HỘI CÁC TRƯỜNG CHUYÊNVÙNG DUYÊN HẢI VÀ ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ ĐỀ THI MÔN LỊCH SỬ KHỐI 10 TRƯỜNG THPT CHUYÊN NGUYỄN BỈNH KHIÊM TỈNH QUẢNG NAM ĐỀ THI ĐỀ XUẤT NĂM 2015 Thời gian làm bài: 180 phút
Trang 1HỘI CÁC TRƯỜNG CHUYÊN
VÙNG DUYÊN HẢI VÀ ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ ĐỀ THI MÔN LỊCH SỬ KHỐI 10 TRƯỜNG THPT CHUYÊN NGUYỄN BỈNH KHIÊM
TỈNH QUẢNG NAM
ĐỀ THI ĐỀ XUẤT
NĂM 2015 Thời gian làm bài: 180 phút (Đề này có 02 trang, gồm 7 câu)
Câu 1 (2,5 điểm):
Bằng những sự kiện lịch sử có chọn lọc, hãy làm rõ ảnh hưởng củađiều kiện địa lý tự nhiên đến sự phát triển kinh tế, hình thành nhà nước, phânhóa xã hội và phát triển văn hóa của các quốc gia cổ đại phương Tây (Hi Lạp
và Rô Ma)
Câu 2 (3 điểm):
Vẽ sơ đồ tổ chức bộ máy nhà nước thời Minh và rút ra nhận xét Tạisao đến thời Minh – Thanh, nền kinh tế Trung Quốc đã tương đối phát triểnnhưng kinh tế tư bản chủ nghĩa lại không phát triển ?
Câu 3 (3 điểm):
Phân tích nguyên nhân, nội dung, ý nghĩa của một “cuộc cách mạngtiến bộ vĩ đại” được coi như cuộc đấu tranh công khai đầu tiên trên lĩnhvực văn hóa, tư tưởng do giai cấp tư sản tiến hành nhằm chống lại chế độphong kiến
Câu 6 (3 điểm):
Trang 2Bằng những sự kiện lịch sử có chọn lọc, hãy chứng minh rằng: chế độ
phong kiến Việt Nam thời Lê sơ (thế kỉ XV) đạt đến đỉnh cao
Câu 7 (3 điểm):
Lập bảng thống kê các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu của nhân dân dưới
thời Nguyễn (nửa đầu thế kỉ XIX) Phân tích nguyên nhân và ý nghĩa của
phong trào đấu tranh của nhân dân dưới thời Nguyễn
HẾT
Người ra đề: Phạm Thị Ái Vân
Tel: 0906.551.037
Trang 3ĐÁP ÁN + BIỂU ĐIỂM CHẤM MÔN LỊCH SỬ KHỐI 10
tới sự phát triển của mỗi quốc gia dân tộc” Lịch sử hình thành, phát
triển của các quốc gia cổ đại nói chung, quốc gia cổ đại phương Tây
nói riêng đã chứng tỏ rằng điều kiện địa lý tự nhiên có tác động rất lớn
đến mọi mặt của đời sống xã hội…
0,25
- Nằm trên bờ bắc Địa Trung Hải, Hi Lạp và Rô Ma bao gồm bánđảo và nhiều đảo nhỏ, có cảnh sông, núi, biển đẹp đẽ, muôn màu Khí
hậu ấm áp, trong lành, đồng bằng thung lũng nhỏ… Phần lớn lãnh thổ
là vùng núi và cao nguyên Đất canh tác ít lại không màu mỡ lắm, chủ
yếu là đất ven đồi khô và rắn…
0,25
b Phân tích ảnh hưởng của điều kiện địa lý tự nhiên đối với kinh tế 0,5
- Với điều kiện tự nhiên như vậy, nền nông nghiệp ở khu vực nàyrất kém phát triển Các nước này phải nhập lương thực của người Ai
Cập, Tây Á Nhưng lại thuận lợi cho sự phát triển các ngành thủ công,
thương nghiệp biển và trở thành kinh tế chính của cư dân nơi đây
+ Đất đai và khí hậu ở đây thích hợp với việc gieo trồng các loại câylâu năm, có giá trị cao: nho, ô liu, cam, chanh… Những mỏ khoáng sản
vàng, bạc, sắt… thuận lợi cho nghề khai mỏ, luyện kim,… phát triển
0,25
+ Thủ công nghiệp rất phát đạt, với nhiều ngành nghề… Nhiều thợgiỏi, khéo tay đã xuất hiện Đã có nhiều xưởng thủ công chuyên sản xuất
một mặt hàng có chất lượng cao, có quy mô khá lớn, đặc biệt mỏ bạc ở
At-tích có tới 2000 lao động…
+ Điều kiện tự nhiên tạo nên sự giao thông thuận lợi giữa các nướcvới nhau Thêm vào đó, sự phát triển của thủ công nghiệp làm cho sản
0,25
Trang 4xuất hàng hóa tăng nhanh, quan hệ thương mại được mở rộng, nô lệ
trở thành một mặt hàng quan trọng bậc nhất Hoạt động thương mại
phát đạt đã mở rộng việc lưu thông tiền tệ - đánh dấu trình độ phát
triển của kinh tế công thương lúc bấy giờ
- Với điều kiện tự nhiên như vậy, thì cư dân nơi đây phải đợi đến
khi đồ sắt xuất hiện, thì họ mới có thể phát triển kinh tế, tạo nên sự
phân hóa xã hội, làm tiền đề để nhà nước xuất hiện Điều này nó lý
giải sự hình thành muộn của nhà nước cổ đại Hi Lạp và Rô Ma (so với
phương Đông)
- Và khi nhà nước xuất hiện, do địa hình bị phân tán, chia cắt nên
khó có điều kiện tập trung đông dân và do đặc điểm của nền kinh tế công
thương không cần thiết phải tập trung đông dân, nên diện tích của một
nước thường nhỏ và là giang sơn của một bộ lạc trước đây Cư dân sống
chủ yếu ở thành thị…
0,25
- Do kinh tế chính là thủ công và thương nghiệp, nên khi nhà
nước ra đời, quyền lực xã hội rơi vào tay các chủ nô, chủ xưởng, nhà
buôn Uy thế của quý tộc thị tộc bị đánh bạt Người ta không chấp
nhận có vua
- Nhà nước Hi Lạp – Rô Ma cổ đại hoạt động dựa vào thể chế dân
chủ, tiêu biểu là ở Aten… Tuy về mặt bản chất nó là nền dân chủ chủ
nô, nhưng đó là thiết chế chính trị tiến bộ hơn nhiều so với các quốc
gia khác thời cổ đại
0,25
- Do kinh tế chính là công thương nghiệp, nên nô lệ có một vai
trò rất lớn Họ chiếm số lượng đông đảo, nhiều gấp chục lần chủ nô và
những người bình dân Nô lệ trở thành lực lượng sản xuất chính của xã
hội Tuy nhiên, họ không có quyền gì cả kể cả quyền tối thiểu là quyền
được làm người…
- Bình dân chính là dân tự do, có nghề nghiệp và chút ít tài sản để
tự sinh sống bằng lao động của bản thân Tuy nhiên, phần đông coi
0,25
Trang 5khinh lao động, thích an nhàn, sống nhờ trợ cấp xã hội…
- Chủ nô chính là chủ xưởng, chủ lò, chủ thuyền đã trở thành giaicấp thống trị Họ đã xóa bỏ ảnh hưởng và địa vị của tầng lớp quý tộc cũ,
thủ tiêu hết tàn tích của xã hội nguyên thủy Họ có thế lực cả về kinh tế
lẫn chính trị…
→ Ở Hi Lạp – Rô Ma, sự phân hóa xã hội hết sức sâu sắc Chế độ
chiếm hữu nô lệ đạt đến mức hoàn chỉnh và cao nhất của nó trong xã
hội phương Tây cổ đại
0,25
- Vị trí địa lý thuận lợi cho việc giao lưu, học tập, tiếp thu vănhóa và cùng với những tiền đề vật chất cần thiết – do nền kinh tế công
thương phát triển và sinh hoạt chính trị tiến bộ mang lại – họ có thể
phát triển văn hóa ở một trình độ cao hơn, có nhiều đóng góp cho nhân
loại, nhiều thành tựu còn có giá trị đến ngày nay…
- Nhờ đi biển họ biết quả đất là quả cầu tròn… Trên cơ sở nhữnghiểu biết về thiên văn học, họ tính lịch chính xác hơn, là cơ sở để tính
lịch ngày nay
- Cuộc sống “bôn ba” trên biển, trình độ phát triển kinh tế đặt ra cho cưdân Địa Trung Hải nhu cầu sáng tạo ra một thứ chữ viết gọn hơn, dễ biểu
đạt hơn và họ đã tạo ra hệ thống chữ cái la tinh - là một phát minh và cống
hiến lớn lao của cư dân Địa Trung Hải cho nền văn minh nhân loại…
0,25
Kết luận: Tóm lại, “hoàn cảnh địa lý đương nhiên là một trong những
điều kiện thường xuyên tất yếu của sự phát triển xã hội và rõ ràng nó
có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của xã hội, đẩy mau hoặc làm chậm
tiến trình phát triển của xã hội.”…
Trang 6[- Chính quyền Trung ương: Hoàng đế nắm quân đội, Lục bộ (0,25 đ)
- So với bộ máy nhà nước thời Tần – Hán hay Đường – Tống
trước đó, tổ chức bộ máy nhà nước triều Minh được xây dựng hoàn
chỉnh hơn nhằm tập trung quyền lực vào trong tay Hoàng đế Chế độ
quân chủ chuyên chế trung ương tập quyền được kiện toàn :
0,25
+ Hoàng đế tập trung mọi quyền hành trong tay, trực tiếp nắm quân
đội Bỏ các chức quan trung gian trong triều lúc này là Thái úy và
Thừa tướng, lập ra 6 Bộ : Lễ, Binh, Hình, Công, Lại, Hộ, do các quan
Thượng thư đứng đầu, phụ trách các việc về lễ nghi, quân sự, luật
pháp, xây dựng, bộ máy nhân sự, dân sự và chịu mệnh trước vua…
+ Các quan ở tỉnh chịu sự chỉ đạo của các bộ ở triều đình Mỗi tỉnh
gồm 3 ty : Thừa tuyên bố chính sứ ty (coi việc dân chính, tài chính),
Đề hình án sát sứ ty (coi việc thực hiện pháp luật và xử án), Đô chỉ
huy sứ ty (coi việc quân sự)…
+ Bên dưới là các đơn vị hành chính: phủ, châu, huyện, xã…
0,25
c Giải thích nguyên nhân kinh tế tư bản chủ nghĩa không phát triển… 1,5
- Các vua triều Minh đã thi hành nhiều biện pháp nhằm khôi
phục, phát triển kinh tế Từ đầu thế kỉ XVI, do sự phát triển của kinh
Trang 7tế hàng hóa, mầm mống của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa đã xuất
hiện ở Trung Quốc, trong hầu hết các ngành kinh tế:
+ Nông nghiệp đã xuất hiện hình thức bao mua sản phẩm
+ Thủ công nghiệp xuất hiện các công trường thủ công, sản xuất
trên quy mô lớn, có lao động làm thuê, quan hệ chủ - thợ xuất hiện
+ Thương nghiệp phát triển đặc biệt là ngoại thương Thành thịxuất hiện nhiều và hưng thịnh
- Sự xuất hiện mầm mống kinh tế tư bản chủ nghĩa thời Minh sovới phương Tây là diễn ra đồng thời, nhưng phát triển chậm chạm và
không chiếm địa vị chủ yếu
thương”, kìm hãm sự phát triển kinh tế công thương như thu thuế
nặng, nhà nước giữ độc quyền một số mặt hàng quan trọng
a Nguyên nhân của một “cuộc cách mạng tiến bộ vĩ đại”… 1,0
- Bước vào thời hậu kì trung đại, ở Tây Âu có một “cuộc cáchmạng tiến bộ vĩ đại” được coi như cuộc đấu tranh công khai đầu tiên
trên lĩnh vực văn hóa, tư tưởng do giai cấp tư sản khởi xưởng Đó
chính là phong trào văn hóa phục hưng…
0,25
- Cùng với sự xuất hiện của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa, giai 0,25
Trang 8cấp tư sản đã ra đời và nắm giữ vị trí quan trọng trong nền kinh tế Giai
cấp tư sản cần có hệ tư tưởng và nền văn hóa riêng phục vụ cho đời
sống tinh thần của mình Thế nhưng, những thành tựu văn hóa từ thế kỉ
XI – XIII, không đáp ứng được nhu cầu của họ Họ không thể chịu
được sự ràng buộc bởi hệ tư tưởng khắc khe của Giáo hội Thiên chúa
- Thêm vào đó, giai cấp tư sản vừa mới ra đời, nhìn thấy tinh hoa
của nền văn hóa Hi Lạp – Rô Ma có nhiều điều phù hợp với mình nên
đã chủ trương “phục hưng” tinh hoa văn hóa cổ đại, nhằm phát huy giá
trị văn hóa của con người…
0,25
- Mặt khác, những cuộc cải cách tôn giáo diễn ra mãnh liệt chống
lại Giáo hội Thiên chúa giáo, cùng cuộc đấu tranh sôi nổi của nông dân
chống lại lãnh chúa và tăng lữ đã tiếp thêm sức mạnh cho giai cấp tư sản
tiến hành cuộc đấu tranh công khai trên lĩnh vực văn hóa tư tưởng…
0,25
- Quê hương của phong trào văn hóa Phục hưng là nước Italia Phong
trào đã lan nhanh sang nhiều nước Tây Âu và trở thành một trào lưu rộng lớn
- Giai cấp tư sản đã say sưa sưu tầm, phiên dịch nhiều công trình
nghệ thuật cổ với lòng cảm phục Họ lấy cảm hứng sáng tác từ những
truyện cổ tích hoặc truyện thần thoại cổ đại Họ muốn khôi phục, lấy
lại và phát huy tất cả giá trị văn hóa của nhân loại đã bị Giáo hội Thiên
chúa giáo và chế độ phong kiến vùi lấp…
0,25
- Thời đại văn hóa Phục hưng đã chứng kiến sự phát triển vượt
bậc của khoa học kỹ thuật, sự phát triển phong phú của văn học, sự nở
rộ của những tài năng với những con người khổng lồ về tính cách và
sự uyên bác, mãi mãi tỏa ánh hào quang trong lịch sử nhân loại:
0,25
+ Ra-bơ-le vừa là nhà văn, vừa là nhà y học
+ Đê-các-tơ vừa là nhà toán học xuất sắc, vừa là nhà triết học lớn
+ Lê-ô-na đơ Vanh-xi vừa là họa sĩ thiên tài, vừa là kĩ sư nổi tiếng,
+ Sếch-xpia là nhà soạn kịch vĩ đại
+ Cô-péc-ních, Ga-li-lê là những nhà thiên văn có nhiều cống hiến
lớn cho ngành Thiên văn học…
0,25
- Đặc biệt, văn học phục hưng đã lên án nghiêm khắc Giáo hội 0,25
Trang 9Thiên chúa giáo, tấn công vào trật tự xã hội phong kiến, đề cao giá trị
chân chính của con người, xây dựng thế giới quan tiến bộ
- Đề cao những giá trị tốt đẹp và cao quý của con người với nhiều
tư tưởng tiến bộ, như: “giá trị con người không phải phụ thuộc vào
nguồn gốc sinh ra họ, mà phụ thuộc vào bản chất của bản thân họ và
công tích của họ đã đóng góp cho xã hội”…
0,25
- Là bước tiến kỳ diệu trong lịch sử văn minh Tây Âu, đóng góptrí tuệ và tài năng với những tác phẩm và công trình bất hủ, làm phong
phú thêm kho tàng văn hóa của nhân loại…
- Là “cuộc cách mạng tiến bộ vĩ đại” đã cổ vũ và mở đường chovăn hóa châu Âu phát triển và xác lập chủ nghĩa tư bản
a Phân tích cơ sở hình thành của nền văn minh Văn Lang – Âu Lạc 1,25
- Khái quát : Trong quá trình dựng nước và giữ nước lâu dài, dân
tộc Việt Nam đã từng tạo ra nền văn hóa đặc sắc, mang dấu ấn riêng
của dân tộc rồi dần dần nâng nó lên trình độ văn minh - nền văn minh
Văn Lang – Âu Lạc - nền văn minh đầu tiên định hình nên những giá
trị văn hóa Việt Nam truyền thống Nền văn minh đó được hình thành
dựa trên những cơ sở sau :
0,25
- Cơ sở tự nhiên:
+ Nền văn minh đầu tiên của nước ta được hình thành trên vùngchâu thổ các con sông lớn ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ: sông Hồng,
sông Mã, sông Cả Nơi đây, có những đồng bằng rộng lớn, màu mỡ,
có khí hậu, thổ nhưỡng thuận lợi cho cuộc sống của con người
0,25
Trang 10+ Nhưng do đặc trưng của khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, mưa nhiều, với
lượng nước rất lớn, những đợt mưa kéo dài, nên thường gây gió bão, lụt lớn
→ Do vậy, cũng như nhiều nước phương Đông khác, cư dân Việt cổ vừa
tiếp nhận những điều kiện thuận lợi và phải đấu tranh với những khó
khăn Đó chính là cơ sở cho một nền văn minh mới được hình thành
- Cơ sở kinh tế :
+ Nhờ sự tiến bộ của kỹ thuật luyện kim, đến thời Đông Sơn, công
cụ lao động bằng đồng thau đã trở nên phổ biến và con người đã biết
rèn sắt, nên cư dân đã phát triển nền kinh tế nông nghiệp trồng lúa
nước, dùng cày với sức kéo của trâu bò Nông nghiệp trở thành ngành
kinh tế chính, đảm bảo một khối lượng lương thực chính cần thiết của
cư dân Bên cạnh đó, việc săn bắn, chăn nuôi, đánh cá… góp phần làm
gia tăng nguồn thực phẩm cho con người Đời sống của người Việt cổ
được đảm bảo và ngày càng phát triển
+ Sự phát triển của các nghề thủ công, đã nảy sinh sự phân công lao
động giữa nông nghiệp và thủ công nghiệp, tạo ra sự chuyên môn hóa
trong lao động, với nhiều ngành nghề Đặc biệt là sự phát triển rực rỡ của
nghề đúc đồng – đạt đến trình độ kỹ thuật, nghệ thuật, mỹ thuật cao…
+ Sự phát triển kinh tế đã thúc đẩy sự trao đổi hàng hóa Giao lưu
văn hóa vật chất góp phần tạo nên nhu cầu hợp nhất các cộng đồng có
ngôn ngữ gần nhau và cùng làm nông nghiệp lúa nước Ý thức hội nhập
văn hóa dần dần được xác lập là điều kiện để hình thành văn minh
0,25
- Cơ sở xã hội :
+ Sự phát triển của sản xuất và trao đổi đã dẫn đến sự phân hóa và
sự thay đổi quan hệ xã hội Đến thời Đông Sơn, mức độ phân hóa giàu
nghèo trở nên phổ biến Điều này được phản ánh qua những hiện vật
được chôn theo trong các khu mộ táng, cũng như những truyền thuyết
lịch sử Do vậy tổ chức công xã thị tộc mất dần vai trò lịch sử của
mình, công xã nông thôn – làng xóm, gia đình phụ hệ ra đời thay thế
Đồng thời, yêu cầu phát triển của xã hội đòi hỏi có một tổ chức để
0,25
Trang 11quản lý, điều hành xã hội.
→ Sự phân hóa xã hội trên nền tảng của sự phát triển kinh tế đã
tạo nên những tiền đề cần thiết để hình thành nền văn minh
- Yêu cầu trị thủy và chống ngoại xâm:
+ Để bảo vệ nền kinh tế nông nghiệp trồng lúa nước trước nạn lũ
lụt thường xuyên đe dọa Người Việt cổ phải thường xuyên đấu tranh
chống lại những hiện tượng bất thường của tự nhiên…
+ Mặt khác, nước ta ở vào vị trí địa lý mang tính chất tiếp xúc của
bán đảo Đông Dương và Đông Nam Á, nằm trên đầu mối của những
luồng giao thông tự nhiên nối liền đại lục với đại dương… Nó trở thành
vị trí mà nhiều người nhòm ngó, tấn công từ nhiều phía để chiếm đoạt
Yêu cầu tự vệ chống lại các mối đe dọa từ bên ngoài vì thế cũng sớm
được đặt ra và ngày càng trở nên bức thiết Truyền thuyết dân gian cũng
nói đến giặc giã, chiến tranh chống các loại giặc “giặc Man”, “giặc
Ân”… Số lượng vũ khí trong số hiện vật phát hiện trong những ngôi
mộ, di chỉ thời Đông Sơn tăng lên trên 50%, đã xác nhận sự thực đó
→ Như vậy, mặc dầu sự phân hóa xã hội chưa sâu sắc, nhưng do
yêu cầu trị thủy, chống ngoại xâm đã buộc cư dân Việt cổ trong các
cộng đồng gần nhau sớm liên kết với nhau, dẫn đến sự ra đời sớm của
nền văn minh Văn Lang – Âu Lạc
0,25
b Phân tích đặc điểm của nền văn minh Văn Lang – Âu Lạc 0,75
- Là nền văn minh được hình thành và phát triển trên cơ sở cuộc
cách mạng luyện kim với nghề đúc đồng đạt đến mức hoàn thiện và
sơ kỳ thời đại đồ sắt
0,25
- Là nền văn minh nông nghiệp trồng lúa nước của người Việt cổ
sống trong khu vực nhiệt đới gió mùa, một xứ sở có nhiều sông nước,
núi rừng, đồng bằng và biển cả
- Là nền văn minh xóm làng dựa trên cơ cấu nông thôn kiểu Á châu
của một xã hội chưa phân hóa gay gắt và Nhà nước mới hình thành Nhà
nước đó vừa có mặt bóc lột công xã, lại vừa đại diện cho lợi ích chung
của công xã trong yêu cầu tổ chức đấu tranh chinh phục thiên nhiên,
0,25
