:

- Chú trọng tìm kiếm các giao dịch có liên quan như hồ sơ dự thầu, hợpđồng, và các giao dịch khác có khả năng bị gian lận

- Điều tra ngẫu nhiên các nhà cung cấp và mối quan hệ với nhân viên

- Rà soát hợp đồng và quá trình phê duyệt thanh toán định kỳ

- Phân loại nhà cung cấp để xác minh, kiểm tra xác định khối lượng thực tếcao hơn một cách bất thường, không giải thích được so với khối lượng dự kiến

- Kiểm tra việc phân quyền nhiệm vụ lựa chọn nhà cung cấp, đấu thầu,quyết định phê duyệt hóa đơn, hợp đồng

13 Tommie W Singleton Aeron J Singleton (Characteristics and Skills of the Forensic Accountant).

14 Tommie W Singleton Aeron J Singleton (Characteristics and Skills of the Forensic Accountant).

15 Tommie W Singleton Aeron J Singleton (Characteristics and Skills of the Forensic Accountant).

Nguồn: Tommie W Singleton and Aaron J Singleton (2006): Fraud and Forensic Accounting.

2.5 Gian lận và các dấu hiệu nhận biết gian lận

2.5.1 Tam giác gian lận

Hình 2.1 Tam giác gian lận

Donald Cressey nghiên cứu về hành vi gian lận, đã thực hiện phỏng vấnkhoảng 200 phạm nhân tham ô ở trong tù Một trong những kết luận quan trọng củaông là gian lận chỉ phát sinh khi hội đủ ba điểm sau16:

- Áp lực (đôi khi được gọi như là động lực, và thường xuyên là “nhu cầukhông thể chia sẻ”): gian lận thường phát sinh khi nhân viên, người quản lý hay tổchức phải gánh chịu áp lực như khó khăn về tài chính, hậu quả từ sự thất bại cánhân, khó khăn về kinh doanh, bị cô lập, muốn ngang bằng người khác, mối quan

hệ rạn nứt giữa người chủ và người làm thuê

- Cơ hội: khi bị áp lực, nếu có cơ hội, họ sẵn sàng thực hiện hành vi gianlận Có hai yếu tố liên quan đến cơ hội là nắm bắt thông tin và kỹ năng thực hiệnhành vi gian lận

- Thái độ, cá tính: Cressey cho rằng không phải tất cả mọi người khi gặpkhó khăn và có cơ hội đều thực hiện gian lận, vì nó còn phụ thuộc rất nhiều vào thái

độ hay cá tính của từng cá nhân Có những người dù chịu áp lực và có cơ hội thựchiện nhưng vẫn không hề thực hiện hành vi gian lận, và ngược lại

16 Sách Kiểm toán nội bộ của Trường Đại học kinh tế TP.HCM (xuất bản lần thứ hai).

Tam giác gian lận

Áp lực

Thái độ, cá tính

Cơ hội

Trong 3 yếu tố trên, có 2 yếu tố là áp lực và thái độ, cá tính thuộc về yếu tốbên trong của chủ thể gian lận, riêng yếu tố cơ hội thuộc về yếu tố bên ngoài chủ thểgian lận, đó chính là hệ thống kiểm soát nội bộ tại đơn vị17

2.5.2 Các dấu hiệu nhận biết gian lận

Dấu hiệu nhận biết gian lận là một từ đồng nghĩa với dấu vân tay của kẻgian lận5 Dấu hiệu nhận biết trong kiểm toán điều tra có tính chất khác nhau và baogồm các yếu tố bất thường về kế toán, giao dịch hoặc sự kiện không giải thích được

Tommie W Singleton and Aaron J Singleton cho rằng hiểu biết cụ thểcách thức gian lận và mỗi thủ đoạn gian lận thường được thực hiện như thế nào, kếthợp việc nghiên cứu, phân tích và sử dụng dấu hiệu nhận biết để là cơ sở để ngănchặn và phát hiện gian lận Do đó, việc nhận diện được chính xác các dấu hiệu gianlận đối với từng vụ việc sẽ dẫn tự nhiên đến phương pháp và quy trình phát hiệngian lận hiệu quả

Có 9 dấu hiệu nhận biết gian lận tương ứng với 9 phương pháp phát hiệngian lận, gồm: dấu hiệu gian lận báo cáo tài chính; gian lận biển thủ tài sản; gian lận

ăn chặn (hớt); gian lận che dấu; gian lận gian lận doanh số; gian lận định giá tài sảnkhông đúng; gian lận thanh toán; gian lận hàng tồn kho, và dấu hiệu tham nhũng

2.5.2.1 Dấu hiệu gian lận báo cáo tài chính 18

* Dấu hiệu liên quan đến yếu tố cá nhân:

- Giám đốc điều hành giám sát không hiệu quả

- Quản lý điều hành bị ám ảnh bởi giá cổ phiếu

- Có quá nhiều áp lực về quản lý để đáp ứng yêu cầu tăng cao về tài chính

- Phong cách quản lý nhỏ nhặt của giám đốc điều hành

* Dấu hiệu liên quan đến tổ chức:

- Có cáo giác từ bên trong nội bộ

- Thiếu kiểm soát nội bộ

- Cơ cấu tổ chức phức tạp hoặc không ổn định

17 Tommie W Singleton and Aaron J Singleton (2006): Fraud and Forensic Accounting.

18 Tommie W Singleton Aeron J Singleton (Characteristics and Skills of the Forensic Accountant).

- Có mối đe dọa đến sự ổn định tài chính hoặc lợi nhuận.

* Dấu hiệu liên quan đến kế toán:

- Có các giao dịch lớn, bất thường, rất phức tạp vào cuối năm tài chính

- Có khối lượng đáng kể doanh số bán hàng cho một số đối tượng

- Tăng trưởng nhanh chóng, lợi nhuận cao hơn của chỉ số trung bình ngành

- Tăng trưởng doanh thu bất thường của của các đơn vị kinh doanh nhỏ

2.5.2.2 Dấu hiệu gian lận biển thủ tài sản 19

* Dấu hiệu liên quan đến yếu tố cá nhân:

- Nhân viên có quá nhiều nợ

- Nhân viên không bao giờ nghỉ phép hoặc có quá ít ngày nghỉ

- Có sự thay đổi trong lối sống của một nhân viên

- Nhân viên có hành vi bất thường (cáu gắt, làm việc không theo quy luật,

có vấn đề về tính cách, hay giận dữ)

* Dấu hiệu liên quan đến tổ chức:

- Có cáo giác từ bên trong nội bộ

- Hệ thống KSNB yếu kém

* Dấu hiệu liên quan đến kế toán:

- Mức TGNH giảm xuống bất thường không giải thích được

- Có mâu thuẫn, không giải thích được sự khác biệt trên số dư tài khoản kếtoán hoặc báo cáo hoạt động của doanh nghiệp với sổ phụ của ngân hàng

2.5.2.3 Dấu hiệu gian lận ăn chặn 20

Xảy ra trước khi việc hạch toán sổ sách được thực hiện, đây là loại gianlận để ngoài sổ sách

Các thủ đoạn ăn chặn có liên quan đến doanh số bán hàng (không ghi nhậndoanh số bán hàng, khai bớt doanh số bán hàng), ăn chặn các khoản phải thu (thủđoạn bỏ ngoài, che dấu), và ăn chặn tiền hoàn

* Dấu hiệu liên quan yếu tố cá nhân:

19 Tommie W Singleton Aeron J Singleton (Characteristics and Skills of the Forensic Accountant).

20 Tommie W Singleton Aeron J Singleton (Characteristics and Skills of the Forensic Accountant).

- Nhân viên có liên quan không có nghỉ phép, nghỉ ốm.

* Dấu hiệu liên quan đến tổ chức:

- Có cáo giác từ bên trong nội bộ

* Dấu hiệu liên quan đến kế toán:

- Doanh thu thực tế thấp hơn so với dự kiến

- Lợi nhuận thực tế ít hơn so với dự đoán

- Tổng lợi nhuận thực tế ít hơn đáng kể so với dự đoán

2.5.2.4 Dấu hiệu gian lận che dấu 21

 Che dấu nợ phải trả

Nợ phải trả có thể được che giấu bằng cách không ghi lại các khoản phảitrả hợp pháp Một cách để thực hiện phương thức gian lận này là trì hoãn việc ghinhận các khoản nợ phải trả trong mười hai tháng của năm tài chính vì vậy năm nay

sẽ có chi phí ít hơn, và ghi nhận các khoản nợ phải trả này trong tháng đầu tiên củanăm tài chính tiếp theo

Đối với các công ty lớn có các công ty con, thủ đoạn này có thể được thựchiện bằng cách chuyển nợ phải trả cho công ty con, đặc biệt nếu công ty đó không

bị kiểm toán hoặc bị kiểm toán bởi một công ty kiểm toán khác

Nợ phải trả cũng có thể được che dấu bằng thủ đoạn không thực hiện ghinhận lại các khoản nợ phải trả Vì nếu không có nợ phải trả, sẽ không có chi phí bổsung, không giảm tài sản, hoặc giảm vốn chủ sở hữu

* Dấu hiệu liên quan đến tổ chức:

- Có cáo giác từ bên trong nội bộ

- Sử dụng của các công ty kiểm toán khác nhau cho các công ty con khácnhau hoặc các đơn vị kinh doanh có liên quan

* Dấu hiệu liên quan đến kế toán:

- Chuyển khoản quá nhiều, bất thường hoặc không giải thích được từ công

ty mẹ cho công ty con hoặc đơn vị có liên quan

21 Tommie W Singleton Aeron J Singleton (Characteristics and Skills of the Forensic Accountant).

- Có các giao dịch với nhà cung cấp và các giao dịch nợ phải trả kháckhông được kế toán ghi chép lại trong sổ sách.

 Dấu hiệu gian lận nợ phải thu

Thủ đoạn sử dụng tiền thanh toán của người này để thanh toán cho ngườikhác do số tiền người thanh toán trước đã bị ăn chặn, không hạch toán, ghi sổ

* Dấu hiệu gian lận:

- Có cáo giác từ bên trong nội bộ

- Có khiếu nại của khách hàng về đối chiếu công nợ

- Có sự gia tăng món nợ quá hạn đối với các khoản phải thu hoặc kháchhàng cụ thể, gia tăng theo thời gian số ngày các khoản phải thu

- Có nhân viên ở lại công ty ngoài giờ hành chính có khả năng là để chedấu sổ sách

- Nhân viên có liên quan không bao giờ nghỉ phép hay nghỉ ốm

 Che dấu, tiết lộ thông tin không đúng

Xác định đối tượng có hành vi tiết lộ thông tin không đúng, không đầy đủ

có khả năng là dấu hiệu che dấu sổ sách, không kê khai nợ phải trả

* Dấu hiệu gian lận:

- Có cáo giác từ bên trong nội bộ

- Phát hiện các hành vi gian lận không được tiết lộ

- Đối tượng khai báo khó hiểu gây khó khăn trong việc xác định bản chấtthực sự của các sự kiện hoặc giao dịch

- Đối tượng cố tình không tiết lộ những sự kiện quan trọng hoặc sự kiệnpháp lý bất ngờ

2.5.2.5 Dấu hiệu gian lận doanh số 22

 Dấu hiệu gian lận doanh số

Dấu hiệu gian lận tập trung vào việc doanh số có thể được hạch toán sớmhoặc chậm khoảng vài tuần hoặc vài tháng

* Dấu hiệu gian lận:

22 Tommie W Singleton Aeron J Singleton (Characteristics and Skills of the Forensic Accountant).

- Có cáo giác từ bên trong nội bộ.

- Thời gian hạch toán nghiệp vụ phát sinh vào sổ sách kế toán không đúngnguyên tắc kế toán

- Hàng hóa xuất bán bị trả về quá nhiều đi kèm với nợ doanh số bán hànggiảm xuống, đặc biệt xảy ra trong những ngày đầu quý 1

 Dấu hiệu gian lận giả tạo doanh thu

Gian lận giả tạo doanh thu được tạo ra bằng cách kế toán hạch toán doanh

số bán hàng vào hệ thống sổ sách kế toán nhưng thực tế doanh số này là ảo vàkhông bao giờ xảy ra

* Dấu hiệu gian lận liên quan đến tổ chức, kế toán:

- Có cáo giác từ bên trong nội bộ

- Có sự gia tăng tài sản bất thường (vào sổ sách để tạo doanh thu giả tạo)

- Có thay đổi bất thường không giải thích được về mối quan hệ giữa các tàikhoản như doanh thu tăng nhưng không tương ứng với các khoản phải thu

2.5.2.6 Dấu hiệu gian lận định giá tài sản không đúng 23

Lợi nhuận có thể được thổi phồng bằng cách làm tăng giá trị tài sản (cáckhoản phải thu, hàng tồn kho, tài sản dài hạn), tận dụng chi phí, hoặc làm giảm tàikhoản phải trả (các khoản phải thu khó đòi, giảm giá, khấu hao, cầm cố thế chấp…)

Sự tăng chi phí có thể là kết quả của việc gia tăng giá trị các chi phí ban đầu hoặclàm giảm các tài khoản liên quan đến tài sản và khấu hao Kết quả là báo cáo tàichính sẽ hiển thị một nguồn vốn và lợi nhuận cao hơn so với thực trạng Ngoài ra,thủ đoạn hạch toán khống ghi nợ vào tài khoản tài sản và ghi có vào tài khoảnnguồn vốn hoặc doanh thu sẽ tạo ra giá trị tài sản hoặc lợi nhuận kế toán giả tạo

* Dấu hiệu gian lận liên quan đến tổ chức, kế toán:

- Có cáo giác từ bên trong nội bộ

- Có sự gia tăng bất thường hoặc không rõ nguyên nhân giá trị sổ sách củatài sản (hàng tồn kho, các khoản phải thu, tài sản dài hạn)

- Có thay đổi bất thường về tỷ lệ các khoản phải thu với doanh thu

23 Tommie W Singleton Aeron J Singleton (Characteristics and Skills of the Forensic Accountant).

- Không loại bỏ khỏi bảng cân đối kế toán tài sản đã hết thời gian khấu hao,hoặc đã chuyển giao cho một đơn vị khác.

2.5.2.7 Dấu hiệu gian lận thanh toán 24

 Dấu hiệu gian lận giả mạo công ty

Trong thủ đoạn công ty giả tạo, người thực hiện hành vi này phải ở một vịtrí có thẩm quyền quản lý danh sách nhà cung cấp của công ty

* Dấu hiệu gian lận liên quan đến yếu tố cá nhân:

- Có khiếu nại, đặc biệt là từ các nhân viên trong công ty

- Thiếu dữ liệu liên lạc: như không số điện thoại, địa chỉ liên hệ

- Nhà cung cấp luôn được trả tiền nhanh hơn so với các nhà cung cấp khác

- Có gia tăng bất thường trong GVHB, nhưng tỷ lệ LN/GVHB giảm

- Hóa đơn: thiếu mã số thuế, nhiều hóa đơn có số thứ tự liên tục của mộtnhà cung cấp, số tiền trên hóa đơn là số tròn, nội dung mua hàng bất thường hoặcdiễn giải khó hiểu, có ký hiệu lạ, có nếp gấp bất thường

 Dấu hiệu gian lận tăng giá

Do chính nhân viên trong công ty thực hiện bằng thủ đoạn thông đồng vớinhà cung cấp để mua sản phẩm với mức giá cao hơn so với giá thị trường cùng loại

để hưởng chênh lệch

* Dấu hiệu gian lận:

- Có cáo giác từ các nhân viên

- Lợi nhuận giảm, giá vốn hàng bán tăng

- Có bằng chứng là giá hàng hóa đã mua cao hơn sản phẩm khác cùng loại

- HT KSNB kém, đặc biệt thiếu sự phân quyền trong giữa việc quản lý cậpnhật danh sách các nhà cung cấp với việc phê duyệt hợp đồng hoặc hóa đơn

 Dấu hiệu gian lận nhà cung cấp không đồng lõa

Trong thủ đoạn này, nhà cung cấp là người hợp pháp nhưng vô tình bị thủphạm lợi dụng Thủ phạm thanh toán nhiều hơn cho người bán hoặc cố tình đặthàng hàng hóa không cần thiết sau đó yêu cầu người bán hoàn lại và ăn chặn

24 Tommie W Singleton Aeron J Singleton (Characteristics and Skills of the Forensic Accountant).

* Dấu hiệu gian lận:

- Có cáo giác từ bên trong nội bộ

- Có mức độ mua sắm bất thường, không cần thiết không giải thích được

 Dấu hiệu gian lận mua sắm cá nhân

Là thủ đoạn mua sắm tài sản, chi tiêu cho mục đích của cá nhân bằng tiềncủa công ty

* Dấu hiệu gian lận liên quan đến yếu tố cá nhân:

- Có cáo giác từ bên trong nội bộ

- Mua các mặt hàng khác thường, không cần thiết

- Quy trình phê duyệt mua hàng không được xem xét kỹ

 Dấu hiệu gian lận tiền lương

Thủ đoạn tiền lương liên quan đến thanh toán lương khống, làm sai lệchtiền lương, tiền làm ngoài giờ

* Dấu hiệu gian lận:

- Có cáo giác từ bên trong nội bộ

- Người lao động không có nghỉ phép, hoặc nghỉ ốm

- Người lao động không có nghỉ phép, hoặc nghỉ ốm

- Không giải thích được hoặc bất thường về gia tăng chi phí tiền lương, tiềnlàm thêm giờ; có phiếu chi tiền lương cho người lao động đã nghỉ việc

- Người lao động không có sổ BHXH; không có khoản khấu trừ; không cóđịa chỉ nhà hoặc có địa chỉ trùng với một nhân viên khác

 Dấu hiệu gian lận hoa hồng

Là thủ đoạn phóng đại doanh số để được hưởng tỷ lệ hoa hồng

* Dấu hiệu gian lận:

- Có cáo giác từ bên trong nội bộ

- Không giải thích được hoặc có bất thường về gia tăng chi phí hoa hồng

- Có thay đổi trong tỷ lệ hoa hồng theo thời gian

- Có trường hợp chi trả cao hơn mức quy định cho một nhân viên nào đó

 Dấu hiệu gian lận giả mạo chi phiếu

Làm giả chi phiếu hoặc xác nhận giả vào chi phiếu của đơn vị để yêu cầucác đơn vị có giao dịch với công ty thanh toán.

* Dấu hiệu gian lận liên quan đến yếu tố cá nhân:

- Có cáo giác từ bên trong nội bộ

- Có số lượng nhiều chi phiếu bị trống, hoặc thiếu chi phiếu

- Có chi phiếu bị trùng lắp nội dung hoặc không theo số thứ tự

- Nghi ngờ về địa chỉ người thụ hưởng hoặc địa chỉ người nhận thanh toán

2.5.2.8 Dấu hiệu gian lận hàng tồn kho 25

Là thủ đoạn chiếm dụng hàng tồn kho để sử dụng sai mục đích, ăn cắp, hoặcgian lận BCTC

* Dấu hiệu gian lận:

- Có cáo giác từ bên trong nội bộ

- Không giải thích được lý do tài sản cho mượn, tài sản bị thất lạc, mất mát,kiểm kê phát hiện thừa

- Có thay đổi bất thường không giải thích được về tỷ lệ hàng tồn kho tănggiảm đột biến vào cuối kỳ và có liên quan đến tăng trưởng doanh số bán hàng, hàngbán bị trả lại

2.5.2.9 Dấu hiệu tham nhũng 26

Tham nhũng luôn liên quan đến hai bên, thủ đoạn tham nhũng phổ biếnnhất là xung đột lợi ích, hối lộ và tống tiền

 Xung đột lợi ích

Kẻ gian lận sử dụng ảnh hưởng của mình tại công ty để trục lợi cho cá nhân

và mang lại lợi ích cho bên thứ ba

* Dấu hiệu gian lận:

- Có cáo giác từ bên trong nội bộ

- Có một khối lượng lớn các giao dịch với một nhà cung cấp cụ thể

- Phát hiện ra mối quan hệ bí mật giữa nhân viên và bên thứ ba

- Yếu về phân quyền trong việc phân công phê duyệt hợp đồng, thanh toán

25 Tommie W Singleton Aeron J Singleton (Characteristics and Skills of the Forensic Accountant).

26 Tommie W Singleton Aeron J Singleton (Characteristics and Skills of the Forensic Accountant).

 Hối lộ

Gian lận hối lộ liên quan đến các khoản thanh toán của bên thứ ba cho mộtnhân viên nào đó trong công ty để được ưu tiên ký kết hợp đồng

* Dấu hiệu gian lận:

- Có sự thay đổi trong lối sống của một nhân viên

- Khám phá một mối quan hệ giữa nhân viên và nhà cung cấp

- Yếu về phân quyền trong việc lựa chọn nhà cung cấp

 Tống tiền kinh tế

Liên quan đến việc nhân viên công ty yêu cầu nhà cung cấp trả công đểnhận được sự ủng hộ Dấu hiệu nhân biết tương tự dấu hiệu hối lộ

2.6 Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Tại Việt Nam, kỹ thuật KTĐT đã được Kiểm toán Nhà nước vận dụng cóhiệu quả trong việc phát hiện sai phạm tài chính như: phát hiện sai phạm tại công tyXây lắp Công nghiệp thuộc Tổng công ty Xây dựng Sài Gòn với giá trị sai phạm 5,4

tỷ đồng, công ty Tamexco là 154 tỷ đồng Các sai phạm của 2 đơn vị này nếu chỉ ápdụng kiểm toán thông thường như kiểm toán tài chính và kiểm toán tuân thủ nhưthanh tra thì không thể thực hiện được và không có khả năng phát hiện sai phạm dođơn vị cung cấp không trung thực, không đầy đủ27 Gần đây nhất là 2 vụ sai phạmlớn xảy ra tại Tập đoàn Công nghiệp tàu thủy Việt Nam Vinashin và Tổng Công tyHàng hải Việt Nam Vinalines, mà trước đó thanh tra, kiểm toán các bộ, ngành, địaphương đã tiến hành nhiều cuộc thanh tra, kiểm toán nhưng lại không phát hiệnđược tiêu cực, tham nhũng Vụ việc chỉ được phát hiện phát hiện bằng công tác điềutra của báo chí, và cơ quan điều tra28 Tiếp đến là gian lận tiền lương của công tycông ích là TNHH một thành viên Thoát nước đô thị, TNHH một thành viên Côngtrình giao thông Sài Gòn, TNHH một thành viên Công viên cây xanh và TNHH mộtthành viên Chiếu sáng công cộng đã chi lương lãnh đạo cao bất thường, gấp hàngchục lần so với người lao động, trong đó cao nhất là lương của Giám đốc Công ty

27 Đề tài khoa học cấp Bộ “Cơ sở lý luận và thực tiễn áp dụng kiểm toán điều tra trong điều kiện hiện nay của kiểm toán nhà nước” của Kiểm toán nhà nước.

28 Báo Dân Trí

thoát nước đô thị với 2,6 tỷ đồng một năm29 Vụ việc có thể được phát hiện sớm hơnnếu công tác thanh tra, kiểm tra hàng năm có thực hiện đầy đủ các kỹ thuật điều tranhư điều tra về thuế TNCN, và lối sống của các vị lãnh đạo 4 công ty này

Điều này cho thấy nếu chỉ tiến hành thanh tra theo kế hoạch, kiểm tra tuânthủ các văn bản quy phạm pháp luật, kiểm tra chỉ căn cứ trên các chứng từ, sổ sách

do đơn vị cung cấp và giới hạn về niên độ và cách thức kiểm tra, thanh tra khônggắn liền với thực hiện điều tra, kiểm tra thực nghiệm thì không thể đánh giá chínhxác tình hình tài chính, không phát hiện kịp thời, đầy đủ các sai phạm tài chính,hành vi tham nhũng tiềm ẩn trong các báo cáo tài chính của đơn vị

Do vậy, cùng với quy định về quyền hạn điều tra theo Luật Thanh tra,Thanh tra Chính phủ cần xây dựng phương pháp thanh tra thống nhất chung, trong

đó hướng dẫn cụ thể về từng loại gian lận, kỹ thuật phân tích, điều tra phát hiện đốivới mỗi loại, và Nhà nước cần tạo điều kiện về nguồn nhân lực, hỗ trợ kinh phí tàichính, mở rộng quyền hạn cho ngành thanh tra các cấp để thanh tra có thể thực hiệntốt hơn chức trách nhiệm vụ được giao

2.7 Tóm tắt Chương 2

Chương này mô tả lại cơ cấu, chức năng, quyền hạn, quy trình thanh tra, hệthống hóa các kỹ thuật của kiểm toán điều tra làm cơ sở để so sánh, phân tích với kỹthuật thanh tra kinh tế tài chính của Thanh tra Quận 10

Kỹ thuật của kiểm toán điều tra có thể tóm tắt lại gồm:

- Dựa trên tam giác gian lận với 3 chân là (1) áp lực; (2) thái độ, cá tính;(3) và cơ hội để phạm tội Trong đó, 2 yếu tố là áp lực và hợp lý hóa thuộc về yếu tốbên trong của chủ thể gian lận, yếu tố cơ hội thuộc về yếu tố bên ngoài chủ thể gianlận, đó chính là hệ thống KSNB tại đơn vị

- Có 9 kỹ thuật nhận biết dấu hiệu gian lận tương ứng với 9 kỹ thuật pháthiện gian lận, gồm: gian lận báo cáo tài chính, gian lận biển thủ tài sản, gian lận ănchặn, che dấu (nợ phải trả, nợ phải thu, tiết lộ thông tin không đúng), gian lận doanh

số (xử lý không đúng doanh số bán hàng, giả tạo doanh thu), gian lận định giá tài

29 http://vtc.vn/2-459913/xa-hoi/thay-lanh-dao-4-cong-ty-vu-luong-khung.htm.

sản không đúng, gian lận thanh toán (giả mạo công ty, tăng giá, nhà cung cấp giả,nhà cung cấp không đồng lõa, mua sắm cá nhân, tiền lương, hoa hồng, giả mạo chiphiếu), gian lận hàng tồn kho, gian lận tham nhũng (xung đột lợi ích, hối lộ, tốngtiền kinh tế).

Cần hiểu rõ các dấu hiệu hiệu gian lận và tam giác gian lận vì từ dấu hiệunhận biết tất yếu dẫn đến phương pháp phát hiện lận hiệu quả

CHƯƠNG 3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Phương pháp luận

Nhằm đạt được các mục tiêu nêu trên, tác giả nghiên cứu lý thuyết về kỹthuật của kiểm toán điều tra trong việc nhận diện và phát hiện gian lận để ứng dụngvào công tác thanh tra với mục tiêu nhắm đến là nâng cao hiệu quả, rút ngắn thờigian thanh tra; tham khảo các nghiên cứu trước đây của tác giả trong và ngoài nước

có nội dung liên quan đến đề tài nghiên cứu; sử dụng kết quả khảo sát; sử dụng sốliệu thanh tra đối tượng cụ thể trên địa bàn quận 10 giai đoạn từ năm 2006 đến hếtQuý 1/2013 để phân tích làm rõ vấn đề cần nghiên cứu

Từ cơ sở lý thuyết về kiểm toán điều tra, sử dụng phương pháp duy vậtbiện chứng, tư duy logic; phương pháp thống kê; phân tích; so sánh; phỏng vấn trựctiếp, gián tiếp; phương pháp khảo sát thực tế để tìm hiểu thực trạng kỹ thuật thanhtra về tài chính của Thanh tra Quận 10, so sánh với kỹ thuật của kiểm toán điều tra.Qua đó đề xuất bổ sung, vận dụng ưu điểm của các kỹ thuật của kiểm toán điểu travào công tác Thanh tra tại Quận 10

- Đối với phương pháp duy vật biện chứng, tư duy logic nhằm xem xét hiệntrạng thanh tra trên cơ sở vận động liên tục, đảm bảo sự hiểu biết đúng về đối tượngnghiên cứu, các mối quan hệ giữa các sự vật, hiện tượng, làm rõ nhận thức lý luận

và hoạt động thực tiễn để thấy được bản chất bên trong của vấn đề

- Đối với phương pháp so sánh nhằm xác định ưu điểm của kỹ thuật kiểmtoán điều tra có khả năng bổ sung, vận dụng vào kỹ thuật thanh tra tài chính

+ Việc so sánh dựa trên kinh nghiệm thực tiễn của chính tác giả, kết hợpvới việc khảo sát kỹ thuật của các CBNV Thanh tra Quận 10 nhằm hệ thống các kỹthuật hiện có tại Thanh tra Quận 10

+ Liệt kê có hệ thống các kỹ thuật của kiểm toán điều tra theo sáchCharacteristics and Skills of the Forensic Accountant của tác giả Tommie W.Singleton Aeron J Singleton

- Đối với phương pháp thu thập thống kê hỗ trợ cho việc so sánh, địnhlượng vấn đề và làm cơ sở dữ liệu để phân tích, minh họa, làm rõ những quan điểm,

kỹ thuật chung trên cơ sở số liệu phỏng vấn, khảo sát, số liệu tổng hợp thống kê cácsai phạm tài chính; hỗ trợ làm rõ nội dung kỹ thuật kiểm toán điều tra có thể ứngdụng vào công tác thanh tra

- Đối với phương pháp khảo sát bằng bảng câu hỏi theo thang đo linkert vàcác câu hỏi về các dạng sai phạm, các thủ đoạn gian lận thường gặp qua thanh tra đểthu thập ý kiến, quan điểm của các thanh tra viên về đề tài tác giả nghiên cứu, qua

đó tổng hợp, phân tích để có nhận xét khách quan về hiện trạng thanh tra, ưu, nhượcđiểm đồng thời làm cơ sở để phân tích các mặt hạn chế của kỹ thuật thanh tra

Lý do khảo sát là để có cơ sở nhân rộng ứng dụng kỹ thuật kiểm toán điềutra hoàn thiện kỹ thuật thanh tra cho Thanh tra Quận 10 và các đơn vị thanh tra kháctrong điều kiện ngành thanh tra hiện chưa có phương pháp thanh tra tài chính thốngnhất chung, tác giả tiến hành khảo sát kỹ thuật thanh tra của các đơn vị thanh trathuộc Cụm 1, gồm 6 quận là Quận 1, 3, 5, 10, Tân Bình

Để khách quan và có cái nhìn tổng thể trong việc nhận định các hạn chếcủa thanh tra, các dạng sai phạm về tài chính thường gặp trong thanh tra cấp quậnlàm cơ sở phân tích, so sánh với kiểm toán điều tra, tác giả thực hiện khảo sát bằngphương pháp bảng câu hỏi các chuyên viên phụ trách thanh tra KTXH và PCTN tạithanh tra cụm 1 gồm các quận 1, 3, 5, 10, 11, Tân Bình

Việc lựa chọn 6 quận nêu trên là do các đơn vị này đều thuộc Cụm 1, hàngnăm đều có họp tổng kết đánh giá hiệu quả, và thi đua với các đơn vị này nên tácgiả có điều kiện thuận tiện để tiếp xúc khảo sát thu thập dữ liệu

3.2 Phương pháp nghiên cứu

Là các phương pháp sẽ được tác giả thực hiện để đạt được những mục tiêu

và nội dung nêu trên

 Nội dung 1: Hệ thống hóa kỹ thuật thanh tra, kỹ thuật kiểm toán điều tra làm cơ sở để thực hiện so sánh, phân tích

- Thu thập tài liệu Luật Thanh tra, Luật Kiểm toán, các Nghị định, Thông

tư hướng dẫn có liên quan, các công trình nghiên cứu của các tác giả trong và ngoàinước về kiểm toán điều tra làm cơ sở để lý luận, phân tích

- So sánh kỹ thuật của thanh tra với kỹ thuật của kiểm toán điều tra trongviệc nhận biết dấu hiệu và phát hiện sai phạm, gian lận tài chính, tìm ra hạn chế củathanh tra, ưu điểm của kỹ thuật kiểm toán điều tra làm cơ sở để vận dụng vào hoạtđộng thanh tra nhằm khắc phục hạn chế, nâng cao hiệu quả phát hiện sai phạm

 Nội dung 2: Đánh giá hiện trạng phương pháp Thanh tra của Thanh tra Quận 10 và một số đơn vị thanh tra quận thuộc Cụm 1

* Khảo sát thực tế

Khảo sát và điều tra (bằng phiếu điều tra, phỏng vấn trực tiếp, gián tiếp quađiện thoại) tại một số đơn vị thanh tra quận huyện trên địa bàn TP.HCM Nội dungkhảo sát gồm 3 phần:

- Khảo sát trình độ của các CBNV thanh tra

- Khảo sát các dạng sai phạm và các thủ đoạn gian lận thường gặp trongquá trình thanh tra

* Thu thập dữ liệu thanh tra tài chính

Thu thập thông tin số liệu báo cáo tổng kết qua các năm của Thanh traQuận 10, sử dụng nguồn thông tin báo cáo kết quả thanh tra kinh tế xã hội, thanh traPCTN tại 52 đơn vị, bao gồm các đơn vị hành chính, đơn vị sự nghiệp, doanhnghiệp do Thanh tra Quận 10 tiến hành từ năm 2006 đến hết Quý 1/2013

* Thống kê, so sánh

Trên cơ sở dữ liệu khảo sát, thông tin thu thập được, tiến hành đối chiếu kếtquả khảo sát, kết quả thu thập thống kê để so sánh kỹ thuật thanh tra so với kỹ thuậtcủa kiểm toán điều tra để tìm ra ưu điểm khác biệt của mỗi kỹ thuật

* Phân tích, đánh giá

Từ cơ sở lý thuyết; kết quả thu thập thống kê, so sánh; tiến hành phân tíchchi tiết, tổng hợp theo từng loại kỹ thuật thanh tra đang áp dụng nhằm nhận diện sựkhác biệt, hạn chế của Thanh tra Quận 10, phân tích, đánh giá kỹ thuật kiểm toán

điều tra để xác định các kỹ thuật kiểm toán điều tra nào có thể vận dụng vào côngtác thanh tra

 Nội dung 3: Đề xuất vận dụng các kỹ thuật kiểm toán điều tra để nâng cao hiệu quả hoạt động thanh tra

Trên cơ sở hệ thống hóa lý thuyết, so sánh, phân tích giữa kỹ thuật thanhtra với kỹ thuật kiểm toán điều tra, kết quả khảo sát, kết quả đánh giá hiện trạng kỹthuật, đánh giá sự hiểu biết, kỹ năng của cán bộ thanh tra, tìm ra các kỹ thuật nàođang được áp dụng, kỹ thuật nào chưa được áp dụng so với kỹ thuật kiểm toán điềutra; đề xuất vận dụng có chọn lọc các ưu điểm của kỹ thuật của kiểm toán điều tra

có thể ứng dụng vào hoạt động thanh tra kinh tế xã hội tại Thanh tra Quận 10

CHƯƠNG 4 ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG VÀ KHẢ NĂNG ỨNG DỤNG CỦA ĐỀ TÀI

4.1 Thực trạng công tác thanh tra tại Thanh tra Quận 10

4.1.1 Tình hình thanh tra phát hiện sai phạm tài chính

Thanh tra Quận 10 có thẩm quyền thanh tra về tài chính đối với các đơn vịhành chính sự nghiệp trực thuộc UBND quận 10 Riêng các đơn vị doanh nghiệp,thanh tra chỉ được quyền thanh tra khi có kế hoạch của Thanh tra Thành phố, thanhtra theo đề xuất phối hợp thanh kiểm tra quyết toán hàng năm của Chi cục thuếQuận 10, hoặc theo chỉ đạo của chủ tịch UBND quận khi có đơn thư tố cáo

Từ năm 2006 đến hết Quý 3/2013, Thanh tra Quận 10 đã triển khai 65 cuộcthanh tra kinh tế xã hội và thanh tra phòng chống tham nhũng, gồm 12 cuộc thanhtra về lĩnh vực thuế diện rộng và thanh tra về thu chi BHXH tại các doanh nghiệptheo chỉ đạo của Thanh tra Thành phố, thanh tra tình hình quản lý thu chi tài chínhcủa 14 đơn vị sự nghiệp có thu, 19 đơn vị UBND phường, 10 trường học, thực hiện

10 cuộc thanh tra về xây dựng cơ bản Qua thanh tra đã kiến nghị thu hồi về ngânsách nhà nước 6.880.329.369 đ, kiến nghị xử lý kỷ luật 5 đơn vị với 8 cá nhân viphạm các nguyên tắc về quản lý thu chi tài chính

Hiện Thanh tra Quận 10 đang thanh tra 4 đơn vị, gồm 2 công ty TNHH và

1 cty CP về DT, thuế và sử dụng đất theo yêu cầu của Thành phố; 1 công ty TNHHtheo đơn tố cáo của giám đốc công ty đối với Chi cục thuế Quận 10 về quyết định

xử phạt truy thu thuế TNDN

Theo nhận xét kết luận của 55 cuộc thanh tra về lĩnh vực tài chính, thuế thìcác dạng sai phạm chủ yếu là việc quản lý ngân sách chưa chặt chẽ, không chấphành nghiêm các quy định của Nhà nước trong quản lý, sử dụng kinh phí; thu chisai quy định và không đúng mục đích; trốn thuế, nợ đọng thuế; chiếm dụng vốn;hợp thức hóa hóa đơn chứng từ; chưa tuân thủ chế độ kế toán và hạch toán theo quyđịnh; biển thủ; che dấu doanh thu; để ngoài sổ sách