hoàn thiện và nâng cao địa vị pháp lý của người bào chữa

Trong Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 ( BLTTHS ), không có điều luật nào quy định người bào chữa là ai mà vẫn sử dụng cách thức liệt kê để giải thích một vấn đề.

MỤC LỤC

Tran

g

MỞ ĐẦU 2

NỘI DUNG 2

1 Khái quát chung về người bào chữa 2

1.1 Khái niệm người bào chữa 2

1.2 Phân loại người bào chữa 3

2 Địa vị pháp lý và ý nghĩa của người bào chữa 5

2.1 Địa vị pháp lý của người bào chữa 5

2.1.1 Quyền của người bào chữa 5

2.1.2 Nghĩa vụ của người bào chữa 9

2.2 Ý nghĩa của chế định người bào chữa 10

3 Thực tiễn thi hành và một số kiến nghị 11

4 Một vài nhận xét 15

KẾT LUẬN 16

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 17

MỞ ĐẦU

Xã hội ngày càng phát triển thì cuộc sống ngày càng được nâng cao Điều

đó cũng đồng nghĩa với việc các tệ nạn xã hội sẽ tăng và tình hình tội phạm có chiều hướng chuyển biến phức tạp Nhưng không phải trường hợp nào cũng bắt được đúng tội phạm để xử lý Do vậy nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người bị buộc tội thì cần phải có người bào chữa Việc xác định đúng đắn quyền, nghĩa vụ của người bào chữa trong tố tụng hình sự sẽ góp phần rất quan tọng đối với hiệu quả hoạt động tố tụng và công cuộc cải cách tư pháp nói chung Quy định của pháp luật về người bào chữa trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 vẫn còn nhiều bất cập nên bài viết sẽ phân tích sâu hơn về vấn đề này và từ đó đưa ra một

số giải pháp nhằm hoàn thiện và nâng cao địa vị pháp lý của người bào chữa trong giai đoạn hiện nay

NỘI DUNG

1 Khái quát chung về người bào chữa

1.1 Khái niệm người bào chữa

Trong Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 ( BLTTHS ), không có điều luật nào quy định người bào chữa là ai mà vẫn sử dụng cách thức liệt kê để giải thích một vấn đề Vậy người bào chữa là người như thế nào?

Theo Từ điển giải thích luật học : “ Người bào chữa là người tham gia tố

tụng để bênh vực, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị can, bị cáo ” Hiểu theo

nghĩa rộng hơn thì người bào chữa là người dùng lý lẽ và chứng cứ để bênh vực cho một đương sự nào đó thuộc một vụ án hình sự hay dân sự

Người bào chữa là người tham gia tố tụng không có quyền và lợi ích liên quan đến vụ án Họ tham gia tố tụng là nhằm để bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp cho người bị buộc tội Người bào chữa không phải là người tiến hành tố tụng

mà chỉ là người tham gia tố tụng Từ “ tham gia ” nói lên tính chất, vai trò của người bào chữa “ Người tham gia ” chỉ là người góp phần hoạt động của mình vào một hoạt động chung nào đó, do những chủ thể khác chủ động và chính thức tiến hành Hơn nữa, người bào chữa không phải là người được nhân danh quyền lực nhà nước và không được sử dụng quyền lực nhà nước như những tiến hành tố tụng Bên cạnh đó, cũng không thể đồng nhất khái niệm người bào chữa với người bảo vệ quyền lợi của đương sự Người bào chữa tham gia tố tụng chủ yếu để chứng minh sự vô tội hoặc làm giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can, bị cáo Trong khi đó, người bảo vệ quyền lợi cho đương sự tham gia tố tụng chủ yếu là để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp về dân sự cho người bị hại, nguyên đơn dân sự,

bị đơn dân sự và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án

Dựa trên các quy định của pháp luật ta có thể rút ra được định nghĩa về người bào chữa như sau : “ Người bào chữa là người được cơ quan chứng nhận, tham gia tố tụng với mục đích làm sáng tỏ những tình tiết liên quan đến sự thật của vụ án nhằm chứng mình về sự vô tội hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo và giúp người bị tam giữ, bị can, bị cáo về mặt pháp lý nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ

1.2 Phân loại người bào chữa

Theo quy định tại khoản 1 Điều 56 BLTTHS 2003 : “ Người bào chữa có thể là luật sư, người đại diện hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, bào chữa viên nhân dân ”

Luật sư : Là người đủ điều kiện hành nghề theo quy định của pháp luật

tham gia tố tụng theo yêu cầu của cá nhân, tổ chức nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức theo quy định của pháp luật Luật sư là đội ngũ

chính tham gia bào chữa trong tố tụng hình sự Hiện nay, Luật luật sư đang điều chỉnh các quan hệ pháp luật cụ thể về luật sư, theo quy định tại Điều 10, Điều 11 thì luật sư phải đáp ứng được các yêu cầu : “ Là công dân Việt Nam trung thành với Tổ quốc, tuân thủ Hiến pháp và pháp luật, có phẩm chất đạo đức tốt, có bằng

cử nhân luật, đã được đào tạo nghề luật sư, đã qua thời gian tập sự hành nghề luật

sư, có sức khỏe bảo đảm ” Muốn hành nghề luật sư thì phải có “ Chứng chỉ hành nghề luật sư và phải tham gia vào Đoàn luật sư ”

Người đại diện hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo : Người

đại diện hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là cha mẹ hoặc người giám

hộ của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo chưa thành niên hoặc người có nhược điểm

về thể chất hoặc tinh thần Ngoài ra các chủ thể khác cũng là người đại diện hợp

pháp luật của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là một chủ thể tư pháp có tư cách của người bào chữa trong tố tụng hình sự

Bào chữa viên nhân dân : Bào chữa viên nhân dân là người được Ủy

ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, tổ chức thành viên của Mặt trận Tổ quốc cử để bào chữa cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo Về mặt pháp lý, bào chữa viên nhân dân và người đại diện theo pháp luật của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là một chủ thể có tư cách người bào chữa nhưng trong thực tế việc xem xét thủ tục chứng nhận tư cách người bào chữa, các nguyên tắc, phạm vi tham gia tố tụng lại chưa được hướng dẫn và quy định chi tiết dẫn đến các cơ quan tiến hành tố tụng gặp rất nhiều khó khăn trong việc bảo đảm thực hiện quyền và nghĩa vụ của họ Đồng thời với chất lượng hành nghề của bào chữa viên không cao, gặp nhiều trở ngại, vướng mắc do những hạn hẹp về kiến thức pháp luật, hình sự, không được tập sự trong các tổ chức hành nghề luật sư chuyên nghiệp nên trong thực tiễn bào chữa viên là chủ thể rất ít tham gia bào chữa

(1)

Luật hôn nhân gia đình

2 Địa vị pháp lý và ý nghĩa của người bào chữa theo quy định của pháp luật hiện hành.

2.1 Địa vị pháp lý của người bào chữa theo quy định của pháp luật

2.1.1.Quyền của người bào chữa

Hiện nay BLTTHS 2003 đã quy định về quyền của người bào chữa một cách khá chi tiết và chặt chẽ so với các quy định của pháp luật trước đây Điều này

đã khiến cho quyền lợi của người bào chữa được mở rộng và đảm bảo tốt hơn trong quá trình tố tụng hình sự Quyền của người bào chữa được quy định tại

khoản 2 Điều 58 : “ Quyền và nghĩa vụ của người bào chữa :

2 Người bào chữa có quyền:

a) Có mặt khi lấy lời khai của người bị tạm giữ, khi hỏi cung bị can và nếu Điều tra viên đồng ý thì được hỏi người bị tạm giữ, bị can và có mặt trong những hoạt động điều tra khác; xem các biên bản về hoạt động tố tụng có sự tham gia của mình và các quyết định tố tụng liên quan đến người mà mình bào chữa;

b) Đề nghị Cơ quan điều tra báo trước về thời gian và địa điểm hỏi cung bị can

để có mặt khi hỏi cung bị can;

c) Đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch theo quy định của Bộ luật này;

d) Thu thập tài liệu, đồ vật, tình tiết liên quan đến việc bào chữa từ người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, người thân thích của những người này hoặc từ cơ quan, tổ chức, cá nhân theo yêu cầu của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo nếu không thuộc

bí mật nhà nước, bí mật công tác;

đ) Đưa ra tài liệu, đồ vật, yêu cầu;

e) Gặp người bị tạm giữ; gặp bị can, bị cáo đang bị tạm giam;

g) Đọc, ghi chép và sao chụp những tài liệu trong hồ sơ vụ án liên quan đến việc bào chữa sau khi kết thúc điều tra theo quy định của pháp luật;

h) Tham gia hỏi, tranh luận tại phiên toà;

i) Khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng;

k) Kháng cáo bản án, quyết định của Toà án nếu bị cáo là người chưa thành niên hoặc người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất quy định tại điểm b khoản 2 Điều 57 của Bộ luật này ”.

Như vậy, khi tham gia tố tụng người bào chữa có những quyền sau :

Người bào chữa có quyền có mặt khi lấy lời khai của người bị tạm giữ, khi hỏi cung bị can và nếu điều tra viên đồng ý thì được hỏi người bị tạm giữ, bị can và có mặt tròn những hoạt động điều tra khác và có quyền xem các biên bản

về hoạt động tố tụng có sự tham gia của mình và các quyết định tố tụng có liên quan đến người mà mình bào chữa Quy định này nhằm tạo điều kiện cho người bào chữa thực hiện đúng chức năng của mình là làm sáng tỏ những tình tiết gỡ tội hoặc làm giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho bị can, bị cáo, góp phần đảm bảo việc điều ra, truy tố, xét xử đúng người, đúng tội Việc người bào chữa có quyền có mặt trong các hoạt động điều tra có ý nghĩa vô cùng quan trọng Khi có mặt của người bào chữa, người bị tạm giam, bị can, bị cáo sẽ ổn định về mặt tâm lý hơn, đồng thời những người tiến hành các hoạt động điều tra phải thận trọng, tuân thủ pháp luật hơn Người bào chữa theo dõi được quá trình điều tra và tình hình chứng

cứ, điều đó có ý nghĩa rất quan trọng trong việc chuẩn bị lời bào chữa và tham gia tranh tụng của họ sau này tại phiên tòa Người bào chữa có quyền hỏi người bị tạm giữ, bị can khi điều tra viên đồng ý để làm sáng tỏ những tình tiết có lợi cho người

bị tạm giữ, bị can Khi tham gia các hoạt động điều tra, xem các biên bản hoạt động tố tụng có sự tham gia của mình và các quyết định tố tụng liên quan đến

người mà mình bào chữa, nếu phát hiện những vi phạm pháp luật, người bào chữa

có quyền khiếu nại lên cơ quan có thẩm quyền

Người bào chữa có quyền đề nghị cơ quan điều tra báo trước về thời gian

và địa điềm hỏi cung bị can để có mặt khi hỏi cung bị can Quy định này nhằm tạo điều kiện cho người bào chữa có thể chủ động hơn trong việc có mặt khi lấy lời khai của người bị tạm giữ, bị can

Theo Điều 43 và điểm c khoản 2 Điều 58 BLTTHS thì người bào chữa có quyền đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch nếu có căn cứ theo Điều 42 BLTTHS về những trường hợp phải từ chối hoặc thay đổi người tiến hành tố tụng và nếu xét thấy việc những người này tiến hành hoặc tham gia tố tụng có thể làm ảnh hưởng không tốt đến quyền và lợi ích hợp pháp của người mà mình bào chữa

Người bào chữa có quyền thu thập tài liệu, đồ vật, tình tiết liên quan đến việc bào chữa từ người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, người thân thích của những người này hoặc từ cơ quan, tổ chức, cá nhân theo yêu cầu của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo nếu không thuộc bí mật nhà nước, bí mật công tác Muốn bào chữa tốt cho thân chủ của mình, người bào chữa không chỉ dựa vào những chứng cứ, tài liệu do cơ quan điều tra thu thập được, làm như vậy sẽ bị ảnh hưởng của kết quả điều tra mà cơ quan điều tra đã đưa ra hoặc kết luận Vì vậy, người bào chữa có quyền tự mình đi thu thập tài liệu, chứng cứ bằng cách gặp mặt người bị tạm giữ,

bị can hoặc có mặt khi hỏi cung để biết thêm được những tình tiết mới làm bằng chứng có lợi cho người mà mình bào chữa

Người bào chữa có quyền đưa ra tài liệu, đồ vật, yêu cầu theo hướng có lợi cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo Người bào chữa cũng có quyền đưa ra yêu cầu như triệu tập thêm người làm chứng, trưng cầu giám định nếu xét thấy điều đó

là cần thiết và có lợi cho người được bào chữa

Người bào chữa có quyền gặp người bị tạm giữ, gặp bị can, bị cáo đang

bị tạm giam để tiếp xúc trao đổi với người bị tạm giữ, bị can, bị cáo để có thể nắm được đầy đủ các tình tiết của vụ án, các đặc điểm nhân thân, diễn biến tâm lí, tâm

tư nguyện vọng của người được bào chữa Trên cơ sở đó, người bào chữa mới thu thập được những tình tiết gỡ tội, giảm nhẹ tội để bào chữa cho những người này Qua gặp gỡ, trao đổi, người bào chữa có thể giải thích những vấn đề pháp luật và

có thể tác động đến người bị tạm giữ, bị can, bị cáo để họ có thái độ thành khẩn khai báo, giảm nhẹ được trách nhiệm hình sự

Sau khi kết thúc điều tra, người bào chữa có quyền đọc, ghi chép và sao chụp những tài liệu trong hồ sơ vụ án liên quan đến việc bào chữa Qua đó, người bào chữa có thể nắm được nội dung của vụ án, những chứng cứ buộc tội đối với người được bào chữa, trên cơ sở đó người bào chữa chuẩn bị cho việc bào chữa, tham gia tranh tụng tại phiên tòa Việc xem xét hồ sơ vụ án, người bào chữa có thể phát hiện ra những sai lầm, thiếu sót, vị phạm pháp luật trong quá trình điều từ đó đưa ra những yêu cầu đối với cơ quan có thẩm quyền

Người bào chữa có quyền tham gia hỏi, tranh luận tại phiên tòa Tại phiên tòa xét xử, vài trò của người bào chữa được thể hiện rõ nét nhất Theo Điều 19 BLTTHS người bào chữa có quyền tranh luận dân chủ trước tòa án Như vậy, quyền tham gia hỏi, tranh luận tại phiên tòa của người bào chữa được quy định rất chi tiết và rõ ràng trong BLTTHS

Người bào chữa có quyền khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng Quyền này bảo đảm cho các hoạt động tố tụng được khách quan và toàn diện Về thời hạn cơ quan có thẩm quyền phải giải quyết các khiếu nại tại các Điều 329, 330, 331, 332 của BLTTHS

Người bào chữa có quyền kháng cáo bản án, quyết định của Tòa án nếu bị cáo là người chưa thành niên hoặc có nhược điểm về tinh thần hoặc thể chất quy định tại điểm b khoản 2 Điều 57 của Bộ luật này Đây là quyền độc lập của người

bào chữa, người bào chữa kháng cáo không phụ thuộc vào ý chí của bị cáo cũng như người đại diện hợp pháp của bị cáo Kháng cáo của người bào chữa phải theo hướng có lợi cho bị cáo

2.1.2 Nghĩa vụ của người bào chữa

Nghĩa vụ của người bào chữa được quy định tại khoản 3 Điều 58 BLTTHS :

“ a) Sử dụng mọi biện pháp do pháp luật quy định để làm sáng tỏ những tình tiết

xác định người bị tạm giữ, bị can, bị cáo vô tội, những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can, bị cáo.

Tùy theo mỗi giai đoạn tố tụng, khi thu thập được tài liệu, đồ vật liên quan đến vụ

án, thì người bào chữa có trách nhiệm giao cho Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án Việc giao nhận các tài liệu, đồ vật đó giữa người bào chữa và cơ quan tiến hành tố tụng phải được lập biên bản theo quy định tại Điều 95 của Bộ luật này;

b) Giúp người bị tạm giữ, bị can, bị cáo về mặt pháp lý nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ;

c) Không được từ chối bào chữa cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo mà mình đã đảm nhận bào chữa, nếu không có lý do chính đáng;

d) Tôn trọng sự thật và pháp luật; không được mua chuộc, cưỡng ép hoặc xúi giục người khác khai báo gian dối, cung cấp tài liệu sai sự thật;

đ) Có mặt theo giấy triệu tập của Toà án;

e) Không được tiết lộ bí mật điều tra mà mình biết được khi thực hiện việc bào chữa; không được sử dụng tài liệu đã ghi chép, sao chụp trong hồ sơ vụ án vào mục đích xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan,

tổ chức và cá nhân ”.

Người bào chữa làm trái luật thì tùy theo tính chất và mức độ vi phạm mà

bị thu hồi giấy chứng nhận bào chữa, xử lí kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc truy

cứu trách nhiệm hình sự, nếu gây thiệt hại phải bồi thường theo quy định của pháp luật

2.2 Ý nghĩa của chế định người bào chữa

Về mặt pháp lý, việc quy định quyền và nghĩa vụ của người bào chữa có ý nghĩa quan trọng và được biểu hiện như sau :

Thứ nhất, sự tham gia của người bào chữa có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự bằng kinh nghiệm nghề nghiệp và sự hiểu biết của mình người bào chữa tham gia vào quá trình giải quyết

vụ án để giúp bảo vệ lợi ích hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo Qua đó,

sự tham gia của người bào chữa cũng góp phần vào việc xác định sự thật của vụ

án được đúng đắn, không để bị can, bị cáo bị buộc tội oan sai

Thứ hai, việc quy định quyền và nghĩa vụ của người bào chữa góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của quá trình tiến hành tố tụng, đảm bảo cho các cơ quan tiến hành tố tụng và các chủ thể có thẩm quyền phải thực hiện đúng đắn các quy định của pháp luật

Thứ ba, việc quy định địa vị pháp lý của người bào chữa sẽ đảm bảo được tính công khai minh bạch trong các quá trình của thủ tục tiến hành tố tụng Dựa vào các quyền mà pháp luật trao cho người bào chữa trong quá trình tố tụng từ khi khởi tố vụ án hay trong các trường hợp bắt người cho đến khi thi hành án…người bào chữa tham gia vào quá trình đó sẽ khiến các tình tiết vụ án được công khai và minh bạch

Thứ tư, việc quy định địa vị pháp lý của người bào chữa trong tố tụng hình sự thể hiện sự tôn trọng và đảm bảo thực hiện một cách có hiệu quả các quyền cơ bản của công dân trong lĩnh vực tư pháp đồng thời tạo điều kiện để