Quan điểm của Nho giáo về xó hội lớ tưởng và ý nghĩa của nú trong việc xõy dựng chủ nghĩa xó hội ở Việt Nam

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN



Nguyễn Đắc Lý

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

Quan điểm của Nho giáo về xó hội lớ tưởng

và ý nghĩa của nú trong việc xõy dựng

chủ nghĩa xó hội ở Việt Nam

Mó số :602280

Giỏo viên hướng dẫn:

TS Nguyễn Thanh Bỡnh

Hà nội,tháng 01 năm 2007

Phần Mở Đầu

1 Lý do chọn đề tài

Nho giỏo hỡnh thành ở Trung Quốc và được du nhập vào Việt Nam cách đây hàng ngàn năm trong lịch sử Từ khi hỡnh thành chế độ phong kiến Việt Nam, đặc biệt từ thế kỷ XI đến nửa đầu thế kỷ thứ XIX, Nho giáo

đó thể hiện vai trũ là hệ tư tưởng và là công cụ để trị nước và quản lí xó hội Nho giỏo với tư cách là một trong những hỡnh thỏi ý thức xó hội, nú

cú ảnh hưởng đến nhiều mặt nhiều lĩnh vực của đời sống xó hội và con người Việt Nam, là một trong những yếu tố tác đông sâu sắc đến văn hóa truyền thống Việt Nam

Ngày nay nhân loại đang bước vào nền văn minh tin học với những biến đổi sâu sắc, xu thế toàn cầu hóa ngày càng mở rộng, chúng ta đang tiến hành phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xó hội chủ nghĩa, tuy

cơ sở kinh tế- xó hội của Nho giỏo khụng cũn nhưng Nho giáo không phải

đó mất đi, mà nó cũn tồn tại dai dẳng, lõu dài và tỏc động đến xó hội và con người Việt Nam hiện nay Vỡ vậy vấn đề có ý nghĩa lí luận và thực tiễn cấp thiết là để xây dựng thành công chủ nghĩa xó hội, đưa nước ta trở thành một nước “ Dân giàu, nước mạnh, xó hội cụng bằng, dõn chủ văn minh” thỡ khụng thể khụng giải quyết mối quan hệ biện chứng giữa xó hội truyền thống và xó hội hiện đại, giữa con người truyền thống và con người hiện đại Việt Nam xó hội chủ nghĩa

Trong những thập kỷ cuối thế kỷ XX, nảy sinh hiện tượng là một số nước đông Á có tốc độ phát triển kinh tế lạ kỳ gây ra nhiều sự chú ý trong giới nghiờn cứu và họ cố gắng tỡm cõu trả lời cho cõu hỏi tại sao những nước như Nhật bản, Singapo, Đài Loan, Hồng Kông…v.v lại có sự phát triển đó Kết quả của những nghiên cứu cho thấy có nhiều nhân tố tạo nên như văn hóa truyền thống, trỡnh độ dân số, kỹ thuật, công nghệ …v.v song

câu trả lời làm ngạc nhiên giới nghiên cứu là sự phát triển nhảy vọt về kinh

tế ở các nước đó không phải là kỹ thuật, công nghệ mà là văn hóa truyền thống và cơ sở tạo nên những nền văn hóa đó là Nho giáo.Vỡ vậy cần phải

cú một cỏi nhỡn đúng về Nho giáo để hiểu đúng về Nho giáo Mặt khác nước ta trong những năm qua đang phát triển nền kinh tế thị trường, bên cạnh những thành tựu cần được khẳng định thỡ kinh tế thị trường cũng để lại những hậu quả hết sức nặng nề gây tác động không nhỏ đến xó hội, gia đỡnh và cỏ nhõn con người Việt Nam Những tác động tiêu cực đó hẳn không chỉ đơn thuần do sự tồn tại của Nho giáo gây ra Ngoài những yếu tố tiêu cực, lạc hậu, phản động thỡ Nho giỏo cũng cú những yếu tố tiến bộ phự hợp với xu thế tiến bộ của nhân loại, phù hợp với nhu cầu phát triển đất nước theo định hướng xó hội chủ nghĩa mà Đảng, Bác Hồ và nhân dân

ta đó lựa chọn

Xuất phát từ những vấn đề trên, chúng tôi cho rằng cần phải tiếp tục nghiên cứu quan điểm của Nho giáo trong luận văn này Chúng tôi lựa chọn vấn đề : Quan điểm của Nho giáo về xó hội lớ tưởng và ý nghĩa của

nú trong việc xõy dựng chủ nghĩa xó hội ở Việt Nam làm đối tượng nghiên cứu chủ yếu của luận văn với hy vọng làm sáng tỏ thêm vấn đề xó hội lớ tưởng của Nho giáo và ý nghĩa của nú trong xõy dựng chủ nghĩa xó hội ở Việt Nam theo như tên của đề tài

2 Tỡnh hỡnh nghiờn cứu

Nho giáo đó du nhập và phỏt triển ở Việt Nam qua hàng nghỡn năm lịch sử, nó đó trở thành hệ tư tưởng của giai cấp thống trị Việt Nam, là công cụ quan trọng trong quản lớ xó hội Vỡ vậy việc nghiờn cứu Nho giỏo

và những ảnh hưởng của Nho giáo ở Việt Nam là một vấn đề thu hút nhiều người quan tâm Qua đây có thể khái quát thành hai xu hướng nghiên cứu chính:

- Hướng nghiên cứu thứ nhất: Nghiờn cứu Nho giỏo là để hiểu đúng về

Nho giáo, thấy được những giá trị của Nho giáo cũng như những hạn chế tiêu cực của Nho giáo và ảnh hưởng của nó đối với xó hội và con người Việt Nam Hướng nghiên cứu này được nhiều người quan tâm tán thành Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này là cỏc cụng trỡnh nghiờn cứu của Phan Bội Chõu, Trần Trọng Kim, Đào Duy Anh, Quang Đạm, Vũ Khiêu, Trần Văn Giàu, Phan Ngọc, Nguyễn Tài Thư, Lê Sỹ Thắng,…v.v

Cỏc cụng trỡnh nghiờn cứu này cú cả cỏc cụng trỡnh nghiờn cứu của cỏc nhà nho như Phan Bội Châu, Trần Trọng Kim Các ông nghiên cứu Nho giáo lăng kính của nhà nho với sự tôn sùng Nho giáo nên họ đều nhỡn thấy Nho giỏo khụng chỉ là một học thuyết chớnh trị-xó hội mà cũn là một học thuyết đạo đức học, học thuyết triết học Các ông đặc biệt đề cao vai trũ của Nho giỏo trong đạo đức, trong đó tu thân là cái gốc của tề gia trị quốc, bỡnh thiờn hạ…v.v Sau khi chủ nghĩa Mỏc-Lờnin được truyền bá vào Việt Nam sự tiếp cận Nho giáo được nghiên cứu dưới lăng kính mới với một thái độ khách quan, khoa học và biện chứng Cỏc cụng trỡnh nghiờn cứu của cỏc tỏc giả này đó phõn tớch một cỏch sõu sắc Nho giỏo, chẳng hạn như Quang Đạm cho rằng Nho giáo có cả mặt tích cực và mặt tiêu cực Việc vạch ra mặt hạn chế, phá hoại của Nho giáo là cần thiết nhưng không phải là để “truy tố, bắt đền” nó mà là để “ Nhỡn rừ và loại trừ tận gốc một cỏch khỏch quan và khoa học những hậu quả cụ thể của nú trong hệ tư tưởng và trong cuộc sống xó hội chỳng ta ngày nay”, cũng khụng phải để “ truy tặng, khen thưởng” nó, mà là để “ giữ gỡn và phỏt huy nhằm thỳc đẩy sự nghiệp chúng ta tiến lên” Không dừng lại ở đó các công trỡnh nghiờn cứu của cỏc tỏc giả như: Vũ Khiêu , Nguyễn Tài Thư, Trần Đỡnh Hượu, Trần Văn Giàu, Nguyễn Thanh Bỡnh …v.v đểu khẳng định ảnh hưởng của Nho giáo đến xó hội và con người Việt Nam là hết sức sâu

sắc, và rừ ràng nhất là ở cỏc nhà nho và trong tư tưởng của họ như Nguyễn Trói, Nguyễn Bỡnh Khiờm, v.v

- Hướng nghiên cứu thứ hai: Nghiờn cứu Nho giỏo nhằm tỡm thấy những

hạn chế tiờu cực của Nho giỏo, bài xớch Nho giáo, coi Nho giáo là vô dụng

là có hại, không hợp với thời đại khoa họ và dân chủ Tiêu biểu cho khuynh hướng này là Trần Độc Tú, Phan Khôi, Trần Khuê, Nguyễn Thị Thanh Xuân, Mai Trung Hậu,…v.v Các tác giả này liên tiếp đưa ra và bảo vệ quan điểm cho rằng Nho giáo là có hại, nó không có giá trị đối với văn hóa truyền thống Việt Nam cả, chẳng hạn theo tác giả Mai Trung Hậu thỡ “ Nho giỏo về cơ bản mâu thuẫn với văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam”, hay như một ý kiến khỏc của tỏc giả Hà Thỳc Minh cho rằng: Ngay khi hỡnh thành “ Nho giỏo cũng chưa phải là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế, thỡ ngày nay đối với nền kinh tế thị trường càng khó có thể coi Nho giáo là một động lực phát triển kinh tế” vỡ “Nội dung giảng dạy của Nho giỏo chủ yếu là lễ giáo, đạo đức chứ không phải là sản xuất, khoa học, kinh tế.” Những quan điểm trên chủ yếu là phủ nhận vai trũ của Nho giỏo tồn tại trong xó hội Việt Nam trước kia, đặc biệt là trong thời đại hiện nay Tuy nhiên ý kiến này là khụng cú sức thuyết phục và không có được sự đồng thuận cao

Qua sự trỡnh bày trờn ta thấy, nghiờn cứu, đánh giá về Nho giáo và ảnh hưởng của Nho giáo đối với xó hội và con người Việt Nam là một vấn

đề hết sức phức tạp đũi hỏi cần phải nghiờn cứu và làm rừ thờm

Tiếp tục hướng nghiên cứu về Nho giáo, từ góc độ nghiên cứu là triết học Mác-Lênin, luận văn chủ yếu tỡm hiểu, làm rừ quan điểm của Nho giáo một cách có hệ thống về xó hội lớ tưởng, cơ sở tồn tại của nó trong xó hội Việt Nam hiện nay và ý nghĩa của nú trong xõy dựng chủ nghĩa xó hội

ở nước ta

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

- Mục đích: Xuất phát từ lí do chon đề tài cố gắng làm sáng tỏ nội dung

quan điểm của Nho giáo về xó hội lớ tưởng trên cơ sở đó rút ra ý nghĩa phương pháp luận trong việc xây dựng chủ nghĩa xó hội ở Việt Nam

- Nhiệm vụ: Để đạt được mục đích trên luận văn tập trung làm rừ những

nội dung chủ yếu sau:

+ Làm rừ cơ sở ra đời quan điểm của Nho giáo về xó hội lớ tưởng;

+ Trỡnh bày một cỏch cú hệ thống nội dung quan điểm về xó hội lớ tưởng của Nho giáo trong sự tiến triển của khỏi niệm

+ Trỡnh bày ý nghĩa phương pháp luận của quan điểm về xó hội lớ tưởng trong việc xây dựng chủ nghĩa xó hội ở Việt Nam hiện nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu.

- Cơ sở lý luận: Luận văn được xây dựng trên cơ sở lý luận của triết

học Mác – Lênin trong nghiên cứu lịch sử tư tưởng

- Phương pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng kết hợp phương pháp

lôgic và phương pháp lịch sử; phương pháp phân tích- tổng hợp; phương pháp đối chiếu- so sánh để nghiên cứu, tiếp cận đối tượng

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Nho giáo là một hệ thống tư tưởng lớn cấu thành

văn hóa phương đông nên nội dung hết sức phong phú, song trong khuôn khổ của luận văn cao học chỉ tập trung làm rừ nội dung quan điểm về xó hội lớ tưởng và chỉ ra ý nghĩa phương pháp luận của vấn đề trong xây dựng chủ nghĩa xó hội ở Việt Nam hiện nay

- Phạm vi nghiờn cứu:

+ Một số tỏc phẩm của Nho giỏo

+ Cỏc tỏc phẩm và cỏc cụng trỡnh về Nho giỏo và Nho giỏo Việt Nam + Cỏc tài liệu và cỏc bài bỏo liên quan đến đề tài…

+ Văn kiện các kỳ Đại hội Đảng VII,VIII, IX, X

6 Đóng góp của luận văn

- Làm sỏng tỏ và trỡnh bày cú hệ thống quan điểm của Nho giáo về xó hội

lớ tưởng

- Chỉ ra cơ sở tồn tại của Nho giáo và ý nghĩa phương pháp luận trong xây dựng chủ nghĩa xó hội ở Việt Nam

7 í nghĩa lý luận và thực tiễn

- Luận văn góp phần làm sáng tỏ quan điểm của Nho giáo về xó hội lớ

tưởng, chỉ ra cơ sở tồn tại của Nho giáo nói chung và quan điểm của Nho giáo về xó hội lớ tưởng nói riêng ở Việt Nam hiện nay, cũng như ý nghĩa phương pháp luận của nó trong xây dựng chủ nghĩa xó hội ở Việt Nam

- Ngoài ra luận văn cũng có thể góp phần làm tài liệu tham khảo nghiên

cứu, tỡm hiểu về Nho giỏo núi chung và quan điểm của Nho giáo về xó hội

lớ tưởng nói riêng

8 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được xây dựng thành hai chương với 5 tiết

Phần Nội Dung

Chương I: Quan điểm của Nho giáo về xó hội lớ tưởng

Trong chương này chủ yếu tập trung làm rừ những tiền đề, điều kiện đưa đến sự hỡnh thành quan điểm của Nho giáo về xó hội lớ tưởng và một

số nội dung chủ yếu của Nho giáo về xó hội lớ tưởng Muốn làm được điều

đó cần tập trung giải quyết những vấn đề sau:

1.1 Sự hỡnh thành và phỏt triển quan điểm của Nho giáo về xó hội lí tưởng

Tiết này tập trung trỡnh bày những tiền đề- điều kiện dẫn đến sự hỡnh thành quan điểm của Nho giáo về xó hội lớ tưởng

1.1.1 Điều kiện kinh tế-xó hội thời xuõn thu- chiến quốc với sự hỡnh thành và phỏt triển của quan điểm Nho giáo về xó hội lí tưởng

Cần tập trung làm rừ những khớa cạnh sau:

- Trong sản xuất xó hội cú sự chuyển biến mạnh mẽ từ sử dụng cụng cụ đồ đồng sang sử dụng công cụ đồ sắt;

- Chế độ sở hữu tư nhân về ruộng đất là chủ yếu;

- Trong xó hội, mõu thuẫn xó hội ngày càng trở nên gay gắt mà vấn đề cần làm rừ là mõu thuẫn giữa bọn quý tộc nhà Chu và giai cấp địa chủ mới với dân Chiến tranh khốc liệt và kéo dài làm cho xó hội thường xuyên bất ổn, đời sống nhân dân ngày càng đau khổ

Với những điều kiện trên, các nước muốn tồn tại và phỏt triển, khụng cũn con đường nào khác là phải thực hiện chiến lược cầu hiền, trong dụng

kẻ sỹ Vỡ vậy mà thời kỳ này được gọi là thời kỳ “Bách gia tranh minh” hay “Bách gia chư tử” với nhiều học phái như: Nho gia, Pháp gia, Mặc gia,

Đạo gia, Âm dương gia,…v.v Chính trong điều kiện đó mà Nho giáo-Khổng Tử mong ước có một xó hội ổn định, thái bỡnh, đại đồng, mọi người đều sống hũa mục, thõn ỏi bỡnh đẳng

1.1.2 Những tiền đề văn hóa tư tưởng với sự ra đời của quan điểm Nho giáo về xó hội lớ tưởng

Ở tiểu tiết này tập trung làm rừ tiền đề văn hóa tư tưởng của quan điểm Nho giáo về xó hội lớ tưởng ở những khía cạnh sau:

- Nho giáo nói chung và quan điểm về xó hội lớ tưởng nói riêng không bao giờ ra đời tử một mảnh đất trống mà nó được hỡnh thành, phát triển từ nhũng tiền đề văn hóa tư tưởng có trước trong lịch sử Đó là lục kinh (Thi, Thư, Lề, Nhạc, Dịch, Xuân Thu) Lục kinh này là chính là tiền đề văn hóa

tư tưởng cho sự ra đời của quan điểm về xó hội lớ tưởng của Nho giáo

- Bên cạnh đó cũng cần làm sáng tỏ mối liên hệ giữa quan điểm của Nho giáo với các hoc phái như Đạo gia, Pháp gia, Mặc gia., …v.v

1.2 Những nội dung chủ yếu của nho giỏo

Tiết này tập trung làm rừ những nội dung chủ yếu liờn quan đến tư tưởng về xó hội lớ tưởng của Nho giáo

1.2.1 Quan điểm về mô hỡnh và đặc trưng của xó hội lớ tưởng

Cần tập trung làm rừ mụ hỡnh xó hội lớ tưởng và đặc trưng của xó hội lớ tưởng:

- Trong Nho giỏo, sỏch Lễ Ký cú viết: Xó hội lớ tưởng là một xó hội đại đồng- “Xó hội mà, Đạo lớn thi hành, anh tài đông đúc như thời tam đại, ấy

là những gỡ khõu chưa thấy nhưng vẫn muốn nhắmvào Đạo lớn thi hành, thiên hạ thành của chung Tuyển người hiền với người có tài năng, giảng giải điều tín thực, tu chỉnh theo hũa mục nờn người ta không chỉ yêu

thương người thân hay con cỏi mỡnh Người già nhờ đó có chỗ để chôn cất, người lớn có chỗ được dùng, trẻ nhỏ được lớn lên, người cô quả, bơ vơ, phế tật có chỗ nuôi dưỡng Nam có phận, nữ có chồng Ghét lóng phớ, vứt của đầy đất chẳng cần cất giấu Vỡ thế, mẹo chẳng cần dựng, trộm cướp, giặc gió chẳng cú, cửa chẳng cần đóng, ấy là xó hội đại đồng.”

- Với mụ hỡnh xó hội lớ tưởng là một xó hội đại đồng như trên, cần khái quát và làm rừ một số đặc trưng sau:

+ Xó hội lớ tưởng là một xó hội thỏi bỡnh, ổn định, có trật tự, có kỷ cương, mọi của cải trong xó hội đều là của chung, mọi người trong xó hội đều có quyền lợi, được chăm sóc, sống hũa mục, thõn ỏi

+ Xó hội lớ tưởng là một xó hội cú đạo đức và có đời vật chất tương đối đầy đủ

+ Xó hội lớ tưởng là một xó hội cú giỏo dục, mọi người trong xó hội đó phải được giáo dục, giáo hóa

1.2.2 Mẫu người lí tưởng trong xó hội lớ tưởng

Ở tiểu tiết này tập trung làm sáng tỏ những biểu hiện của mẫu người lí tưởng, những phẩm chất của họ trong xó hội:

- Trong Nho giáo, mẫu người lí tưởng trong xó hội lớ tưởng là Kẻ Sỹ, Bậc Đại Trượng Phu,và Người Quân Tử Đây là những người được xó hội tụn trọng, tuy trong những hoàn cảnh khỏc nhau Khổng tử cũng như các nhà nho sử dụng khác nhau nhưng có thể quy về làm một Đó là người quân tử-một mẫu người lí tưởng trong xó hội lớ tưởng

- Người quân tử trong xó hội lớ tưởng phải là người có những phẩm chất: Trí- Nhân- Dũng

- Người quân tử phải hiểu được vận mệnh và thiên mệnh

- Phương tiện để người quân tử có thể vươn ra đảm nhận vai trũ giữ yờn cho trăm họ là tu thân Tu thân chỉ có thể thực hiện được khi người quân tử biết suy nghĩ theo chín điều sau: “nhỡn nghĩ cho rừ; nghe nghĩ cho thụng; biểu hiện sắc thỏi nghĩ cho ụn hũa, trờn nột mặt nghĩ cho cung kớnh, thể hiện bằng lời nghĩ cho trung thực, lo sự việc nghĩ cho kớnh cẩn,cú gỡ nghi ngờ nghĩ nờn cần hỏi, phải chịu đựng nghĩ đến khó khăn,thấy được gỡ thỡ nghĩ đến nghĩa”.(Quý Thị Đệ Thập Lục.10)

- Trong quỏ trỡnh tu thõn cần phải cú tam giới, tam ỳy để chế ngự người quân tử trong hành động: Khổng Tử nói “Quân tử có ba điều răn:Lúc cũn trẻ, huyết khớ chưa định, răn đường sắc dục Đến khi lớn rồi, huyết khí phương cường,răn đường tranh đấu Đến lúc già, huyết khí đó suy, răn đường tham dục)”.( Quý Thị Đệ Thập Lục.7; “Quân tử có ba điều sợ Sợ mệnh trời, sợ bậc đại nhân, sợ lời thánh nhân…”.( Quý Thị Đệ Thập Lục.8)

1.2.3 Phương thức tạo lập và duy trỡ xó hội lớ tưởng

Để tạo lập và duy trỡ xó hội lớ tưởng đối với nhà nho cần phải thực hiện những nội dung sau:

- Nhà vua phải có đạo đức

- Phải thực hiện giỏo húa, giỏo dục

- Thái độ trách nhiệm của nhà vua đối với dân

Như vậy phương thức tạo lập và duy trỡ xó hội lớ tưởng thực chất là đường lối đức trị, tức lấy đạo đức, lễ nghĩa mà giáo dục dân làm cho dân tin mà nghe theo, làm theo

Chương II: í nghĩa của quan điểm Nho giáo về xó hội lớ tưởng trong

việc xây dựng chủ nghĩa xó hội ở Việt Nam