Dòng họ của người hmông trắng ở xã sà phìn, huyện đồng văn, tỉnh hà giang

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI SẦM THỊ DƯƠNG DÒNG HỌ CỦA NGƯỜI HMÔNG TRẮNG Ở XÃ SÀ PHÌN, HUYỆN ĐỒNG VĂN, TỈNH HÀ GIANG Chuyên ngành: Dân tộc học Mã số: 6

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

SẦM THỊ DƯƠNG

DÒNG HỌ CỦA NGƯỜI HMÔNG TRẮNG Ở XÃ SÀ PHÌN,

HUYỆN ĐỒNG VĂN, TỈNH HÀ GIANG

Chuyên ngành: Dân tộc học

Mã số: 60 22 70

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ DÂN TỘC HỌC

HÀ NỘI - 2014

Công trình được hoàn thành tại: Học viện khoa học xã hội

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS: PHẠM QUANG HOAN

Phản biện 1: :

Phản biện 2:

.

Luận văn sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ họp tại: Học viện Khoa học xã hội vào hồi giờ ngày tháng năm 2014.

Có thể tìm hiểu luận văn tại: Thư viện Học viện Khoa học xã hội.

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trên địa bàn tỉnh Hà Giang có ba nhóm Hmông cư trú gồm HmôngTrắng, Hmông Hoa và Hmông Xanh, trong đó đông nhất là nhóm HmôngTrắng Với dân số 244.277 người, chiếm 31% dân số, người Hmông có dân sốđông nhất tỉnh, cư trú tập trung ở 4 huyện: Đồng Văn, Mèo Vạc, Yên Minh vàQuản Bạ Người Hmông ở Hà Giang là một những trong chủ nhân văn hóa củavùng đất cao nguyên đá Đồng Văn, đồng thời văn hóa tộc người Hmông gópphần tạo nên sự đa dạng văn hóa của các dân tộc ở tỉnh Hà Giang

Dòng họ của người Hmông mang những đặc thù riêng, đặc biệt là tính

cố kết dòng họ đã làm nên bản sắc văn hóa của tộc người này Sự cố kết dòng

họ liên/xuyên biên giới, liên/xuyên quốc gia vừa thể hiện mặt tích cực nhưngcũng chứa đựng những hạn chế nhất định Nghiên cứu về dòng họ ngườiHmông góp phần cung cấp cơ sở khoa học giúp cấp ủy, chính quyền địaphương vận dụng hài hòa giữa luật tục và pháp luật, giữa tính tự quản bằngluật tục với tính phổ biến bằng pháp luật, kết hợp giữa truyền thống và hiệnđại, thông qua việc xây dựng các quy ước trong từng thôn bản nhằm thực hiệntốt các hoạt động tự quản tại cơ sở, triển khai có hiệu quả các chính sách củaĐảng và Nhà nước tại địa phương

Trong xu thế hội nhập và toàn cầu hóa, Việt Nam đang đứng trướcnhiều khó khăn và thách thức, các thế lực thù địch triệt để thực hiện âm mưu

“Diễn biến hòa bình” nhằm chống phá Đảng và Nhà nước ta thông qua việclợi dụng vấn đề dân tộc, tôn giáo, dân chủ, nhân quyền Vùng người Hmông

là một trong những mục tiêu mà các thế lực thù địch luôn tìm cách lợi dụngtâm lý dân tộc, điều kiện kinh tế khó khăn, sự cả tin và thiếu hiểu biết củamột bộ phận đồng bào để xúi giục họ đi ngược lại các chủ trương, chính sách

của Đảng, pháp luật của Nhà nước như: di cư tự do, theo đạo trái phép, mưu

đồ xây dựng Vương quốc Hmông Vì vậy, việc nghiên cứu về dòng họngười Hmông càng trở nên cấp thiết, không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn

có giá trị thực tiễn sâu sắc

Tóm lại, dòng họ là một trong những thiết chế cơ bản và quan trọngnhất của cộng đồng người Hmông cả trong xã hội truyền thống và hiện nay.Nghiên cứu về dòng họ của người Hmông, tìm ra những mối quan hệ chínhchi phối trong dòng họ, vai trò và bản sắc của dòng họ làm cơ sở khoa học vàthực tiễn để xây dựng chính sách dân tộc, góp phần giúp đồng bào phát triểnkinh tế, xóa đói giảm nghèo, bảo tồn văn hóa, giữ gìn an ninh chính trị, trật tự

an toàn xã hội, đảm bảo an ninh biên giới, thực hiện thắng lợi sự nghiệp côngnghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Xuất phát từ những lý do trên đây, tôi chọn vấn đề: Dòng họ của người

Hmông Trắng ở xã Sà Phìn, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang làm đề tài

luận văn thạc sĩ của mình

2 Mục tiêu nghiên cứu

- Tìm hiểu đặc điểm, mối quan hệ và vai trò của dòng họ người HmôngTrắng ở xã Sà Phìn, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang

- Nêu nên những mặt tích cực và hạn chế trong quan hệ dòng họ ngườiHmông, từ đó đề xuất cho công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa,đồng thời kiến nghị một số giải pháp trong tổ chức thực hiện chính sách dântộc của Đảng, Nhà nước đối với vùng đồng bào dân tộc Hmông

3 Đối tượng, phạm vi và địa bàn nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Dòng họ của người Hmông Trắng ở xã SàPhìn, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang

- Phạm vi nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu sâu về 5 dòng họ:Vương, Sùng, Vừ, Lầu, Ly

- Địa bàn nghiên cứu: xã Sà Phìn, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang

4 Nguồn tư liệu của luận văn

Tư liệu chủ yếu của luận văn được thu thập từ nghiên cứu điền dã tại xã

Sà Phìn, ngoài ra còn kế thừa tài liệu đã được công bố của các nhà nghiên cứutrong và ngoài nước, kế thừa từ các đề tài nghiên cứu khoa học về dòng họHmông, các số liệu báo cáo của Trung ương và địa phương liên quan đến đề tài

5 Đóng góp của luận văn

Kết quả nghiên cứu cung cấp tư liệu mới về dòng họ người Hmông,giúp các cơ quan chức năng có thêm cơ sở thực tiễn tham khảo trong xâydựng và cụ thể hóa chính sách dân tộc, đồng thời góp phần giữ gìn và pháthuy bản sắc văn hóa tộc người Hmông, bảo tồn sự đa dạng văn hóa cổ truyềncủa các dân tộc Việt Nam

6 Nội dung, bố cục luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dungchính của luận văn có 3 chương sau:

Chương I: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý thuyết, phươngpháp và khái quát về địa bàn nghiên cứu

Chương II: Các mối quan hệ dòng họ của người Hmông Trắng ở xã Sà PhìnChương III: Vai trò của dòng họ người Hmông Trắng ở xã Sà Phìn

Chương 1

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT,

PHƯƠNG PHÁP VÀ KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài

Từ thế kỷ XVII, các nhà khoa học Phương Tây đã bắt đầu nghiên cứu vềdòng họ, những người đi đầu đặt nền móng nghiên cứu về dòng họ phải nóiđến Bacophen, Mac Lennan và L.Morgan Đối tượng nghiên cứu chủ yếu của

họ là một số tộc người sinh sống ngoài các nước Phương Tây

Luận văn giới thiệu tổng quan về một số công trình nghiên cứu cơ bản

mang tính lý thuyết gồm: Bức khảm văn hóa Châu Á của Grant Evans; Nhân

học - một quan điểm về tình trạng nhân sinh, của Emily A.Schultz và Robert

H.Lavenda; Nhập môn lý thuyết nhân học của Robert Layton; Một số vấn đề

lý thuyết và phương pháp nghiên cứu nhân học Bên cạnh đó tác giả luận văn

cũng khái quát một số nghiên cứu về người Hmông gồm Lịch sử người Mèo của F.M Savina; Những đặc điểm của thuật saman của người Mèo Trắng ở

Đông Dương của Guy Morechand; Một làng người Hmông Xanh ở Thượng Lào của Jacques Lemoine; Các vấn đề dân tộc Hmông hiện nay: 10 điểm chính của Gary Lee và Nick Tapp.

1.1.2 Nghiên cứu của các tác giả trong nước

Do vị trí đặc biệt của tộc người Hmông trong đại gia đình các dân tộc ViệtNam, nên vấn đề người Hmông đã được nhiều nhà khoa học, các tổ chức trínhtrị, xã hội quan tâm nghiên cứu trên nhiều chiều cạnh Có rất nhiều công trìnhnghiên cứu giới thiệu về người Hmông, dòng họ người Hmông cũng như cácvấn đề khác liên quan đến tộc người này Tiêu biểu có các tác giả như: PhạmQuang Hoan, Nguyễn Ngọc Thanh, Vương Duy Quang, Nguyễn Văn Minh,Nguyễn Văn Thắng, Cư Hoà Vần, Hoàng Nam, Trần Hữu Sơn,

Từ tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài cho thấy rằng, vấn đề ngườiHmông và dòng họ người Hmông ở Việt Nam đã được nghiên cứu khá chitiết và tổng thể Tuy nhiên, các nghiên cứu về dòng họ người Hmông ở HàGiang còn rất hiếm cũng như chưa có một khảo cứu điểm chuyên biệt nào vềdòng họ của người Hmông trên địa bàn một xã Luận văn đi sâu tìm hiểu vềdòng họ người Hmông Trắng ở xã Sà Phìn, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang.

1.2 Cơ sở lý thuyết

1.2.1 Một số khái niệm cơ bản

Luận văn làm rõ nội hàm hai khái niệm cơ bản đó là dòng họ và quan

hệ dòng họ

Theo Vương Duy Quang, dòng họ người Hmông được hiểu như sau:xét trên hệ thống thân tộc, khái niệm dòng họ của người Hmông bao gồmnhững người đàn ông thuộc các thế hệ khác nhau sinh ra từ một ông tổ và vợcon của họ Cụ thể hơn, đó là tất cả những người theo trực hệ tính từ chắt của

Ego (xinhz nzưr) Để diễn tả hình tượng từ một ông tổ sinh ra ấy, đồng bào dùng thuật ngữ iz trôngs Hmôngz - “cùng một cây người” Theo tiếng Hmông

trôngs có nghĩa là cây, ở đây hàm ý chỉ một cộng đồng Từ trôngs lại phân ra

thành nhỏ hơn

Tác giả luận văn cho rằng mỗi dòng họ Hmông được xem như một đơn

vị cố kết cộng đồng huyết thống theo dòng cha Tiêu chuẩn để nhận ra dòng

họ là các vị tổ tiên mà dòng họ thờ phụng Ông tổ là người đã chết mà ngườigià ở thế hệ cao nhất trong phả hệ còn nhớ

Quan hệ dòng họ Hmông là một thực thể vừa mang tính sinh học vừamang tính xã hội, kết nối những con người - các thành viên trong dòng họ vớinhau và các mối quan hệ này cũng biến đổi qua thời gian

1.2.1 Lý thuyết nghiên cứu

Luận văn tiếp cận nghiến cứu thông qua hai lý thuyết là lý thuyết chức

năng cấu trúc và lý thuyết tiếp biến văn hóa Việc sử dụng hai lý thuyết trên

để tiếp cận nghiên cứu về dòng họ người Hmông, là sự tương hỗ “vừa đủ” đểgiải thích một cách biện chứng sự tồn tại và biến đổi của thiết chế dòng họ -một nét đặc trưng văn hóa của tộc người này Lý thuyết chức năng cấu trúc

có giá trị trong việc nghiên cứu và giải thích sự tồn tại lâu bền của các thiếtchế xã hội, nhưng lại ít có giá trị cho việc nghiên cứu và giải thích sự biếnđổi của chúng Ngược lại, lý thuyết tiếp biến văn hóa lại cho phép giải thíchquá trình biến đổi văn hóa, trong đó có thiết chế dòng họ của người Hmông ở

xã Sà Phìn, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang

1.2.3 Phương pháp nghiên cứu

Để cập nhật và có đầy đủ tư liệu thực tế, tác giả luận văn đã tiến hànhđiền dã dân tộc học tại địa bàn nghiên cứu với các kỹ thuật như quan sát tham

dự, phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm, chụp ảnh, vẽ sơ đồ và xây dựng phả hệcủa các dòng họ Điền dã dân tộc học cũng là phương pháp chủ đạo mà đề tài

đã sử dụng, ngoài ra còn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu khác như:Phương pháp tổng quan, phân tích tài liệu; phương pháp chuyên gia, phươngpháp so sánh,… để làm sáng tỏ các vấn đề dòng họ của người Hmông

1.3 Khái quát về người Hmông ở xã Sà Phìn

1.3.1 Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên

Nằm trên quốc lộ 4C - con đường Hạnh Phúc nối liền Hà Giang - ĐồngVăn, xã Sà Phìn nằm ở phía Tây Bắc huyện Đồng Văn, phía Bắc giáp TrungQuốc, phía Nam giáp xã Lũng Táo, phía Đông giáp xã Sính Lủng và phía Tâygiáp xã Sảng Tủng Xã có chiều dài tuyến đường biên giới 5,493 km, với 5 cộtmốc chính và 1 cột mốc phụ Toàn xã có 11 thôn, trong đó có 2 thôn biên giới.Tổng diện tích tự nhiên là 1.830 ha

1.3.2 Lịch sử tộc người, dân số và sự phân bố dân cư

Người Hmông di cư vào Việt Nam giai đoạn sớm nhất cách ngày naytrên 350 năm (14 đời), đó là nhóm người Hmông đầu tiên từ Quý Châuxuống Vân Nam, Trung Quốc rồi vào vùng đất Mèo Vạc, Đồng Văn của tỉnh

Hà Giang Giai đoạn thứ hai cách ngày nay khoảng 200 năm (10 đời) Giaiđoạn thứ 3 cách đây khoảng 150 năm (khoảng 6 -7) đời Những nhận địnhtrên cũng tương đồng với tài liệu điền dã ghi chép về gia phả các dòng họngười Hmông tại địa bàn đề tài nghiên cứu, dòng họ đến xã Sà Phìn sớm nhất

đã được 9 - 10 đời (họ Vương, Sùng, Ly) và muộn nhất được 6 - 7 đời (họLầu, Vừ)

Đồng Văn là huyện có tỷ lệ người Hmông đông nhất tỉnh, với dân sốchiếm 87,12% dân số toàn huyện (60.893/69.823 người) Sà Phìn là một trongnhững xã của huyện Đồng Văn có 100% dân số là người Hmông Trắng, vớitổng dân số 2.804 khẩu/574 hộ, trong đó có 1.405 nữ và 1.399 nam

1.3.3 Một số đặc điểm về kinh tế

Luận văn giới thiệu khái quát các đặc điểm kinh tế cơ bản về trồng trọt,chăn nuôi, nghề thủ công, kinh tế khai thác tự nhiên, các hoạt động traođổi, mua bán của người Hmông ở xã Sà Phìn

1.3.4 Một số đặc điểm xã hội

Luận văn giới thiệu khái quát về đặc điểm làng bản, các loại hình giađình và các mối quan hệ trong gia đình của người Hmông ở xã Sà Phìn

1.3.5 Một số đặc điểm văn hóa

Tác giả luận văn khái quát về một số đặc điểm văn hóa vật chất củangười Hmông ở xã Sà Phìn gồm nhà cửa, trang phục, đồ dùng sinh hoạt, ănuống của người Hmông ở xã Sà Phìn

Tiểu kết chương 1

Với mục đích cung cấp cái nhìn tổng thể cho toàn luận văn, chương 1 giớithiệu những nghiên cứu về người Hmông và dòng họ người Hmông; đồng thời

nêu rõ các lý thuyết nghiên cứu được đề tài áp dụng, gồm lý thuyết chức năng

cấu trúc và lý thuyết tiếp biến văn hóa, sự tương hỗ bổ trợ giữa hai lý thuyết đã

giúp đề tài có cách tiếp cận khoa học và đầy đủ hơn khi lý giải các vấn đề vềdòng họ người Hmông ở xã Sà Phìn Phương pháp nghiên cứu chính của luậnvăn là điền dã dân tộc học, đã giúp thu thập được nguồn tư liệu mới phong phú,góp phần làm sáng tỏ các nội dung nghiên cứu

Chương 2 CÁC MỐI QUAN HỆ CỦA DÒNG HỌ NGƯỜI HMÔNG TRẮNG Ở XÃ SÀ PHÌN 2.1 Đặc điểm dòng họ

2.1.1 Quan niệm về dòng họ của người Hmông

Dòng họ của người Hmông là quan hệ có tính chất đặc biệt, vừa mangnét chung khi xét về cách xác định thân tộc bằng huyết thống, vừa có tính đặc

thù tộc người ở nguyên tắc“thôngx xênhv, thôngx đangz”(cùng họ, cùng ma) Đồng bào có câu:“cái ăn cái ở thì theo người khác được, còn cúng ma thì

không theo người khác được” Vì thế dù đi bất cứ nơi đâu, người Hmông vẫn

giữ được tục làm ma của dòng họ Để nhận nhau làm anh em, ngoài điểmchung cùng tên họ, nhất định phải có chung cách cúng ma thì mới có cùngông tổ chung

Khi hai người đàn ông Hmông gặp nhau, để biết có phải là anh em haykhông, trước hết phải hỏi tên họ, ví dụ: cùng họ Vàng, thì sẽ hỏi tiếp là VàngHmông, Vàng Hmông Hán hay Vàng giả? (Vàng Hmông là nguyên gốc ngườiHmông không học cách làm ma của người Hán; Vàng Hmông Hán tức đã học

một số cách làm ma của người Hán; Vàng giả tức là đổi họ theo họ Vàng) Đi

quan tài (mul tôngl= đi kiệu) hay đi cáng (mul nênhl = đi ngựa)? Làm ma tươi

đuổi ma giặc Hán mấy lần, số lượng người tham gia là bao nhiêu? Mộ xếp đá

không, xếp như thế nào, có cửa không? Làm ma lợn (buô đangz trôngs), ma

bò (nhux đaz) số lượng bát cúng là bao nhiêu? Cách sắp xếp bát cúng và các

bước tiến hành như thế nào? Nếu tất cả các điểm đều trùng khớp nhau thì họ làanh em, có nghĩa là cùng một ông tổ sinh ra

2.1.3 Các dấu hiệu nhận biết dòng họ

2.1.3.1 Các kiêng kỵ liên quan đến truyền thuyết

Các dòng họ người Hmông ở xã Sà Phìn có những kiêng kỵ gắn liềnvới truyền thuyết tộc họ, nội dung cốt truyện có nét tương đồng với dòng họngười Hmông nói chung Điển hình nhất là câu truyện của họ Giàng(Dương), liên quan đến kiêng kỵ đàn ông trong dòng họ không được ăn timcác con vật

Họ Sùng kiêng không giết hại con gấu, vì có liên quan đến câu chuyện

kể rằng ông bố họ Sùng sau khi chết đã hóa kiếp thành loài gấu, cho nêndòng họ Sùng coi con gấu là vật tổ của mình và lấy tên họ là “Sùng”, theotiếng Hmông Sùng nghĩa là con gấu

Họ Vừ nhận con lợn là tổ tiên

Họ Lầu kiêng ăn thịt hổ.

Họ Ly kiêng ăn lá lách các con vật

2.1.3.2 Tập tục trong tang ma

Mỗi dòng họ người Hmông có cách làm ma riêng, sự khác nhau cơ bản ở

các thủ tục sau: cách đặt người chết “đi dọc” hay “đi ngược” hoặc nói cách khác là đi quan tài hay đi cáng? Đi quan tài là Hmông Hán, tức đã học một số

phong tục làm ma của người Hán như: người chết cho vào quan tài từ trongnhà, quan tài đặt dọc, đầu hướng về bàn thờ, mộ chôn theo hướng Đông - Tây

(gọi là đi dọc) Tùy theo mỗi dòng họ lại có cách xếp đá ở mộ khác nhau, có cửa hoặc không có cửa Còn đi cáng (mul nênhl = đi ngựa), là đặt người chết

lên cáng để ngang dưới bàn thờ, hạ quan tài xuống huyệt mới cho người chết

vào quan tài, mộ chôn theo hướng Bắc - Nam (gọi là đi ngược), mộ không xếp

đá mà đắp đất, có dòng họ rào cây tre xung quanh mộ

Qua nghiên cứu 5 dòng họ tại xã Sà Phìn cho thấy có 4 dòng họ là HmôngHán và một dòng họ là Hmông, cụ thể như sau: các họ Vương, Sùng, Ly (thôn

Há Hơ), Lầu đã học cách làm ma theo người Hán từ việc cho người chết vàoquan tài tại nhà đến cách đặt hướng mộ và mộ xếp đá Họ Vừ ở thôn Lỳ CháTủng chỉ học cách mộ xếp đá Riêng họ Ly ở thôn Lũng Thầu là họ Hmông

2.1.3.3 Tập tục trong các nghi lễ cúng ma của gia đình

* Xử ca (ma tổ tiên): Lễ cúng xử ca được tiến hành vào 30 tết, chủ nhà

bắt một con gà trống đẹp, cắt tiết, rồi vẩy chút tiết gà lên giấy bản, sau đó lấymột ít lông cổ gà dán vào chỗ tiết vẩy, tháo tấm giấy bản cũ ra và dán tấm mới

lên Nơi thờ xử ca ở gian nhà giữa, phía bức tường hậu Trong truyền thống

người Hmông không có bàn thờ, chỗ cắm hương là ống tre gài lên tường phía

dưới xử ca Khi cúng kê một cái bàn dưới xử ca và đặt đồ cúng lên, hiện nay một số gia đình có dùng bàn đặt bát hương Nhìn vào nơi thờ xử ca người ta có

thể phân biệt dòng họ có mộ xếp đá hoặc không xếp đá (dòng họ có mộ xếp đáthường dùng bàn thờ và được trang trí nhiều giấy mầu do học theo người Hán,còn dòng họ mộ không xếp đá thì không dùng bàn thờ và giấy trang trí dùngduy nhất loại giấy bản mầu trắng đục).

* Ma lợn (Buô đar trôngs) là ma phù hộ cho sức khỏe, giữ hồn con cái,

vợ chồng và phát triển chăn nuôi Khi người vợ sinh đứa con đầu lòng thì phải

lập nơi thờ cúng buô đangz trôngs, khi gia đình có người ốm đau, nếu chủ nhà cầu xin buô đangz trôngs phù hộ cho khỏi bệnh và hứa nếu khỏi thì sẽ có lễ cúng tạ ơn vào ngày này, tháng này thì nhất định phải làm lễ cúng ma lợn Lễ cúng buô đangz trôngs của các dòng họ thường vào mồng 2 tết âm lịch, riêng

họ Vàng, họ Sùng cúng gà, họ Ly (thôn Há Hơ) thì có thể cúng vào mồng 2

âm lịch của bất cứ tháng nào trong năm Lễ cúng ma lợn được tiến hành vàoban đêm, chủ nhà dắt một con lợn nhỏ (phải là lợn cái) đến bếp lò, phíagiường ngủ vợ chồng chủ nhà, làm lễ cúng giao lợn, sau đó tiến hành mổ lợn

luôn tại đây Mỗi dòng họ người Hmông có cách cúng buô đangz trôngs khác

nhau

* Ma bò (nhux đaz): Người Hmông làm ma bò để thể hiện lòng hiếu

nghĩa, sự trả ơn của con cái đền đáp công lao của cha mẹ, lần lượt các contrai, khi có điều kiện sẽ làm lễ này Bố hoặc mẹ chết được 1 hoặc 3 - 5 - 7năm sau, gia đình có điều kiện sẽ tổ chức và có thể làm liền các bước cúng

luôn Trong lễ nhux đaz của các dòng họ người Hmông, ngoài sự khác nhau

về số lượng bát thịt bò cúng, về cơ bản là giống nhau ở đồ lễ cúng phải cótrứng gà, gà trống, lợn, bò; khi cúng bò thường có các lá đựng thức ăn cúng

ma chúng sinh, ma rừng núi (để không tranh phần ma nhà), phải có áo dài và

áo hoa đá nhux đaz, khèn, trống, cành tul sil làm nhà mới, làm nhà gỗ giả (có