Tổng quan về phương pháp đánh giá tác dụng của các chất ma túy dựa vào kỹ thuật thẩm tách micro

Thái Nguy n Hùng Thu TS... Ph ng pháp tính toán NNF ..... Mô hình th m tách micro offline trong thí nghi m ..... Tuy nhiên, giá tr m/z này có th bao hàm nhi u nhóm ion khác nhau wide ba

L I C M N

V i lòng bi t n sâu s c, tôi xin g i l i c m n chân thành nh t n:

PGS TS Thái Nguy n Hùng Thu

TS Nguy n Thành H i

là nh ng ng i th y ã tr c ti p h ng d n và ch b o t n tình tôi hoàn thành khoá lu n này

ng th i, hai th y c ng ã d n d t và chia s cho tôi nh ng kinh nghi m vô cùng quý báu hoàn thành các bài báo "Nghiên c u hi u qu tác d ng c a morphin trên n ng dopamin và serotonin d a vào k th m tách micro" và “Nghiên c u mô hình ánh giá

hi u qu tác d ng c a các ch t ma túy thông qua n ng dopamin d a vào k thu t th m tách micro”

Tôi c ng xin chân thành c m n nh ng góp ý, ch nh s a quý báu c a TS Ph m

H ng Lân, Vi n K thu t Hoá sinh và Tài li u nghi p v - B Công An, hoàn ch nh

nghiên c u này có th ng d ng vào th c t t i Vi t Nam

Tôi xin c m n b môn Hoá phân tích và c ch t và b môn D c lâm sàng ã t o

i u ki n cung c p cho tôi các tài li u c n thi t hoàn thành khoá lu n này

Tôi xin c m n Ban giám hi u, các phòng ban, các th y cô giáo và cán b nhân viên

tr ng i h c D c Hà N i – nh ng ng i ã d y b o và trang b cho tôi nh ng ki n

th c khoa h c n n t ng su t 5 n m h c d i mái tr ng này

Cu i cùng, tôi xin g i nh ng l i thân th ng nh t n gia ình, b n bè, t p th l p A2K63 ã luôn bên ng viên, giúp tôi v t qua m i khó kh n trong quá trình h c

t p và hoàn thi n khoá lu n

Hà n i, ngày 21 tháng 5 n m 2013

Sinh viên

Ph m Thu Hà

M C L C

Danh m c các kí hi u vi t t t

Danh m c các b ng

Danh m c các hình và bi u

T V N 1

PH N 1 T NG QUAN V K THU T TH M TÁCH MICRO VÀ NG D NG 3 1.1 TÓM T T V L CH S PHÁT TRI N VÀ NG D NG C A K THU T TH M TÁCH MICRO 3

1.2 KHÁI QUÁT V K THU T TH M TÁCH MICRO 5

1.3 NGUYÊN LÝ VÀ C U T O C A K THU T TH M TÁCH MICRO 6

1.3.1 Nguyên lý 6

1.3.2 Kim th m dò 7

1.3.3 D ch truy n 9

1.3.4 Ph ng pháp nh l ng các phân t thu c 10

1.3.4.1 S c ký l ng hi u n ng cao (HPLC) 10

1.3.4.2 S c ký l ng kh i ph (LC-MS) 12

1.3.5 Hi u su t kim th m dò 18

1.3.5.1 Hi u su t t ng i in vitro 18

1.3.5.2 Hi u su t th c nghi m in vivo 20

1.4 U NH C I M C A K THU T TH M TÁCH MICRO 25

1.4.1 u i m 25

1.4.2 Nh c i m và m t s bi n pháp kh c ph c 27

1.5 QUY TRÌNH NGHIÊN C U CHUNG KHI S D NG K THU T TH M TÁCH MICRO TRONG NGHIÊN C U Y D C 28

PH N 2: T NG QUAN V MA TUÝ, DOPAMIN VÀ M I LIÊN H GI A DOPAMIN V I CÁC CH T MA TUÝ 29

2.1 T NG QUAN V CÁC CH T MA TUÝ 29

2.1.1 nh ngh a “ma tuý” 29

2.1.2 Phân lo i các ch t ma tuý 30

2.2 DOPAMIN 31

2.2.1 nh ngh a 31

2.2.2 Các con ng d n truy n dopamin trong não 31

2.2.3 Vai trò c a dopamin 33

2.3 M I LIÊN H GI A DOPAMIN VÀ S D NG CÁC CH T MA TUÝ 34

PH N 3: T NG QUAN PH NG PHÁP ÁNH GIÁ HI U QU TÁC D NG C A CÁC CH T MA TUÝ THÔNG QUA NH L NG DOPAMIN TRONG NÃO NG V T D A VÀO K THU T TH M TÁCH MICRO 38

3.1 NGUYÊN V T LI U S D NG 38

3.1.1 ng v t thí nghi m 38

3.1.2 Các thu c c s d ng trong thí nghi m 38

3.1.3 T a c y kim th m dò vào các vùng não l y DA 40

3.1.4 Chu n b kim th m dò 41

3.1.5 Chu n b các thi t b m và nh l ng 42

3.2 CÁC B C TI N HÀNH 43

3.2.1 Ph u thu t c y kim th m dò vào não chu t 43

3.2.2 Ti n hành l y m u thu c có ch a DA 44

3.2.3 C t b ph n não xác nh chính xác v trí c y kim th m dò 45

3.2.4 nh l ng b ng HPLC ho c LC-MS/MS và tính toán k t qu th ng kê 46

3.2.5 Báo cáo k t qu thu c 49

3.3 T NG H P K T QU T CÁC NGHIÊN C U Ã CÔNG B V ÁNH GIÁ HI U QU TÁC D NG CH T MA TUÝ TRÊN NÃO CHU T D A VÀO K THU T TH M TÁCH MICRO 50

K T LU N VÀ XU T 53

1 K T LU N 53

2 XU T 54

TÀI LI U THAM KH O 55

PH L C: Các bài báo khoa h c ã c công b c a tài 67

DANH M C CÁC KÍ HI U VI T T T

aCSF Dung d ch gi não tu (artificial cerebrospinal fluid)

CID Va ch m phân ly (collision-induced disociation)

CNS H th ng th n kinh trung ng (central nervous system) CSF Dung d ch não tu (cerebrospinal fluid)

DC Dòng i n m t chi u (direct current)

DRE Ch ng trình nh n bi t ma tuý (drug recognition expert) ECF D ch ngo i bào (extracellular fluid)

EF T l chi t xu t (extraction fraction)

ESI Ion hoá b ng tia i n (electrospray ionisation)

MRM Ch a nhi m (multiple reaction monitoring)

NAc Nhân accumben (nucleus accumbens)

DANH M C CÁC B NG

B ng 1.1 Thành ph n n ng các d ch truy n c s d ng trong k thu t th m tách

micro 10

B ng 1.2 So sánh nh h ng c a m t s y u t th c nghi m n hi u su t in vitro và in vivo 20

B ng 2.1 M c t ng DA trong vùng não trên chu t nh t th c nghi m khi nghiên c u trên các lo i tác ng kích thích 33

B ng 2.2 So sánh v kh n ng gi i phóng DA 2 nhóm i t ng: li u n – i t ng không nghi n, li u kéo dài – i t ng nghi n 37

B ng 3.1 c i m c a chu t th c nghi m dùng trong nghiên c u th m tách micro 38

B ng 3.2 M t s ch t ma tuý ã c s d ng trong các nghiên c u th m tách micro 39

B ng 3.3 Thành ph n d ch gi não tu 39

B ng 3.4 T a c y kim th m dò t i m t s vùng trong não 40

B ng 3.5 Cài t detector kh i ph áp d ng cho nh l ng DA 47

B ng 3.6 Thành ph n pha ng 48

B ng 3.7 T ng h p các k t qu v % t ng DA trong não chu t c ng và chu t nh t t i m t s vùng trong não (nhân accumben, th vân, caudate) khi s d ng morphin, amphetamin và cocain 51

DANH M C CÁC HÌNH VÀ BI U

Hình 1.1 K t qu tìm ki m trên medline v i t khoá “microdialysis” và “microdialysis

dopamine” 4

Hình 1.2 Các mô ích tác d ng c a thu c trên ng i ã c th c hi n nghiên c u lâm sàng b i k thu t th m tách micro 4

Hình 1.3 Khái quát v k thu t th m tách micro 5

Hình 1.4 S khu ch tán th ng c a các phân t có tr ng l ng th p khi i qua các l c a màng bán th m t i mô ích tác d ng 6

Hình 1.5 C u t o c a kim th m dò d ng ng tâm 7

Hình 1.6 Quá trình c y kim th m dò vào mô s d ng kim d n 9

Hình 1.7 S l y m u b ng k thu t th m tách micro online 12

Hình 1.8 Nguyên t c và c u t o c a máy MS 13

Hình 1.9 C ch t o ion c a ESI g m 3 giai o n chính 15

Hình 1.10 C u t o b phân tích t c c 16

Hình 1.11 C u t o b t c c ch p ba 16

Hình 1.12 C u t o c a b phân tích b y ion 17

Hình 1.13 Mô hình th nghi m ánh giá hi u su t kim th m dò in vitro 18

Hình 1.14 Ph ng pháp tính toán NNF 21

Hình 1.15 Ph ng pháp ngo i suy t c dòng ch y 23

Hình 1.16 ng v t th c nghi m có th di chuy n và sinh ho t bình th ng trong quá trình l y m u 25

Hình 1.17 Kim th m dò c c y vào mô c (trái) và mô não (ph i) 26

Hình 1.18 B thu tín hi u th m tách micro online bên gi ng b nh 27

Hình 2.1 Các con ng d n truy n và c ch gi i phóng DA trong não 32

Hình 2.2 Các con ng d n truy n “ph n th ng” trong não khi s d ng m t s ch t i n hình nh : opioids, ethanol, barbiturat, AMP, cocain, cannabioids, PCP cho th y d n truy n DA t p trung ch y u v vùng nhân accumben 34

Hình 2.3 C ch làm t ng gi i phóng DA trong não c a amphetamin 35

Hình 2.4 C ch kích thích gi i phóng DA c a opiat 36

Hình 2.5 C ch t ng gi i phóng DA c a cocain 36

Hình 2.6 So sánh v m t th th DA ng i bình th ng và ng i nghi n 37

Hình 3.1 H p s c a chu t nhìn t trên xu ng 40

Hình 3.2 Kim th m dò và kim d n 41

Hình 3.3 Máy c nh 3 chi u dùng ph u thu t 42

Hình 3.4 Máy c t lát mô não 42

Hình 3.5 H th ng s c ký LC-MS v i detector t c c ch p ba (trái) và HPLC (ph i) 42

Hình 3.6 Ph u thu t c y kim th m dò lên não chu t 43

Hình 3.7 Chu t c ch m sóc sau ph u thu t 44

Hình 3.8 Bi u v t kim th m dò nhân accumben 45

Hình 3.9 Mô hình th m tách micro offline trong thí nghi m 46

Hình 3.10 Hi u qu c a morphin trên n ng DA t i vùng nhân accumben chu t nh t th c nghi m 50

T V N

Ma tuý t lâu ã tr thành v n nh c nh i c a xã h i và phòng ch ng t n n ma tuý luôn là m t trong nh ng nhi m v hàng u c a m i qu c gia Theo báo cáo n m

2012 c a Liên H p Qu c, trên th gi i c tính có t 153 n 300 tri u ng i s d ng ma túy trái phép ít nh t m t l n trong m t n m, trong ó có t 15,5 n 38,6 tri u ng i nghi n, và con s này có chi u h ng gia t ng theo t ng n m [97] Vi t Nam, theo th ng

kê t B Lao ng - Th ng binh và Xã h i n m 2011 cho n nay c 63 t nh, thành ph

u có ng i nghi n ma túy, c n c có kho ng 149.900 ng i nghi n có h s qu n lý[1]

m b o giá tr pháp lý cho các c quan th c thi pháp lu t

K thu t th m tách micro (Microdialysis - MD) là m t k thu t v i nguyên t c n

gi n, ã c áp d ng m t cách hi u qu trên th gi i trong các nghiên c u ti n lâm sàng

và lâm sàng v ánh giá hi u qu tác d ng c a các ch t ma tuý Thông qua vi c o n ng

c a m t ch t trung gian trong não là dopamin (ch t t o ni m vui) t i các vùng não gi i phóng dopamin, hoàn toàn có th ánh giá c m t ch t có ph i là ma tuý hay không mà không c n xác nh c u trúc hoá h c c th c a ch t ó H n th n a, th m tách micro

d a trên nguyên t c khu ch tán th ng c a ch t c n phân tích qua màng bán th m u kim th m dò (trung tâm c a k thu t), cho phép thu c m u s ch, không l n protein hay các enzym t i d ch k mô, do ó khâu làm s ch m u có th c b qua ng d ng v t

tr i c a k thu t th m tách micro chính là mô hình th m tách micro online xác nh tr c

ti p các bi n i n ng c a ch t c n phân tích t i mô ích khi i t ng nghiên c u v n

có th di chuy n và ho t ng bình th ng, cho k t qu khách quan v i tin c y r t cao

V i nh ng tri n v ng c a k thu t th m tách micro và xây d ng m t mô hình chu n cho ph ng pháp ánh giá hi u qu tác d ng c a các ch t ma túy, chúng tôi ti n

hành th c hi n tài “T ng quan v ph ng pháp ánh giá tác d ng c a các ch t ma tuý d a vào k thu t th m tách micro” v i các m c tiêu:

1 T ng quan v k thu t th m tách micro và ng d ng

2 T ng quan v ma tuý, dopamin và m i liên h gi a dopamin v i vi c s d ng các ch t ma tuý

3 T ng quan v ph ng pháp ánh giá hi u qu tác d ng c a các ch t ma tuý thông qua vi c xác nh n ng dopamin trong não d a vào k thu t th m tách micro

1 PH N 1 T NG QUAN V K THU T TH M TÁCH MICRO

VÀ NG D NG

1.1 TÓM T T V L CH S PHÁT TRI N VÀ NG D NG C A K THU T

TH M TÁCH MICRO

K thu t th m tách micro (Microdialysis - MD) c bi t n t u th p niên 60

nh vào các nghiên c u khi t tr c ti p các túi th m tách có m t u truy n d ch vào và

m t u truy n d ch ra vào mô ng v t th c nghi m, ch y u t i não chu t, nh m m c ích nghiên c u ch c n ng sinh hoá t bào th n kinh trên ng v t s ng [26, 95] n n m

Kh i u vào n m 1987, th m tách micro c áp d ng nghiên c u nh l ng phân t glucose trong d ch k t bào c a ng i tình nguy n, tuy nhiên ban u ng d ng c a th m tách micro ch c gi i h n trên các mô m [18, 57] Sau ó, r t nhi u nghiên c u khoa

h c ã c th c hi n d a trên k thu t th m tách micro trên các b ph n não, tim, ph i

và mô ung th ng i [26, 44, 64]

u nh ng n m 90, th m tách micro b t u th c hi n trên ng i [95] và nó ã tr thành công c phân tích sinh h c ph bi n trong các nghiên c u theo dõi ánh giá lâm sàng v não [11] T ó n nay k thu t th m tách micro càng c c i ti n và có nhi u

ng d ng quan tr ng trong khoa h c Y D c trên th gi i, c bi t trong nghiên c u thu c Ch c n s d ng t khoá "Microdialysis" trên các công c tra c u medline có th cho h n 14700 k t qu , trong ó có g n 4600 k t qu liên quan n dopamin Con s này

cho th y vi c ng d ng k thu t th m tách micro càng ngày càng phát tri n trong nh ng

ng c a thu c (mô ích), do ó k t qu o c s ph n ánh c chính xác m i quan h

d c l c h c - d c ng h c c a thu c [80] Th m tách micro là k thu t duy nh t cho phép xác nh c các d li u này [26, 48] H n n a, th m tách micro còn là công c t t

nh t ánh giá sinh kh d ng (bioavaiablitily) và t ng ng sinh h c (bioequivalence) c a thu c t i mô ích [80] n nay, h u h t các mô trong c th con

ng i u ã c nghiên c u d c ng h c áp d ng b ng k thu t th m tách micro và cho k t qu r t kh quan, trong ó các mô ích c nghiên c u nhi u nh t là: mô não,

mô vú, mô d i da, mô ph i, mô gan (Hình 1.2)

Hình 1.2 Các mô ích tác d ng c a thu c trên ng i ã c th c hi n nghiên c u lâm sàng b i k thu t th m

tách micro [66]

1.2 KHÁI QUÁT V K THU T TH M TÁCH MICRO

Th m tách micro (Microdialysis) là k thu t cho phép xác nh n ng các ch t n i

sinh (endogen) và ngo i sinh (exogen) t i mô ích tác d ng, d a vào s khu ch tán th

Kim th m dò (probe) là trung tâm c a th m

tách micro, là m t que kim thi t k c bi t

1.3 NGUYÊN LÝ VÀ C U T O C A K THU T TH M TÁCH MICRO

1.3.1 Nguyên lý

Th m tách micro là k thu t cho phép xác nh n ng các ch t n i sinh (các ch t

d n truy n th n kinh nh dopamin, serotonin, noradrenalin … hay phân t glucose, glutamat, lactat…) và các ch t ngo i sinh (phân t thu c) t i mô ích tác d ng, d a vào

s khu ch tán th ng theo gradient n ng c a các phân t có tr ng l ng th p qua

m t màng bán th m u kim th m dò c c y vào mô ích (Hình 1.4) [7, 84, 106]

Th m tách micro có th áp d ng a các phân t thu c n t n các mô ích tác

d ng [71], c g i là th m tách ng c (retrodialysis) N u t i mô i u tr , n ng thu c

b ng 0 ho c th p h n n ng trong d ch truy n vào, các phân t thu c s i qua màng bán th m và vào mô ích tác d ng [13, 80]

Hình 1.4 S khu ch tán th ng c a các phân t có tr ng l ng th p khi i qua các l

c a màng bán th m t i mô ích tác d ng [64]

Não là c quan c áp d ng nhi u nh t và s m nh t trong các nghiên c u lâm sàng

c a k thu t th m tách micro Ngày nay, h u h t các mô khác trên c th u ã c nghiên c u áp d ng k thu t này Tuy nhiên, vi c th c hi n trên não di n ra ph c t p h n,

do mô não d b t n th ng, hàng rào máu não c ng r t d b nh h ng, và c bi t là

d ch não tu có thành ph n khác v i d ch ngo i bào các mô thông th ng [26, 66, 67]

th c hi n các nghiên c u ng d ng k thu t th m tách micro, c n chu n b : (1) kim th m dò, (2) d ch truy n, (3) ph ng pháp nh l ng các phân t thu c và (4) xác

nh hi u su t in vitro và in vivo c a kim th m dò

1.3.2 Kim th m dò

Kim th m dò là ph n c t lõi c a k thu t th m tách micro Nó c mô ph ng nh

m t m ch máu trong c th [67, 95]

th c hi n nghiên c u th m tách micro trong não, kim th m dò d ng ng tâm là

ph bi n và an toàn nh t [71, 76] (Hình 1.5), kim c làm t thép không g , th ch anh ho c polyethylen [67] Th m tách micro trong não yêu c u ph i c y c n th n kim th m dò vào

m t vùng c bi t c a não, kim th m dò s óng vai trò nh m ch máu nh v i ng kính kho ng 200 µm [13]

C u t o m t kim th m dò bao g m 3 b ph n: (1) m t dây truy n d ch vào, (2) màng bán th m u kim và (3) m t dây l y d ch ra (Hình 1.5)

Hình 1.5 C u t o c a kim

th m dò d ng ng tâm [21]

(1) Dây truy n d ch vào (inlet tube)

Dây c n i v i thi t b b m th m tách, truy n vào c th d ch truy n trung gian

ho c d ch có ch a thu c v i t c xác nh [25]

Thí nghi m t i não yêu c u d ch truy n vào ph i có thành ph n và áp su t th m th u

t ng ng v i d ch não tu , v i t c t 0,1 – 20 µl/phút Thành ph n c a d ch truy n s c mô t chi ti t ph n 1.3.3

(2) Màng bán th m (semi-permeable membrane)

c i m quan tr ng nh t là kích th c c a l màng, vì màng bán th m s ch cho phép các phân t có kích th c nh h n l màng i qua màng theo s chênh l ch gradient n ng , vào d ch truy n và c a ra ngoài [25, 26, 64, 66, 80] Tr ng l ng phân t gi i h n trong kho ng t 5 n 100 kDa [3, 44, 71, 106] (ph bi n nh t là lo i màng có gi i h n tr ng l ng phân t trong kho ng 10 – 30 kDa [25]), do ó có th dùng k thu t th m tách micro l y m u nhi u ch t khác nhau S v n chuy n các phân t qua màng d a trên s chênh l ch gradient n ng

Màng bán th m th ng có ng kính ngoài t 220 – 380 µm, chi u dài c a màng

t 7-12 mm tu thu c vào v trí c y kim [80] V t li u ch t o màng có t ng h p sinh h c cao nh cellulose acetat, polycarbonat – ether, polyamid, polyacrylonitril, polyether sulfonat [3, 80] Chúng u có kh n ng hút n c và không có tính ch n l c hóa h c Chúng khác nhau v dày c a màng, màng càng dày thì hi u su t c a màng càng th p

(3) Dây truy n d ch ra ngoài (outlet tube)

Dây c n i v i thi t b ch a m u D ch thu c s c chuy n vào các ng nghi m xoay t ng trong khay ch a ng, sau ó c n c làm l nh b o qu n (trong th m tách micro offline) ho c nh l ng ngay (th m tách micro online)

D ch thu c r t giàu các ch t c n phân tích d ng t do c th m tách t d ch ngo i bào i qua màng bán th m theo c ch khu ch tán th ng c a các phân t theo gradient n ng t mô ích có n ng cao vào d ch truy n N ng thu c trong d ch thu c là m t ph n t l c a n ng thu c trong d ch ngo i bào (extracellular fluid-ECF) T c dòng càng th p, hi u su t th m tách càng cao

Vì kim th m dò khá m nh, d gãy nên

cho vi c c y kim vào mô c d dàng h n,

th ng dùng m t kim d n (guide cannula) có c u

t o phù h p v i t ng lo i kim th m dò t o

ng d n tr c khi c y kim th m dò

Quá trình c y kim th m dò vào mô c

mô t nh trong Hình 1.6 u tiên kim d n s

c c y vào ngay sát vùng mô c n nghiên c u,

sau ó kim th m dò c c y qua kim d n sao

vi khu n phát tri n [44] Ngoài ra, gi m c m

giác au và khó ch u, có th s d ng thu c gây tê

t i ch hay ch m á lên vùng c y kim [48]

Hình 1.6 Quá trình c y kim th m dò vào mô s d ng kim d n

1.3.3 D ch truy n

D ch truy n có vai trò vô cùng quan tr ng trong th m tách micro trong não i u thi t y u c a d ch truy n ó là ph i vô khu n, có áp su t th m th u phù h p v i máu và

ch a các ion i n gi i t ng ng v i d ch não tu (CSF – cerebrospinal fluid) [11, 71]

Nó c ng c n có pH và nhi t t ng t trong mô não [11]

Các ion trong d ch gi não tu có vai trò " m gi m s c" cho s thay i thành ph n ion trong não [27, 71] m b o úng t l c a các thành ph n r t quan tr ng trong các thí nghi m t i não, vì nó nh h ng tr c ti p n cân b ng trong d ch ngo i bào c a não

pH ~6 (hãng s n xu t CMA, Thu i n)

D ch truy n cho mô

ngo i vi

(perfusion fluid T1)

NaCl 147 mM KCl 4 mM CaCl2 2,3 mM

pH ~6 (hãng s n xu t CMA, Thu i n)

1.3.4 Ph ng pháp nh l ng các phân t thu c

Vì l ng m u thu c trong k thu t th m tách micro là r t nh (c microlit) nên

òi h i các ph ng pháp nh l ng ph i có nh y cao, ph bi n hay s d ng nh t là

ph ng pháp s c ký l ng hi u n ng cao (HPLC) và s c ký l ng k t h p kh i ph (LC - MS) [44, 80]

1.3.4.1 S c ký l ng hi u n ng cao (HPLC)

HPLC là m t k thu t tách (separation) trong ó các ch t phân tích di chuy n qua

c t ch a các h t pha t nh và c phân tách d a vào ái l c t ng i c a nó v i pha t nh

và pha ng Tu thu c vào b n ch t c a ch t c n phân tích, pha t nh s c ch n cho thích h p Pha t nh và ch t c n phân tích h p phân c c v i nhau s cho hi u qu r a

gi i cao h n [2] Tuy nhiên, các nghiên c u ã ch ng minh r ng, hoàn toàn có th tách các

ch t d n truy n th n kinh (các ch t phân c c) b ng s c ký pha o (pha t nh không phân

c c) nh vào l c t ng tác gi a các nhóm ch c không phân c c c a phân t ch t tan v i

g c hydrocarbon c a pha t nh [62]

Hi n nay, s c ký phân b pha o r t ph bi n nh s n gi n, kh n ng tái s

d ng t t, và có th ti n hành tách c ch t acid và base trong m t l n ch y s c ký, i u này

v t tr i h n so v i s c ký pha liên k t, hay s c ký c p ion [62]

Detector là b ph n quan tr ng nh t trong HPLC, nó quy t nh n nh y và tính

ch n l c c a k thu t này Có nhi u lo i detector nh detector i n hoá (ECD – electrochemical detector), detector hu nh quang (fluorescent detector), detector UV và

detector kh i ph (MS) Trong ó, ph bi n nh t là detector i n hoá và detector kh i ph

[44] Kh i ph k t h p v i s c ký l ng s c trình bày chi ti t ph n 1.3.4.2

Ph n l n các máy s c ký l ng c n l ng m u phân tích t i thi u t 5 n 10 µl Khi

s d ng th m tách micro v i t c truy n d ch vào là 1,5 µl/phút thì sau m t l n l y m u kho ng 15 – 20 phút s có th tích nh l ng (22,5 – 30 µl) Gi m t c truy n

d ch s làm t ng hi u su t, tuy nhiên s nh h ng n th i gian phân tích V n có th

kh c ph c b ng cách tác ng n h th ng s c ký c i thi n nh y và th i gian, c t microbore và c t mao quan ang tr nên r t ph bi n Chúng có chi u dài ng n h n và

ng kính trong nh h n nhi u so v i c t bình th ng, do ó cho các pic s c ký v i phân gi i cao và rõ nét [80]

M u sau khi l y có th b o qu n ông l nh v i nhi t thích h p trong khi ch nh

l ng (th m tách micro offline) Hi n nay, v i nh ng ti n b trong phân tích hóa h c cho phép thi t k m t h th ng l y m u và nh l ng tr c ti p n ng c a thu c hay các

ch t n i sinh (th m tách micro online) i u này th c hi n c là nh nguyên lý ho t

ng c a th m tách micro cho phép b qua khâu chu n b m u [102], do m u thu c không ch a protein và enzym mà ch có ch t c n phân tích

S k t h p l y m u b ng k thu t th m tách micro và nh l ng tr c ti p b ng

ph ng pháp HPLC (th m tách micro online) c th hi n trong Hình 1.7

Hình 1.7 S l y m u b ng k thu t th m tách micro online

1 H th ng b m tiêm 2 B ph n ch nh dòng 3 Thi t b thu m u 4 Kim th m dò 5 D ng c ch a

ng v t th c nghi m di chuy n t do bên trong 6 Bàn 7 Van tiêm 8 C t HPLC 9 B m pha

ng 10 Pha ng 11 Detector 12 Máy tính

Ph ng pháp HPLC thích h p phân tách nhi u lo i h p ch t h u c khác nhau nh các phân t ngo i sinh (thu c) hay các phân t n i sinh (các ch t d n truy n th n kinh, các neuropeptid) Tuy nhiên, trong m t s tr ng h p HPLC k t h p detector hu nh quang và i n hoá cho nh y ch a [70] Vì v y hi n nay các m u th ng c nh

l ng b ng s c ký l ng k t h p v i kh i ph [70]

1.3.4.2 S c ký l ng kh i ph (LC-MS)

Trong h n 10 n m tr l i ây, kh i ph (MS - mass spectrometry) ã tr thành m t detector c c k ph bi n cho th m tách micro offline và online liên k t v i s c ký l ng (LC - liquid chromatography)

phân tích Gi i h n phát hi n có th n 10-14 gam [2] N ng các ch t trong m u th m tách micro r t nh , thành ph n t ng i ph c t p, bao g m c thu c, các ch t chuy n hóa c a thu c và các ch t khác có trong d ch ngo i bào S d ng LC - MS giúp cho k t

qu thu c chính xác h n và có giá tr h n Vì v y r t nhi u nghiên c u v th m tách micro ã s d ng ph ng pháp này nh l ng

Nguyên lý ho t ng c a kh i ph

Khác v i các k thu t quang ph , kh i ph không dùng b c x i n t nh ng v n có

th xác nh c các ng v hoá h c ây là m t k thu t o tr c ti p t s kh i l ng

và i n tích c a ion (m/z) c t o thành trong pha khí t phân t ho c nguyên t c a

m u T s này c bi u th b ng n v kh i l ng nguyên t (1 n v kh i l ng nguyên t b ng 1/12 kh i l ng c a Carbon 12C) ho c b ng dalton (1 dalton b ng kh i

l ng c a nguyên t Hydro) [2]

Kh i ph cung c p nh ng thông tin v kh i l ng phân t , c u trúc hóa h c c a h p

ch t, s l ng h p ch t và tinh khi t c a m u phân tích Nh ng d li u này làm ch c

ch n thêm các k t qu nh tính và nh l ng [2]

Máy MS có nguyên t c ho t ng và c u t o nh sau :

Hình 1.8 Nguyên t c và c u t o c a máy MS

(1) B n p m u : n i m u c a vào máy N u m u d ng l ng ho c r n

thì s c chuy n sang d ng h i thích h p b ph n hoá h i

(2) B ngu n ion: Ion hoá các phân t , nguyên t c a m u tr ng thái khí

T t c quá trình này di n ra trong h chân không v i áp su t t 10-3 n 10-6 Pa Tín

hi u thu c c th hi n d i d ng các pic các c ng khác nhau, t p h p l i

t o thành m t kh i ph ho c ph kh i

B ph n quan tr ng nh t c a máy kh i ph ó là b ngu n ion và b phân tích kh i

B ngu n ion (ionisation) c a máy kh i ph

Trong 2 th p k qua, b ngu n ion hoá b ng tia i n (electrospray ionisation – ESI)

ã th hi n tính u vi t và tr thành công c quan tr ng trong các phòng nghiên c u lâm sàng ESI – MS (kh i ph s d ng b ngu n ion hoá b ng tia i n) là m t công c nh y bén, m nh m và áng tin c y, nó cho phép phát hi n c nh ng m u v i th tích nh c microlit, các ch t khó bay h i, các ch t b phá hu b i nhi t (do ó không th áp d ng ion hoá b ng nhi t) [47] ESI cho phép ion hoá nh nhàng các phân t , làm cho phân t ch t không b phá hu hay t o ra nhi u ion m nh (ion fragment) (Hình 1.9)

Sau khi ion hoá, các ion c chuy n n b phân tích kh i T i ây, ion s c

ch n l c theo t s m/z

Hình 1.9 C ch t o ion c a ESI g m 3 giai o n chính [47] :

(1) Gi i phóng các gi t m n mang i n t u m i mao qu n d i tác d ng c a i n

tr ng

(2) Bay h i dung môi t o các gi t nh

(3) Gi i phóng ion t các gi t m n nh tích i n

B phân tích kh i (mass analysers)

D i tác d ng c a b phân tích kh i, ion di chuy n qua t tr ng ho c i n tr ng theo t s m/z c a ion

Có 3 lo i b phân tích kh i ph bi n trong ESI – MS, ó là (1) b phân tích t c c (quadrupole), (2) b phân tích t c c ch p ba (tandem quadrupole), (3) b y ion (ion trap)

[47] Trong ó, b phân tích t c c ch p ba và b y ion là thông d ng nh t [2]

(1) B phân tích t c c g m 4 thanh kim lo i t song song cách u nhau (Hình

1.10) M i c p i nhau có i n tích b ng nhau Hai u c a kh i t c c c t vào dòng i n m t chi u (DC) v i t n s (RF) xác nh, t o nên i n tr ng bên trong, khi n cho các ion i theo ph ng z (Hình 1.10) h p v i m t ph ng x-y c a nó [75] Ba ph ng x-

y-z t o nên ng dao ng c tr ng c a ion

Thi t b này l a ch n các ion theo t l

m/z Tuy nhiên, giá tr m/z này có th bao hàm

nhi u nhóm ion khác nhau (wide band pass)

ho c ch m t lo i ion duy nh t (narrow band

pass) [75]

(2) B phân tích t c c ch p ba hay còn g i là QQQ g m 3 b phân tích t c c li n

nhau trên m t ng th ng (Hình 1.11) Ion sau khi c ch n l c (rational ion) qua t

c c u tiên (Q1) s c va ch m v i khí tr (Ar, N2) Q2 và b chia nh , ây g i là quá trình va ch m phân ly (collision-induced disociation CID) Ion con (product ions) có

kh i l ng phân t t ng ng ion g c ti p t c c ch n l c b i Q3 cung c p thông tin v c u trúc phân t [47, 70] T c c ch p ba, hay MS/MS, cho phép sàng l c k t qu k

l ng h n khi ch dùng m t b t c c, do ó cho các tín hi u c hi u h n so v i khi ch phân tích MS [47]

T c c ch p ba có th ho t ng nhi u ch (mode of data), tu theo m c ích

có th ch n quét ph ion g c, ion con ho c c hai ( a nhi m) [47]

Hình 1.11 C u t o b

t c c ch p ba [47]

Hình 1.10 C u t o b phân

tích t c c [47]

(3) B phân tích b y ion (ion trap

mass analyser) ho t ng theo nguyên t c :

ion c b y trong i n tr ng v i hai i n

B y ion t c c r và nh h n nhi u so v i 2 thi t b trên trong khi v n có th tác

ng va ch m phân li (CID) liên t c lên ion l t vào i n tr ng, hình thành nên khái ni m

LC – MS/MSn (n = s l n CID) Tu vào m c ích nghiên c u có th l a ch n b phân tích c c phù h p nh t, QQQ phù h p cho nh l ng, còn b y ion phù h p cho phân tích

nh tính và xác nh c u trúc các ch t ch a bi t [2]

LC-MS và LC – MS/MS là k thu t y tri n v ng cho các nghiên c u ti n lâm sàng và lâm sàng v sinh lý h c, d c lý h c c a thu c và c th V i t cách m t detector, kh i ph kh c ph c c nh ng h n ch c a các ph ng pháp tr c v nh y, tính ch n l c và chính xác c n thi t x lý các m u có th tích r t nh (c microlit)

v i n ng r t th p (t 10-9 n 10-6 M) [44] Hi n nay, k thu t này c áp d ng r ng rãi c bi t trong các ng d ng v phát hi n d ng chuy n hoá c a thu c và các ch t n i sinh v i n ng r t nh nh vào nh y và tính ch n l c cao c a detector kh i ph [75],

c bi t th m tách micro online k t h p LC – MS ã t o nên b c t phá cho cho vi c xác nh n ng phân t thu c r t nh trong các mô ích tác d ng [44]

1.3.5 Hi u su t kim th m dò

Hi u su t kim th m dò (recovery) c nh ngh a là t l gi a n ng thu c th m tách c trên n ng thu c th c t mô ích, ch u nh h ng b i kh n ng th m tách

c a màng kim th m dò [94] Trong a s tr ng h p, n ng o c ch là m t ph n c a thu c c trích ra t d ch k mô, khi ó hi u su t t c c g i là hi u su t t ng

i (relative recovery - RR) [26, 41, 48] Hi u su t t ng i c nh ngh a là t l chênh

l ch n ng gi a n ng thu c trong m u thu c và trong d ch xung quanh kim th m

dò [76]

Ng i ta có th xác nh c hi u su t in vitro và in vivo c a kim th m dò M i

hi u su t s cho các ý ngh a và giá tr c n thi t ánh giá hi u qu c a kim th m dò

ây là cách n gi n nh t, xác nh c hi u su t t ng i b ng cách c nh giá

tr n ng d ch xung quanh và o giá tr n ng d ch thu c t kim th m dò [46]

Hình 1.13 Mô hình th nghi m ánh giá hi u su t kim th m dò in vitro [76]

u tiên, ti n hành in vitro th m tách th ng, kim th m dò s c nhúng vào m t

l nh có ch a n ng bi t tr c c a thu c, sau ó kim th m dò s c truy n vào m t dung môi trung tính Hi u su t c a thu c, còn g i là hi u su t t ng i (relative recovery – RR), là t l gi a n ng thu c thu c và n ng thu c trong l , theo công th c sau :

(1a) [21, 30, 45, 46]

trong ó : RR là hi u su t tính b ng %

Cout là n ng thu c thu c t kim th m dò

Csol là n ng thu c bi t tr c trong l

ng th i, ti n hành song song in vitro th m tách ng c Các b c t ng t nh

trên, nh ng thay dung d ch trong l b ng dung môi trung tính (pH = 7,4), truy n vào kim

th m dò m t l ng thu c bi t tr c n ng Hi u su t th m tách ng c c tính nh sau :

(1b) trong ó : Cout là n ng thu c thu c t kim th m dò

Cin là n ng thu c bi ttr c c truy n vào kim th m dò

Ph ng pháp này ch y u ánh giá hi u qu c a kim th m dò v i t ng lo i thu c khác nhau nh hi u qu màng bán th m, t c dòng ch y, nh h ng c a n ng thu c n hi u su t, tính n nh…, t ó có th l a ch n c kim th m dò phù h p nh t

v i thí nghi m th c hi n c, c n s d ng t i thi u 5 kim th m dò v i chi u dài màng bán th m khác nhau (ví d 5, 10, 20, 30 mm) ho c t c dòng ch y khác nhau (ví

d nh 1, 2, 3, 4, 5 µ phút), m i kim th m dò l y 6 m u em nh l ng và tính hi u

su t [45]

Ph ng pháp này có nhi u h n ch vì trên c th s ng có r t nhi u y u t sinh lý

nh h ng n k t qu thu c ví d nh c u trúc quanh co c a d ch k mô, kh n ng

h p thu, chuy n hoá, tái h p thu c a mô [46, 105], do ó hi u su t t ng i in vitro th ng cao h n nhi u so v i hi u su t in vivo [48] B i v y, tính hi u su t in vitro ch là công c

c n thi t ánh giá tính kh thi cho nghiên c u in vivo [26, 48, 105]

1.3.5.2 Hi u su t th c nghi m in vivo

Hi u su t in vivo ch u nh h ng c a r t nhi u y u t d c l c h c, d c ng h c,

do ó ph ng pháp tính toán c ng ph c t p h n nhi u D i ây là b ng phân tích so

sánh nh h ng c a m t s y u t th c nghi m n hi u su t in vitro và in vivo

T ó, ng i ta chia thành 4 ph ng pháp xác nh hi u su t in vivo :

Ph ng pháp no-net-flux (NNF) hay còn g i là zero-net-flux

Ph ng pháp này s d ng n ng thu c t i d ch k mô, n ng thu c truy n vào

và thu c t kim th m dò i m m u ch t là n ng thu c d ch k mô ph i n nh trong su t quá trình thí nghi m Trong khi ó, các n ng khác nhau c a m u phân tích

s c truy n vào (Cin) và ng i ta s o n ng m u thu c (Cout) xác nh i m no-net-flux, chính là giao i m gi a ng chu n c a các giá tr Cin và ng bi u th

Cout – Cin = 0 D a vào bi u sau, ng i ta xác nh c giá tr c a Cnnf (n ng thu c

t i i m no-net-flux), c ng là n ng c a thu c trong d ch ngo i bào [48] (Hình 1.14)

Hình 1.14 Ph ng pháp tính toán NNF [76] :

Khi n ng c a thu c trong d ch k mô b ng v i n ng thu c trong d ch truy n,

Ngo i suy dòng ch y (stop-flow/flow-rate)

(3)

Th m tách ng c (retrodialysis) (4)

Các ph ng pháp tính hi u su t in vivo hay s

d ng nh t g m có 4 ph ng pháp sau ây [19]

Sau khi tìm ra c Cnnf, hi u su t in vivo c a thí nghi m có th tính c d c

c a ng NNF, c g i là extraction fraction (EF) chính là hi u su t tính theo ph ng pháp NNF, có công th c t ng quát nh sau:

(2) D ng linh ho t c a NNF (Dynamic NNF)

Dynamic NNF có nguyên t c t ng t nh NNF, nh ng thay vì thay i Cin, ng i

ta s s d ng t i thi u 3 cá th ti n hành thí nghi m, m i cá th c truy n vào m t

l ng d ch có ch a n ng Cin nh nhau ng chu n c xây d ng t ng t và suy

ra c Cnnf[26, 76]

Ph ng pháp này ã c Olson và Justice ng d ng trong nhi u nghiên c u v gi i phóng dopamin trong não chu t khi s d ng cocain, amphetamin, haloperidol [69] Nó h n

ch c nh c i m v n nh c a thu c trong c th trong th i gian dài c a NNF

[26] Tuy nhiên, ph ng pháp này có nh c i m là ph i s d ng nhi u cá th thí nghi m Bên c nh ó còn c n ph i tính toán cho t ng kim th m dò trên m i m u thay vì ch trên

m t kim th m dò Do v y mà ph ng pháp NNF v n c l a ch n nhi u h n [76]

(3) Ph ng pháp ngo i suy t c dòng ch y (stop-flow/flow-rate)

Ph ng pháp này ra i t n m 1985 b i Jacobson và c ng s d a trên s thay i

t c dòng ch y Hi u su t t ng i ph thu c vào t c dòng ch y (xem B ng 1.2)

T c dòng ch y càng nh thì hi u su t t c càng cao [91] Trên lí thuy t, cân b ng

ch t c khi t c dòng ch y b ng 0, khi ó m i xác nh c n ng th t s c a

m u N u ngo i suy t c dòng ch y n giá tr b ng 0 theo m t ng chu n s thu

c Cout th t s c a m u [48] T ó có công th c :

(3a) [76]

trong ó : Cout là n ng m u thu c

Ce là n ng d ch bao quanh kim th m dò (d ch k mô)

A : m i liên h gi a RR và F Khi F = 0 µl/phút thì RR t 100%

Ph ng pháp này có nh c i m là t n nhi u th i gian do t c dòng ch y nh

H n n a, t ng tin c y c a k t qu ngo i suy, c n ph i th c hi n thí nghi m t c dòng ch y th p nh t có th [76, 91], không v t quá 0,3 µl/phút [26] Do ó, ph ng pháp này không c áp d ng nhi u trong các th nghi m d c ng h c lâm sàng [91]

(4) Ph ng pháp th m tách ng c (retrodialysis)

Th m tách ng c th hi n tính v t tr i h n so v i các ph ng pháp trên v th i gian và s l ng v t thí nghi m [76], do ó hi n nay ây là ph ng pháp thông d ng nh t

o các ch t n i sinh do chúng luôn t n t i trong d ch ngo i bào [26, 46] Công th c tính hi u

su t c a th m tách ng c nh sau :

(4) [19, 45, 67, 76, 91]trong ó: R là hi u su t th m tách ng c

Cin là n ng thu c truy n vào

Cout là n ng thu c l y ra Tuy nhiên, khi thay vào ó là m t ch t chu n n i (internal standard) trong d ch truy n, n ng ch t chu n n i trong d ch ngo i bào s b ng 0 và nh v y có th o c

c các ch t n i sinh hay n ng thu c t i mô ích Nh có ch t chu n n i, ch t c n phân tích có th c l y ra ngoài nh l ng, ng th i hi u su t in vivo c a thí nghi m

c xác nh thông qua quá trình th m tách ng c ch t chu n n i [46]

Ch t chu n n i ph i có c tính t ng t ch t phân tích nh phân tán, d n truy n và chuy n hoá, t t nh t nên l a ch n ch t chu n n i là ng phân -t -ri ho c

ng phân phóng x c a ch t phân tích [26] Hi u su t in vivo th m tách ng c lúc này

c tính nh công th c (4) áp d ng cho ch t chu n n i [46]

Trong th c t , xác nh hi u su t in vivo g p ph i nhi u khó kh n do các ph ng

pháp xác nh u yêu c u n nh c a m u trong c th trong th i gian dài, trong khi

ó mô ích liên t c bài ti t thu c vào máu S d ng ch t chu n n i giúp cho vi c quan sát các bi n i trong quá trình l y m u Thêm vào ó, ch nh ng tr ng h p hi u su t t ng

i trên 20% m i có th c ch p nh n, và các th nghi m in vitro là b t bu c xác

Hình 1.16 ng v t th c nghi m có th di chuy n và sinh ho t bình th ng trong quá trình l y m u

• T c truy n d ch kho ng 0,1 n 5 µ phút [26] cho phép kh n ng h i ph c t t

• Có th c y nhi u kim th m dò vào cùng m t mô ích ho c c y cùng lúc vào nhi u

c quan khác nhau trên c th [71]

• Kim th m dò c dùng nghiên c u trên nhi u mô khác nhau [48] (Hình 1.17)

Hình 1.17 Kim th m dò c c y vào mô c (trái) và mô não (ph i)

• V i kích th c l màng thích h p, có th l y c m u s ch trong ó ch t phân tích không b nh h ng b i ho t tính c a enzym và protein [48, 76, 80] M u l y c

có th nh l ng tr c ti p ngay, không m t th i gian chu n b hay làm s ch ây

là m t u th v t tr i c a th m tách micro, ch t phân tích không b hao h t do quá trình làm s ch m u [44]

• ng d ng k thu t th m tách ng c (retrodialysis) trong i u tr t i mô ích [76], khi mà các phân t thu c không th phân b n các mô b nh; trong nghiên c u tác d ng c hi u c a các ch t d n truy n th n kinh [74]; trong so sánh s chuy n hoá c a các tác nhân gây ung th t i các u b u v i các mô kho m nh [7, 60]

• Th m tách micro online k t h p v i d dàng

v i các k thu t nh l ng khác nh HPLC,

LC-MS, khi n cho vi c ra i các thi t b t

c nh gi ng (bed-side) ph c v cho vi c xét

nghi m và theo dõi các thay i hoá sinh trên

b nh nhân m t cách thu n l i, t ó cho

1.4.2 Nh c i m và m t s bi n pháp kh c ph c

Thao tác c y kim th m dò

• Vi c c y kim th m dò gây ra nh ng thay i nh t nh t i mô, c bi t nh h ng

n hàng rào máu não khi thí nghi m t i mô não, và do ó nh h ng n k t qu nghiên c u Có th kh c ph c b ng cách i n khi hàng rào mãu não n nh (sau kho ng 2h) [15]

• Quá trình c y kim th m dò òi h i s khéo léo, chính xác và vô khu n [66], òi h i

ng i làm th c nghi m c n hi u c n k v k thu t và c trang b y các k

n ng c n thi t [48]

Màng bán th m

• K thu t này có m t s khó kh n khi l y m u các ch t thân d u ho c các ch t có ái

l c cao v i protein Vì d ch truy n vào có dung môi là n c (Ringer’s, aCSF), k thu t th m tách micro v n c quan ni m ch gi i h n trong nghiên c u các thu c

tan trong n c Tuy nhiên, m t vài th nghi m in vitro ã thành công trong vi c o

n ng c a các ch t thân d u, trong ó dung d ch n c c thay th b ng nh

t ng ho c b sung ch t di n ho t [26]

• Màng bán th m thông th ng b gi i h n các phân t i qua màng v i tr ng l ng không quá 100 kDa [44, 76] Tuy nhiên, s h tr c a màng siêu th m và l i kim

lo i (metal meshes) có th t ng gi i h n này [64]

Th i gian thí nghi m và th tích thu c

• Th tích m u r t nh , n ng thu c th p (c microlit) nên òi h i các ph ng pháp phân tích ph i có nh y cao, ch ng h n nh HPLC, LC – MS [26, 44, 76]

• N ng thu c th c t t i mô ích r t khó có th xác nh chính xác, h n n a không th t c tr ng thái cân b ng hoàn toàn vì quá trình truy n và l y m u là liên t c [26], vì v y c n có các ph ng pháp tính hi u su t in vitro và in vivo hi u

M t quy trình chung cho nghiên c u thu c có s d ng k thu t th m tách micro bao

g m 5 b c (c các nghiên c u ti n lâm sàng và nghiên c u lâm sàng):

ng v i d ch t i mô ích c n nghiên c u và các i t ng nghiên c u (ng i, kh , chu t,

th , mèo )

d ng v i t c r t ch m (t 1 – 5 µl/phút), d ch thu c s có ch a các phân t thu c

phân tích thích h p (HPLC, LC-MS)

kim th m dò và báo cáo k t qu thu c, n u trong các nghiên c u nh l ng n ng các ch t n i sinh thì không c n thi t ph i hi u ch nh l i hi u su t màng bán th m này

2 PH N 2: T NG QUAN V MA TUÝ, DOPAMIN VÀ M I LIÊN H GI A DOPAMIN V I CÁC CH T MA TUÝ

2.1 T NG QUAN V CÁC CH T MA TUÝ

2.1.1 nh ngh a “ma tuý”

Ngh a Hán Vi t c a “ma tuý”

Ma túy là t Hán Vi t, v i ngh a: “ma” là tê mê, “túy” là say s a Nh v y, ma túy

là ch t a n s say s a, mê m n ây c ng là t ti ng Vi t dùng d ch ch n c ngoài khi mu n nói t i các ch t gây nghi n thu c lo i nguy hi m nh t: thu c phi n, morphin, heroin, cocain, c n sa và m t s thu c t ng h p có tác d ng t ng t morphin

c s d ng trong i u tr y t Nh v y, có th g i nôm na: ma túy là ch t a n s say s a và mê m n, hay nói cách khác: ma túy là ch t gây nghi n

Khái ni m “ch t ma tuý” Vi t Nam và trên th gi i [8]

Trên th gi i ch a có nh ngh a chính th c v ma tuý mà thay vào ó là các danh

m c ch t ma tuý Vi t Nam, c m t “ma tuý” c s d ng ph bi n n c ta và xu t

hi n r ng rãi trong các v n b n pháp lu t nh Lu t phòng ch ng ma tuý Theo kho n 1,

i u 2 Lu t Phòng ch ng ma tuý (n m 2000) thì “Ch t ma tuý bao g m ch t gây nghi n

và ch t h ng th n c quy nh trong các danh m c do Chính ph ban hành” Trong

ó, “ch t gây nghi n là ch t kích thích ho c c ch th n kinh, d gây tình tr ng nghi n

i v i ng i s d ng”, và theo kho n 2 và kho n 3, i u 2 Lu t Phòng ch ng ma tuý

n m 2000 thì “ch t h ng th n là ch t kích thích, c ch th n kinh ho c gây o giác, n u

s d ng nhi u l n có th d n t i tình tr ng nghi n i v i ng i s d ng”

Nh v y, trong lu t pháp Vi t Nam, c m t “ch t ma tuý” c nh ngh a gián ti p qua các khái ni m “ch t gây nghi n” và “ch t h ng th n” Bên c nh ó, Chính ph ban hành danh m c các ch t ma tuý c th b ki m soát