Nghiên cứu về đặc điểm thực vật thành phần hóa học dược liệu chỉ thiên

Vì vậy để đánh giá một cách đầy đủ, góp phần khai thác và sử dụng dược liệu này một cách hợp lý, an toàn, hiệu quả và rộng rãi, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: " Nghiên cứu về đặc

BỘ Y tẾTRƯỜNG ĐẠI HỌC D ư ợc HÀ NỘI

2 / 2 0 0 7 - 5 / 2 0 0 7

HÀ NỘI, THẮNG 5, 2007

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình hoàn thành khoá luận tốt nghiệp, tôi đã nhận được sự chỉ bảo và giúp đỡ tận tình của các thầy ,cô giáo Tôi xin bày tỏ lòng biết Cfn sâu sắc và kính trọng nhất tới:

PGS TS Vũ Văn Điền - Bộ môn dược học cổ truyền

là người thầy đã trực tiếp hướng dẫn, đóng góp nhiều ý kiến quý báu cho tôi

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn Th.s Nguyễn Quốc Huy - Bộ môn Thực vật cùng các thầy cô giáo, các cán bộ, kỹ thuật viên của các bộ môn: Dược học cổ truyền, Thực vật, Dượe liệu, các phòng ban trong trường đại học Dược Hà N ội đã tạo mọi điều kiện thuận lợi giúp tôi hoàn thành khoá luận này

Cuối cùng tôi xin gửi lời cảm ơn tói gia đình, ngưòi thân, bạn bè đã luôn khích lệ, động viên, ủng hộ để tôi có được kết quả như ngày hôm nay

Hà Nội, ngày 20/5/2007

Sinh viên

Trần Thị Thanh Vân

MỤC LỤC é •

ĐẶT VẤN Đ Ể 1

PHẦN 1: TỔNG QUAN 2

1.1 ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT CHI ELEPHANTOPUS 2

1.1.1.Vị trí phân lo ạ i 2

1.1.2 Đặc điểm chung của họ Cúc- Asteraceae 2

1.1.3 Đặc điểm chung của chi Elephantopus 3

1.1.4 Các loài trong chi Elephantpus 3

1.2 BỘ PHẬN DÙNG VÀ CHẾ BIÊN 5

1.3 THÀNH PHẦN HOÁ HỌC 5

1.4 TÁC DỤNG VÀ CÔNG DỤNG 6

1.5 MỘT SỐ BÀI THUỐC c ó CHỈ THIÊN 7

1.5.1 Chữa cảm sốt thế phong nhiệt 7

1.5.2.Chữa cảm nóng, sốt nóng đơn thuần, 7

1.5.3.Chữa ho do viêm họng đỏ, viêm amidan cấp 7

1.5.4.Chữah o 7

1.5.5.Chữa đái buốt, đái ra máu, đái đục, đái có chất nhày, đái ra sỏi 7

PHẦN 2 : THỰC NGHIỆM VÀ KẾT QUẢ 8

2.1 NGUYÊN LIỆU VÀ PHƠNG PHÁP THựC NGHIỆM 8

2.1.1 Nguyên liệu 8

2.1.2 Phương pháp thực nghiệm 8

2.2 KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM VÀ NHẬN XÉT 11

2.2.1 Nghiên cứu về thực vật 1 1

2.2.2 Nghiên cứu về hoá học 18

2.3 BÀN LUẬN 35

2.3.1 Về kết quả nghiên cứu thực vật 35

2.3.2 Về các kết quả nghiên cứu hoá học 36

PHẦN 3: KẾT LUẬN VÀ ĐỂ XUẤT 37

3.1 KẾT LUẬN 37

3.1.1 Thực vật 37

3.1.2 Hoá h ọ c 37

3.2 ĐỀ XUẤT 38

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHU LUC

DANH MỤC CÁC BẢNG

1 Bảng 1 : Kết quả định tính các nhóm chất trong cây Chỉ thiên 25

2 Bảng 2 : Thí nghiệm xác định chỉ số bọt 26

3 Bảng 3 : Kết quả định lượng saponin toàn phần 29

4 Bảng 4 : Kết quả SKLM của saponin trong hệ S5 31

5 Bảng 5 : Kết quả định lượng Aavonoid toàn phần 33

6 Bảng 6 : Kết quả SKLM của Aavonoid trong hệ F1 34

DANH MỤC CÁC HÌNH

1 Hình 1 : Cây chỉ thiên 1 1

2 Hình 2 : Lá cây Chỉ thiên 1 1

3 Hình 3 : Toàn cây Chỉ thiên 11

4 Hình 4 : Quả Chỉ thiên 1 1 5 íỉình 5 : Cấu tạo chi tiết lá Chỉ thiên 13

6 Hình 6 : Vi phẫu bẹ lá Chỉ thiên 14

7 Hình 7 : Cấu tạo chi tiết bẹ lá Chỉ thiên 14

8 Hình 8 : Vi phẫu rễ Chỉ thiên ! 15

9 Hình 9 : Cấu tạo chi tiết rễ Chỉ thiên 16

10 Hình 10 : Vi phẫu thân Chỉ thiên 17

11 Hình 11 : Cấu tạo chi tiết thân Chỉ thiên 17

12 Hình 12 : Bột lá Chỉ thiên :18

13 Hình 13 : Chiết xuất saponin toàn phần 28

14 Hình 14 : Chiết xuất flavonoid toàn phần 32

15 Hình 15 : sắc ký đồ của flavonoid 35

16 Hình 16 : sắc ký đồ của saponin 35

ĐẶT VÂN ĐỂ

Hiện nay, xu hướng điều trị bệnh bằng thuốc có nguồn gốc thiên nhiên, đặc biệt là từ cây cỏ đang ngày càng tăng Trước xu hướng đó, con người ngày càng chú trọng vào việc nghiên cứu, tìm kiếm, khai thác nguồn tài nguyên thiên nhiên này

Elephantopus là chi gồm toàn cây thảo, gồm 32 loài phân bố rộng khắp

thế giới (vùng khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đói) [11] ở Việt Nam có 3 loài trong đó có 2 loài được dùng làm thuốc Cây chỉ thiên, là tên của một số loài

thuộc chi Eỉephantopus, có thể gặp ở mọi noi, từ vùng núi cao khoảng 1500m

xuống đến trung du, đồng bằng và hải đảo Cây ưa sáng, chịu hạn tốt, phát tán

và lan rộng rất nhanh Cây chỉ thiên rất dễ kiếm và có trữ lượng lớn

Hiện nay ở nước ta, cây Chỉ thiên còn chưa được nghiên cứu nhiều và chưa được khai thác hiệu quả Vì vậy để đánh giá một cách đầy đủ, góp phần khai thác và sử dụng dược liệu này một cách hợp lý, an toàn, hiệu quả và rộng rãi, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài:

" Nghiên cứu về đặc điểm thực vật và thành phần hoá học dược liệu Chỉthỉên^\

Trong khuôn khổ khoá luận này, chúng tôi nghiên cứu một số nội dung sau:

- Mô tả đặc điểm thực vật, kiểm tra tên khoa học loài nghiên cứu, mô tảđặc điểm vi học góp phẩn xây dựng tiêu chuẩn kiểm nghiệm dược liệu

- Định tính các nhóm chất trong dược liệu

- Định lượng saponin, ũavonoid trong dược liệu

- Phân tích saponin, Aavonoid toàn phần bằng SKLM

1.1.2 Đặc điểm chung của họ Cúc- Asteraceae [1], [12], [18]

Cây thảo, cây bụi, ít khi cây gỗ hay dây leo Rễ đôi khi phồng lên thành

củ Lá đơn, thường mọc so le, ít khi mọc đối, có khi mọc thành hình hoa thị, không có lá kèm Phiến ít khi nguyên, thường khía răng hay chia thuỳ

Cụm hoa đầu, gồm nhiều hoa mọc ở kẽ những vảy và bao bọc bỏi một tổng bao lá bắc (gồm một hay nhiều dãy lá bắc ròi hay dính nhau) Đế hoa có

lá bắc ở giữa các hoa, thường lồi, ít khi kéo dài hay bị lõm ở ngoài Hoa lưỡng

tính hay đơn tính, ít khi khác gốc, có 2 loại hoa (thường những hoa ở phía

ngoài là hoa lưõi nhỏ, còn ở trong là hoa hình ống) Đài hoa biến đổi nhiều, có khi biến đổi thành một mào lông, ít khi khô và hình mày, ở trên nhụy Tràng hợp, chẻ 4-5, van, đều hay đối xứng 2 bên, ít khi 2 môi Nhị 5, trên cánh hoa, phần lớn tụt vào trong ống tràng, chỉ nhị rời nhau, bao phấn dính liền thành

một ống, rất ít khi ròi, bao phấn hai ô, nẻ dọc Bầu hạ, 1 ô đựng 1 noãn, 2 lá noãn, vòi dài, đầu nhụy xẻ đôi, có lông thu Noãn thẳng đứng từ gốc

Quả bế, không cuống, nhiều khi có mào lông hay có móc

Hạt không có nội nhũ, phôi thẳng vói lá mầm phẳng- lồi

1.1.3 Đặc điểm chung của chi Elephantopus [11]

Cỏ cứng, lá mọc so le, cụm hoa đầu các hoa tập hợp trên một bao chung gồm 2-3 lá bắc lón hơn Bao riêng có 6 - 8 lá bắc không bằng nhau, nhọn, có

lưòfn ở lưng, cứng, có 2-5 hoa trong mỗi đầu riêng giống nhau, đều, mào lông

có râu rộng ở gốc, phân nhánh hay đơn

Tràng hình ống, thuỳ 5, nhị 5, bao phấn dính nhau, có mỏ thành bản, vứi gốc hình mũi tên nhiều hay ít Bầu hạ có lông nhung, vòi dạng sọi, đầu nhuỵ dạng sợi

Quả bế có 10 cạnh

1.1.4 Các loài trong chi Elephantopus

Theo tài liệu [9], ờ Việt Nam có 3 loài Elephantopus scaber L., Elephantopus

mollis H.B et Kunth., Elephantopus spicatus BJuss

Theo tài liệu [11], ở Việt Nam có 2 loài Elephantopus scaber L.,

Elephantopus mollỉs H.B et Kunth.

* Elephantopus scaber L - Cúc chỉ thiên, cỏ lưỡi mèo,

chân voi nhám

• Đặc điểm thực vật:

Cây thảo, sống nhiều năm, cao 30-60 cm Thân

hình trụ, cứng, có lông thô, phân nhiều nhánh khi có ^

hoa Lá mọc ở gốc thành hình hoa thị, thuôn thon, tù ờ

đầu, dài 6-12 cm, rộng 3-5 cm, phiến lá uốn lượn và

men theo cuốne ôm lấy thân, lá phía trên nhỏ dần, mép Nguồn: Từ điển cây

thuốc Việt Nam (1999)

lá có răng cưa nhỏ, có lông ráp trắng cứng, áp sát ở cả hai mặt, nhất là ở các

gân

Cụm hoa xim đầu hay ngù đầu bao bỏd 2 lá bắc hình tam giác, dài 10-

15 mm, mang nhiều đầu giả ở gốc Mỗi đầu có 4 hoa màu tím hoặc tím hồng,

tràng hình ống có 5 thuỳ, mào lông gồm 5-6 sợi, bao phấn có tai

Quả bế, hình thoi, có 10 cạnh lồi, có lông, cụt ở đỉnh, mào lông cứng

xếp một dãy

• Phân bố:

Thế giói: Trung Quốc, Malaysia, Lào

Việt Nam: Cây mọc ở ven đường, bãi hoang khắp các tỉnh từ Bắc tói Nam

Cây thảo đứng, cao 0.5-lm, phủ đầy lông Lá mọc

dài theo thân, không cuống, phiến thon hay dạng bay, dài a | " 'í

10-15cm, gốc ôm thân, mép khía lượn, có lông mềm ngắn

ở mặt dưới, các lá trên rất tiêu giảm Cụm hoa dài theo VX' i ^

Nguồn: Từ điển cây thuốc Việt Nam (1999)

ở mặt dưới, các lá trên rất tiêu giảm Cụm hoa dài theo

thân, nhánh mang nhiều hoa đầu kép trong một bao

chung, các hoa đầu phụ cao 8 mm, mang 4-5 hoa trắng

Quả bế cao 3 mm, có rãnh, mào lông có 5 lông tơ

• Phân bố:

Thế giới: Mỹ, Lào, Malaysia

Việt Nam: Lâm đồng, Đắc Lắc, Kon Tum

• Công dụng:

Lá cúc chỉ thiên hoa trắng và lá cỏ lào hãm uống để trị bệnh tiêu chảy

• Đặc điểm thực vật:

Cây cỏ cao 20-60cm, mọc đứng, cứng, hcá có lông

- | ậhay hầu như nhấn Lá không nhiều ở gốc thân, không

cuống, phiến xoan ngược hay thon, dài 9 -1 4 cm, gốc

có tai ôm thân, mép có răng nằm, gân bên 5-8 đôi

Cụm hoa đầu, có 2-6 hoa ở nách những lá tiêu giảm, »^1»!

tập hợp thành chùm ở ngọn, mọc đứng, lá bắc trăng

trắng, trong hoa đầu có 3 hoa màu tím, bầu có lông Nguồn: Cây cỏ có ích

ở Việt Nam

trắng xếp thành 1 0 hàng; mào lông với 2 tơ to cong hình

chữ s, 2 cái vừa và 2 cái ngắn, tràng hình ống cao

• Phân bố:

Thế giới: Mexico, Brazil

Việt Nam: Huế, Kontum

• Công dụng:

Dùng chủ yếu làm thuốc chữa các vết thương

1.2 BỘ PHẬN DÙNG VÀ CHÊ BIẾN [9], [10], [11], [16]

* Bộ phận dùng; Toàn cây lúc đang có hoa

* Chế biến: Thu hái lúc cây đang có hoa (mùa hè- thu), rửa sạch, cắt nhỏ, phoi khô hoặc sao vàng Lá thường dùng tươi

1.3 THÀNH PHẦN HOÁ HỌC

Theo tài liệư [22], từ rễ cây Elephantopus scaber L., chiết được một

tinh thể không màu có tính chất glucosid, không có alcaloid, hoạt chất chưa rõ

Theo các tài liệu [28], toàn cây có chứa 8 chất:

Đài hoa chứa luteolin- 7- glucosid.

Theo tài liệu [17], toàn cây Elephantopus scaber L., chứa 10 chất sau:

- Quy vào 2 kinh: Phế, tỳ

- Công năng: Thanh nhiệt giải độc, lọi thuỷ tiêu thũng, tiêu viêm [28], [10]

- Chủ trị: Chữa cảm mạo, sốt cao, ho, sưng họng, chảy máu cam, nôn ra máu, viêm thận cấp, viêm gan do virus, mụn nhọt lở ngứa, khí hư bạch đói, rắn cắn, thấp khớp [34] Ngày dùng 16- 20g cây khô, dạng thuốc sắc hoặc 50g cây tưoi

sao vàng sắc uống 2 lần trong ngày Dùng ngoài giã nát đắp lên mụn nhọt, đinh râu, không kể liều lượng.

- Kiêng kỵ: Tỳ vị hư hàn, tiêu chảy, người thể hàn, phụ nữ có thai không dùng [28]

1.5 MỘT SỐ BÀI THUỐC c ó CHỈ THIÊN [28]

1.5.1 Chữa cảm sốt thể phong nhiệt

Chỉ thiên 40g, lá cối xay 40g, cam thảo đất 20g, bạc hà 20g, gừng 3 lát Dùng vị tươi, sắc uống

1.5.2 Chữa cảm nắng, sốt nóng đơn thuần

Chỉ thiên 30g, sắn dây 30g, rau má 30g, lá chanh 30g, cam thảo đất 30g, nếu ra nhiều mồ hôi thêm một nắm lá tre sắc uống nguội

1.5.3 Chữa ho do viêm họng đỏ, viêm amidan cấp

Chỉ thiên tưofi 50g sắc uống Dùng trong 3 ngày, mỗi ngày một thang

1.5.4 Chữa ho

Chỉ thiên, cải trời, lá bồ cồ, cam thảo đất, lá bưởi, cây ớt, rễ tranh, đậu xanh, mỗi vị một nắm; húng 1 cây, vỏ quýt 1 cái, chanh quả 1 quả lùi, gừng sống 3 lát Sắc uống nóng làm 2 lần trong ngày, uống cách nhau 6 giờ

1.5.5 Chữa đái buốt, đái ra máu, đái đục, đái có chất nhày, đái ra sỏi

Qiỉ thiên, rễ mò đỏ, rễ bấn trắng, rễ cỏ tranh, cỏ bấc, mỗi thứ một nắm Sắc uống

PHẦN 2 : THựC NGHIỆM VÀ KẾT QUẢ

2.1 NGUYÊN LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP THựC NGHIỆM

2.1.1 Nguyên liệu

❖ Đối tượng nghiên cứu:

- Đối tượng nghiên cứu: cây Chỉ thiên {Elephantopus scaber L., Asteraceae)

- Nơi thu hái mẫu: Xã Trung Giáp, huyện Phù Ninh, Tỉnh Phú Thọ

- Thời điểm thu hái mẫu: tháng 2 và 3/ 2007

❖ Phưcfng tiện nghiên cứu:

* Thiết bị- máy móc:

- Kính hiển vi: Leica BME, Leica CME

- Tủ sấy: Memmert, Shellab

- Máy đo độ ẩm: Precisa-XM60

- Máy cất quay: Buchi R - 200 (Germany)

- Cân phân tích: Sartorius BP 221S (Germany)

- Đèn tử ngoại

* Hoá chất- dung môi:

- Hoá chất: xanhmethylen, đỏ son phèn, các hoá chất để định tính và định

2.I.2.I Nghiên cứu về thực vật

* Mô tả đặc điểm thực vật và kiểm tra tên khoa học của mẫu nghiên cứu:

8

- Quan sát, mô tả cây tại thực địa Lấy mẫu và làm tiêu bản khô Lưu tại phòng tiêu bản (HNIP) Bộ môn Thực vật- Trường ĐH Dược Hà Nội.

- Đối chiếu mẫu cây thu hái với các tài liệu về thực vật và mẫu luu giữ tại các trung tâm khoa học lớn: Bộ môn Thực vật- Trường ĐH Dược Hà Nội, Viện Dược liệu, Khoa Sinh- ĐHQGHN, Viện sinh thái và tài nguyên môi trường

* Nghiên cứu đặc điểm vi học: làm vi phẫu rễ, lá; soi bột lá theo tài liệu [5],

[8]

2.1.2.2 Nghiên cứu về hoá học

• Định tính các nhóm chất hữu cơ theo các phương pháp thường qui dược

ghi trong các tài liệu [3], [4], [6], [15], [27]

• Nghiên cứu saponin:

- Định tính saponin bằng SKLM dùng bản mỏng tráng sẵn Silicagel GF254

(Merck), đo chỉ số bọt theo phưoíig pháp ghi trong tài liệu [3], [15], [27]

- Định lượng saponin toàn phần bằng phương pháp cân

Chiết saponin toàn phần bằng dung môi hữu cơ thích hợp, tinh chế sơ

bộ, bốc hơi dung môi thu được cắn saponin toàn phần Sấy cắn đến khối lượng không đổi, cân, tính hàm lượng theo dược liệu khô tuyệt đối

Hàm lượng saponin toàn phần được tính theo công thức:

5(%) = - xioo

/ n x ( l - ồ )

Trong đó:

s : Hàm lượiig saponin tính theo dược liệu khô tuyệt đối (%)

a : Khối lượng saponin toàn phần (g)

m : Khối lượng dược liệu đem chiết (g)

b : Hàm ẩm của dược liệu (%)

• Nghiên cứu về flavonoid:

- Định tính flavonoid bằng SKLM dùng bản mỏng tráng sắn Silicagel GF254 (Merck) theo phương pháp ghi trong tài liệu [3], [15]

9

- Định lượng Aavonoid toàn phần bằng phương pháp cân.

Chiết Aavonoid toàn phần bằng dung môi hữu cơ thích hợp, bốc hơi dung môi thu được cắn Aavonoid toàn phần Sấy cắn đến khối lượng không đổi, cân, tính hàm lượng theo dược liệu khô tuyệt đối

Hàm lượng Aavonoid toàn phần được tính theo công thức:

w X (1 - ố)

Trong đó:

F : Hắm lượng Aavonoid tính theo dược liệu khô tuyệt đối (%)

a : Khối lượng Aavonoid toàn phần (g)

m : Khối lượng dược liệu đem chiết (g)

b : Hàm ẩm của dược liệu (%)

10

Cây thảo, cao 25- 40 cm Thân hình trụ, cứng, có lông thô, màu trắng, phân nhiều nhánh khi có hoa Lá mọc ở gốc thành hình hoa thị, lá thuôn, tù ở đầu, mép lá có răng cưa nhỏ, dài 4-13 cm, rộng 2- 5 cm, phiến lá uốn lượn, phía dưói hẹp lại thành bẹ rộng và ôm lấy thân, lá phía trên nhỏ dần, có nhiều

lông trắng, ráp, cứng, áp sát về một hướng ở cả hai mặt lá, nhất là ở gân và

mép lá ở thân có vài lá nhỏ Gân lá ở mặt dưới có màu xanh lục, còn gân lá ở mặt trên ngả dần sang màu tía

11

Cụm hoa xim đầu bao bởi 3 lá bắc, dài 1- 1,5 cm Có 5- 15 đầu phụ trong một tổng bao chung Mỗi đầu phụ có 4 hoa, bao bởi 6 lá bắc nhỏ, cứng, hình mày (3 lá nhỏ và 3 lá lớn hơn) Hoa màu tím hường, tràng hình ống.

Quả hình thoi, cao 2- 3 mm, có 10 cạnh lồi, có lông ráp trắng ở bề mặt quả, có 5 mào lông trắng, cứng, hình tơ phù ở đáy, thẳng đứng, xếp một dãy (Hình 1, 2, 3, 4)

Lấy mẫu cây về ép khô, lưu mẫu tại Phòng tiêu bản, Bộ môn Thực vật, Trường ĐH Dược Hà Nội (Mã tiêu bản; HNIP/15305/07) và dùng để đối chiếu với các mẫu lưu tại một số cơ quan nghiên cứu khoa học

Qua đặc điểm thực vật của cây, đối chiếu với các tài liệu về thực vật [9],[10], [1 1], [13], [16], [17], [22], [28], [29] và so sánh với các mẫu lưu tại Viện Dược liệu (mẫu số 128D), tại Khoa Sinh ĐHQGHN (mẫu số 13 X 1964), tại Viện sinh thái và tài nguyên môi trường (mẫu số VH432) Sơ bộ xác định tên

loài là Elephantopus scaber L., Asteraceae.

2.2.1.2 Đặc điểm vi học

- Làm vi phẫu rễ, thân, lá và cuống lá Chỉ thiên.

- Quan sát tiêu bản dưới kính hiển vi ở vật kính 4,10, 40

❖ Vi phẫu iá ( hình 5)

* Phần gân lá: cả 2 mặt đều lồi, mặt dưới lồi nhiều hơn mặt trên

- Biểu bì trên (1) gồm một lớp tế bào tròn, nhỏ, xếp đều đặn, mang lông che chở

- Mô dày trên (2) gồm nhiều lớp tế bào xếp sát biểu bì trên, tế bào tròn, thành dày, khá đều nhau

- Mô mềm (3) gồm các tế bào nhiều cạnh, thành mỏng, kích thước không đều nhau, các góc có khoảng gian bào nhỏ

- Bó libe- gỗ: các bó libe- gỗ riêng biệt xếp cong theo độ cong của mặt lồi

dưới gân lá, nằm giữa gân lá, là bó chồng kép, libe ở ngoài, gỗ (4) ở trong.

12

Libe (5) gồm những tế bào nhỏ, xếp thành từng bó gần hình nón, xếp vói các

- Mô giậu (9) gồm 1-2 hàng tế bào hình trụ xếp vuông góc với bề mặt lá

- Mô khuyết (10) nằm ở phần thịt lá, bên trong có thể có chứa một vài bó libe

2 Mô dày trên

6 Mô dày dưới

7 Biểu bì dưới

Hình 5: Cấu tạo chi tiết lá Chỉ thiên

❖ Phán be lá (Hình 6.7)

13

- Biểu bì trên (1) gồm một hàng tế bào hình gần tròn, nhỏ, xếp đều đặn mang lông che chở, màng ngoài hoá cutin.

- Mô mềm (2) gồm các tế bào hình tròn và hình đa giác, thành rất mỏng, các góc có khoảng gian bào nhỏ

- Bó libe- gỗ: các bó libe- gỗ riêng biệt xếp thành hàng dọc theo cuống lá, bó libe- gỗ hình gần tròn, libe (3) ở ngoài, gỗ (4) ở trong Libe bắt màu hồng, gồm những tế bào nhỏ, xếp thành từng bó gần hình nón, xếp vói các bó gỗ thành chồng Bao quaiứi bên ngoM bó libe- gỗ có các sợi

- Biểu bì dưới (5) gồm một hàng tế bào hìiửi gần tròn, nhỏ, xếp đều đặn, mang lông che chở và lông tiết, màng ngoài hoá cutin

Hình 6: Vi phẫu bẹ lá

5 Biểu bì dưới

Hình 7: Cấu tạo chi tiết bẹ lá Chỉ thiên

❖ VI phẫu rễ (Hình 8.9)

Mặt cắt ngang rễ hình ữòn, từ ngoài vào trong có các đặc điểm sau:

- Lớp bần (1) gồm 1 hàng tế bào hình chữ nhật, mang lông thuộc tầng lồng hút

14

- Tầng phát sinh bần- lục bì (2) gồm 1 hàng tế bào hình chữ nhật khá hẹp, nằm ngay sát dưói lớp bần.

- Mô mềm vỏ (3) gồm nhiều tế bào hình đa giác, kích thước không đều nhau, thành rất mỏng, các góc có khoảng gian bào nhỏ

- Bó libe- gỗ: libe (4) bắt màu hồng nằm bên ngoài, gồm các tế bào nhỏ hình gần tròn, xếp thành đám hình vòng cung Gỗ (5) nằm phía trong bắt màu xanh, có nhiều mạch gỗ xếp thành hàng, ở giữa là tầng phát sinh libe- gỗ (6) Các bó libe- gỗ xếp thành hình vòng cung, cách nhau bởi những tia ruột (7) rất hẹp

Hình 8: Vi phẫu rễ Chỉ thiên

15

Mặt cắt ngang thân hình gần tròn, từ ngoài vào trong có:

- Biểu bì (1) cấu tạo bỏi một hàng tế bào nhỏ, hình tròn, xếp đều đặn, mang lông che chở, màng ngoài hoá cutin

- Mô dày (2) gồm 2-3 hàng tế bào có thành dày xếp sát biểu bì ở các góc thân.

- Mô mềm vỏ (3) gồm nhiều lớp tế bào hình trứng, thành mỏng, các góc có khoảng gian bào nhỏ

- Đám mô cứng (4) hình cung gồm các tế bào hình gần tròn, thành rất dày, xếp thành vòng ở trong mô mềm vỏ, phía trên mỗi bó libe gỗ

- Bó libe- gỗ cấp II: libe (5) bắt màu hồng nằm bên ngoài, gồm các tế bào nhỏ, xếp thành các bó nhỏ hình cung, ở giữa là tầng phát sinh libe- gỗ (6) Sát tầng phát sinh libe- gỗ là gỗ (7) bắt màu xanh, gồm các mạch gỗ to, xếp thành hàng, tập trung thành đám lớn tạo thành vòng

16

- Mô mềm ruột (8) ở chính giữa thân, gồm nhiều tế bào hình tròn, kích thước

không đều nhau, có thành rất mỏng và các góc có khoảng gian bào nhỏ

Hình 10: Vi phẫu thân Chỉ thiên

2.2.2 Nghiên cứu về hoá học

3.1.2.1 Định tính sơ bộ các nhóm chất trong dược Uệu

❖ Đinh tính alcaloid

Cho khoảng 3g bột dược liệu vào bình nón dung tích lOOml, thấm ẩm dược liệu bằng dd amoniac đặc Đậy kín trong 30 phút để khô tự nhiên Cho 15ml chloroform lắc đều, ngâm 12 giờ Lọc lấy dịch chiết cho vào bình gạn

S a u đ ó l ắ c k ỹ v ố i lO m l d d H 2 S O 4 I N G ạ n l ấ y d ị c h c h i ế t a c i d , c h o v à o 3 ố n g nghiệm, mỗi ống Iml dịch chiết

- Ống 1: Nhỏ 2- 3 giọt TT Mayer

- Ống 2: Nhỏ 2- 3 giọt TT Dragendorff

- Ống 3: Nhỏ 2- 3 giọt TT Bouchardat

18